War Makes Me Sad

By Mary Ann Ordinario
Fiction

The following is the text of the storybook War Makes Me Sad: The Thoughts  of a Child about the War in Mindanao published in 2000 by ABC Educational Development Center. It was declared Best Short Story for Children at the 2003 Catholic Mass Media Awards.

When we hear strong explosions, I see the worried face of my mother with tears in her eyes. Father hurriedly prepares to bring the chicken and goats from our backyard.

We run and I don’t know where we are going. We ride in a cart pulled by a carabao. Sometimes in a tricycle, jeep, or Ford Fiera. Or just hop in any vehicle that passes by so we can be far away from the explosions.

I hear people say, “There is war.”

What is this war? Whatever it is, it makes me sad.

I know it will take a long time before I can play again. We will leave our small hut, my kite, ball, and books. I wonder will I still see my doll when I come back.

I just watch and stare blankly. There are soldiers and rebels. Like a movie or just like in the television. They have guns and move in tanks. For sure after a while there will be bombings and we have to run again.

Sometimes I cry. I remember my friend Kahlil, who lost his arms. They say, “The war took it.” Will he still go to school? How can he use his pencil and crayons again?

Because of war we hide for a long time and try to go to the next town. My body aches. We try to find a place or a building for us to stay. And usually these are schools. There are so many people. We sleep together inside the classrooms. We stay together even if we don’t know one another. There are many mosquitoes. We don’t have a blanket, a mosquito net, or even a mat. I lie down in concrete floors very cold against my back. Father and Toto sleep outside, with coconuts leaves spread out as their mat.

Oftentimes when asleep, I wake up frightened because of the strong explosions. Sometimes, Mother shakes me and I hear her say, “Wake up my child, you are having a nightmare.” I tell her I dreamed of a huge gun. It was chasing me. I had to run fast so I can hide.

We can’t change our clothes and we don’t have any belongings. We can’t even take a bath because there is no water. Maybe that is why so many of us get sick. I even saw a mother gave birth but her baby did not move. They said that there was no doctor to take care of her.

Because of war my stomach aches. But we don’t have food. Not even a piece of bread. Sometimes I don’t eat breakfast or lunch. Though there are people who drop by and bring some food like noodles, dried fish, sardines, or rice. I hear them call these donations. They are not even enough for everyone.

I see people get wounded or killed. People panic and scream! Some stumble, some cry, and some don’t move at all. Mother holds my hand and pulls me. I get bumped and stepped on by anybody. I have to run and take a step, even if I am barefooted.

What scares me even more is the thought that Father, Mother, Toto, or Nene might be gone one day. What if they get sick? That is why I hold tightly onto my mother’s skirt.

Will there be no silence? When will the bombings stop? When will the war end? I have too many questions but Father could not give me the answers.

I want to go home. I want to rest, play, eat well, go back to school, laugh, and be happy again. So I pray that God, the most powerful, who loves children like me will take pity on us.

Advertisements

Anito Files

By Boon Kristoffer Lauw
Novel Excerpt

“KIKO, DAPA!”

Lumingon ako at nakita ang anino ni Sinag sa malayo. Kuminang ang mga talim ng dalawang palaso sa nakahatak niyang pana.

Hindi na ako nagpaligoy-ligoy pa.

Itinapon ko ang katawan ko sa madamong bahagi ng gubat at nagdasal sa mga ninuno kong ‘wag nila akong hayaang maging barbeque. Ay! Bananaque na lang pala kasi mas masarap ‘yon. Hindi ko pa kasi nasusubukan ang kapangyarihan ng aking Anito pero hindi masamang maniguro.

Ilang saglit pa, narinig ko na ang matitinis na sipol ng mga pinalipad na palaso. Sa ibabaw mismo ng ulo ko.

Umikot agad ako at tiningnan kung may tinamaan ang kasama ko.

Kainis, wala. Nakailag ang dalawang garudang humahabol sa akin at dumiretso lang ang mga palaso ni Sinag sa pagitan ng dalawang puno—

BAM!

Napatalon ako sa gulat. Sa pag-ilag ng mga malaagilang nilalang, sumalpak sila sa mga katabing puno. Abot hanggang sa puwesto ko ang kalabog ng pagkabangga nila. Ilang saglit pa, bumagsak ang mga garuda sa lupa at hindi na gumalaw pa.

Nagmadali akong tumayo.

“Ang galing mo, Si—” Babatiin ko na sana ang nagligtas sa akin pero naglaho na siya. “Sinag?”

Wala.

Ginamit siguro ni Sinag ang tagabulag, ang Anitong nagpapalaho sa tagapaghawak nito sa paningin ng iba.

“Kiko! Takbo!” sigaw naman ni Yumi mula sa malayo. “Bi—”

Napaluhod bigla si Yumi sa lakas ng pagsipa ng isang garuda sa hawak niyang kalasag. Sinubukan niyang sibatin ang kalaban pero mabilis itong nakailag.

“KIKO! ANO PANG GINAGAWA MO?” ulit ni Yumi. Parang nanay ko pag pinapabangon ako.

Umatake na naman ang isa sa apat na garudang katunggali ni Yumi.

Napalunok ako.

Walang tigil sa pag-atake ang mga garuda kay Yumi. Mabuti na lang, protektado siya ng kanyang Anito. Pero pag tumagal pa ang laban, mapapagod din ang Lakan ng tribung Tatag.

Nakarinig ako ng mga panibagong sipol sa ere. Pagkatapos, bumaon ang ilang palaso sa hita at braso ng isa sa mga garuda at napasigaw ito sa sakit.

Pansamantalang napatigil sa pag-atake at napaatras konti ang mga garuda mula kay Yumi.

Ang galing ng mga kasama ko. Pero ako…

Gustuhin ko mang tumulong, wala akong maiambag. Ipinadala kasi kami dito para iligtas ang aming mundo.

Pero ako…

Yumuko ako at tiningnan ang mga kamay ko. Nanginginig ang mga ito.

Na naman…

“Kiko! Tumakbo ka na!” sigaw na naman ni Yumi.

Kailangan kong tumakbo. Iyon lang ang maitutulong ko sa kanila ngayon.

Pero hindi ako makatakbo. Hindi ako makagalaw.

“KIKO!” boses ni Sinag. Lumitaw ang Lakan ng tribung Bagwis sa malayong harapan ko. Nakatingin siya sa itaas ko.

Nagawa kong tumingala.

Tatlong garuda ang lumulusob sa akin.

Tumakbo papunta sa akin si Yumi pero alam kong hindi siya aabot. Nagpalipad din ng sunod-sunod na mga palaso si Sinag pero isa lang sa tatlo ang tinamaan niya.

Pumikit ako.

Naalala kong may nakapagsabi sa aking may katapusan ang lahat ng bagay. Ito daw ang katotohanang mas matanda pa kaysa aming mga ninuno. Pero sabi niya sa akin, huwag daw akong mag-alala—dahil sa katapusan daw nagsisimula ang mga bagay na pinakadakila.

Natawa ako.

Ito na marahil ang aking katapusan—pero walang kadaki-dakila sa aking ginagawa.

Hindi dapat ako ang nandito. Dapat si—

Sumiklab bigla ang labanan sa itaas ko. Umalingawngaw ang salpukan ng bakal sa matitigas na balat ng mga garuda. Iminulat ko ang aking mga mata at nasaksihan ang pagsayaw sa ere ng kambal na kris ni Kaya. Para siyang isang diyosang mandirigma.

Napilitang lumihis ng direksiyon ang mga garuda.

Pagkababa, pinaligiran nila kaagad si Kaya. Pero ang hindi nila alam, tapos na ang kanilang laban. Tinamaan sila ni Kaya, ang tagapaghawak ng Anitong pamako. Daplis lang ang kailangan niya.

Natumba bigla ang dalawang garuda.

Nanlaki ang mga mata nila. Kahit ano’ng gawin nila, hindi nila maigalaw ang kanilang mga katawan. Iyon kasi ang kapangyarihan ng Anito ni Kaya, ang maparalisa ang sinumang masugatan ng tagapaghawak nito.

“S-salamat—” simula ko sana pero tinitigan ako nang masama ng masungit na mandirigma.

Bigla akong nawalan ng hininga. Nanigas ang katawan ko. Tinamaan din ata ako ng Anito ni Kaya. Iyon na siguro ang pinakamahabang tatlong segundo ng buhay ko.

Pagkatapos, iniwan na ako ni Kaya at sinamahan si Yumi. Nakahinga ako ulit.

Si Kaya naman ang Lakan ng tribung Bangis, ang tribu ng pinakamahuhusay na mandirigma. Nagulat ako nang matuklasang magkaedad lang kaming dalawa. Hindi kasi karaniwan ang magkaroon ng napakabatang Lakan.

Wala din sa wastong edad ang pagiging Lakan ko. Hindi kasi sinasadya ang pagkapasa sa akin ng Anito ng aming tribu. Pero si Kaya, mukhang naging Lakan dahil siya ang pinakamahusay sa lahat ng mahuhusay sa kanila.

Si Kaya din marahil ang pinakamahusay sa pakikipaglaban sa aming apat.

At ako naman ang pinakamahina.

Ako si Kiko, ang pinakahuling nararapat na maging Lakan ng aming tribu.

I’ll Be Home for Christmas

By Erwin Cabucos
Fiction

This short story first appeared in Bayanihan News and was included in the author’s out-of-print book The Beach Spirit and Other Stories.

“Renato,” Rebecca whispered, tapping me on my shoulder.

“Yeah.” Half asleep, I opened my eyes slowly, squinting. “What?”

“Look.” She was pointing out the window of our taxi.

“Look what?” My brows knitted together. I shook my head a little, trying to figure out where we were. We were on our way to the hotel we had booked for a night before travelling on to my parents’ place in the province. I looked around at the queues of cabs, buses, and jeepneys waiting for the traffic to move. The clock in the taxi said six o’clock.

“There’s a child outside, singing. He’s been there for a while. He seems to be waiting for something. He’s following us. I thought you heard him.”

“No, I was half asleep.”

“What are those things clipped to the tip of his thumbs and fingers? Castanets, that’s it! He’s hitting them as he sings.” Rebecca turned to the boy. “Look at him. I don’t think he’s going to stop.”

“He wants some money for his Christmas carols.”

She dug into her jeans’ pocket. “I have a peso here. This’ll do, won’t it?”

“One peso?” I snorted. “You have to give him more than that. Don’t you feel sorry for him?”

“How much, then?”

“Give him a hundred-peso note.”

“What!” Her eyes popped. “That’s too much!”

“Why is it too much? It’s what you’d pay for a junior burger in McDonalds in Sydney.”

“But compared to the cost of living here, it’s a lot, isn’t it? You told me a meal here might only cost fifteen pesos.”

“It’s all right.” I bent my head towards her and smiled.

She took out the hundred-peso bill from her wallet, wound the window down, and handed the note over to the boy. The child ran to the woman selling cigarettes and candies further along the street and passed the note to her. She waved at us, smiled, and caressed the little boy’s head.

The taxi slowly crawled along with the other vehicles. The traffic cleared gradually and we crept towards the open wide road. We heard the car accelerate and saw the child leaning on the lady, who was sitting on a stool beside the road. As we drove further, their image blurred and was slowly replaced by the blinking lights of billboard ads. The car stereo was on, tuned in to Cebu Mellow Station playing Jose Marie Chan’s “Christmas in our Hearts.”

I broke the silence. “I used to do that when I was young.”

“Really.” She faced me. “Did you get lots of money?”

*

We had agreed to meet at the front of Mrs. Villegas’ general store. We thought it was the perfect rendezvous because the light there was bright thanks to the fluorescent tube that hung on the top of the post. The light was a public display of Mr. Villegas’ ingenuity. He had climbed the post the previous week, spliced the live electrical wire that ran through our whole street, attached the thin wire of the fluorescent tube, and his store’s front yard became what looked like the center of our little community. He was a hero to us for bringing us light after the town’s only power company rejected our request.

The fluorescent light attracted a lot of mosquitoes, and several kinds of moths were hovering around it. The light lifted the energy of young men in our street in the afternoon, as they played basketball into the iron ring attached to the trunk of the dying santol tree. The crowd, composed of younger women, mothers with their toddlers, and grandparents minding their young grandchildren, settled around the playing teams, cheering.

Mrs. Villegas was inside her little shop, picking off tiny horseradish leaves for her fish soup dinner while keeping abreast with the competing scores of both teams. Her eyes moved between the leaves on the plate, the sweaty basketball players a few meters away, and me, her customer, muttering that I would like a pack of Marie biscuits. It cost me twenty-five centavos. I liked the nutty taste of the Marie biscuits. They would tide me over at night if we did not have anything for dinner, or if we only had rice, water, and salt.

I was waiting for Gideon, Ricky, and Darwin to arrive. They knew they had to come early so that we could cover a lot of houses that night.

The santol tree trunk was just about to collapse but no one seemed to worry about it. As long as it could still support the thuds of the ball, why worry? Poor tree. I used to climb it when it was still full of fruit. It was a nice variety of santol—a Bangkok one, they said. The fruit had had thicker flesh, thinner seeds, and was more flavorsome. Although we were told not to swallow the seeds, I did anyhow. It was the last school vacation, after we finished third grade. We climbed the trees in the school orchard. The seeds had slipped smoothly down my throat.

“What, you swallowed the seeds of Bangkok santol?” Gideon’s eyes had nearly popped.

“Yes. Why?”

“Renato, you can’t do that. They could grow inside you and you would die, you know,” he said warily.

“That sounds like Jack and the Beanstalk.” I simply lifted my eyebrows. “I’m still alive, though.”

“I’m serious,” he said.

The guys were still not here. They might still be having their dinner. I went back to Mrs. Villegas and spent another twenty-five centavos on some cold water. I tore the plastic with my front teeth and sucked the icy cold water from it. I could be luckier tonight if we came home with lots of coins. Then I could buy boiled eggs from the sidewalk vendors and munch them with rice on my way home. I wished my father earned lots of money again and was able to buy us nice food every night. I wished I had some toys like those of the kids in the movies. I wished that the santol tree would bear fruit again. I wished we also had a glittering and singing Christmas tree. I wished the airport would change its decision to remove all the porters from inside the building.

My four brothers, three sisters, and I used to know that my father had had a good day if he came home with boiled eggs or barbecued chicken. Usually, it was because lots of Filipino overseas contract workers had arrived in the airport that day. In ten years of lifting suitcases for these highly paid domestic helpers, seamen, and bar entertainers from abroad, my father, to attract tips, had mastered eye to eye contact, suitable gestures, and well-chosen words.

He had been doing it for so many years that it was a big shock when, one afternoon, he was told that he was no longer allowed to work inside the airport building. Only selected porters, the ones who knew someone in management, were allowed to work inside. My father did not know anyone in the office so he was stationed outside the gate, asking passengers if they needed cabs to go around Manila. He was disappointed, because the money was not as good. Everyone thought he was a con man. I did not know how to help my father. I wished I could. I now wore some of his porter work shirts, as he did not need them anymore. My two younger brothers wore them to school, too.

“Where is everyone?” Gideon asked as he came out of his mom’s shop, holding his ukulele in his right hand and a flashlight in his left.

“I’m the only one here,” I said.

He handed the flashlight over to me as he tried a few strums. I envied his ability to play an expensive instrument like that. I placed the flashlight under my arm and shook a piece of wood with flattened Coca Cola caps nailed in it as I tried to do a little jam with him. We saw Ricky coming with two spoons. Darwin was coming in the opposite direction with a triangle and a money tin.

We did not waste a moment. Our first house was the Santos’, who we knew had lots of money because they ran the only newspaper shop in town. We positioned ourselves on the leaning trunk of a jackfruit tree from where we could see Mr. and Mrs. Santos’ silhouettes behind their windowpanes, as he read and she knitted. The jackfruit tree was actually bearing fruit underground. We could see one fruit breaking the ground and smelling like heaven.

Before we started, we looked around to make sure that their dogs were not off the leash. It looked like everything was safe.

“Gregorio,” said the wife, “I think there are people outside. Can you check who it is?”

“It could just be kids from our block, caroling.”

“Just give them some money now so they can leave early. After all, that’s the only thing they want.”

“No, let them sing.”

“As if you really want to listen to them.”

“Let them sing, anyway.”

“But they’re just going to make a noise.”

“OK, give me the coin and I’ll give it to them later.”

We were happy when we heard the word “coin,” a guarantee that we would be getting something in the end. Gideon strummed the ukulele, Ricky banged the back of the spoons together, I shook the Coca Cola caps, we looked at each other, and together we sang, “Joy to the world, the Lord has come, let earth receive her King.” We looked at Darwin and his triangle and wondered why he was not hitting the instrument. He smiled, because he had forgotten the rod which he used to hit the triangle. We continued singing while he bent down, looking for a stone to use instead. Towards the middle of the song, we heard his triangle and we sang louder.

Suddenly, we were surprised to see two Dobermans racing towards us. The dogs must have broken loose from their leashes. The other three ran as quick as a flash. I was behind them, catching up. I had only one slipper on. For a moment, I thought I might leave it behind so that I could run as fast as possible, but I remembered it was the only one I would have until my mother could buy me another pair in a few days’ time. I was limping, when I saw the two vicious dogs right behind me. I still tried my best to push myself forward and I could feel my heart pounding hard. The dogs howled behind me. I closed my eyes and ran as fast as I could.

We reached the bright front yard of Villegas’ store, puffing. Gideon, Ricky, and Darwin were laughing at my pants nearly dropping, the elastic busted. My Coca Cola caps were no longer in my hands and my slipper had also disappeared from my foot. Oh well, at least I was safe.

We rested for a while until we were ready to go on to the next house.

We got to the Tolentinos’ front yard; it was covered with young guava trees. They were the new variety of guavas called guapple, a blend of the guava’s citric taste and the apple’s succulence. We knew the Tolentinos had lots of money, because he was a high school teacher and she was a midwife. We always saw their daughters at school eating delicious sandwiches at recess. Most of the time I had nothing. To pretend I wasn’t hungry, I used to play marbles and holes while my friends were munching banana cue and cheese snacks. When I got home, I used to get angry at my mother. Why did she not give me any money to buy food?

The Tolentinos’ living room was brightly lit. It had a nice maroon couch which blended with their exquisite hardwood furniture. In the corner stood a tall, fully decorated Christmas tree with statues of Jesus in the stable and Mary and Joseph and the Kings and the shepherds. The Tolentinos were having dinner. The strong aroma of chicken, soy sauce, and coconut vinegar made me hungrier.

Gideon started to play his ukulele. We all went, “O holy night, the stars are brightly shining. It is the night of our dear Savior’s birth.” Because I no longer had my Coca Cola caps, I picked up two small rocks from the ground and hit them together in time with the melody. We finished the song energetically and then we started another one. “Silent night, holy night, all is calm, all is bright, round yon virgin mother and child.” We sang and sang until we were tired but no one came out to give us anything.

Suddenly, Mrs. Tolentino’s head poked out of their screen door: “Hoy, here’s a peso. Now go home and stop disturbing us. You were here last night, weren’t you?”

“No, that was a different group,” Darwin answered, stepping closer to her.

“Anyway, here’s your money,” she said quickly.

“It’s not enough, Mrs. Tolentino,” Darwin protested.

“You should be grateful that I’ve given you something.”

“OK, then,” Darwin conceded, scraping the two fifty-centavo coins off her palm.

She quickly turned her back and slammed the door.

We then sang the Merry Christmas tune with revised lyrics: “Thank you, thank you, tight-ass people are you, are you? Thank you, thank you, thrifty clan in hell will land.”

Darwin dropped the coins into our money tin; I heard them hitting the bottom. It would have been nicer to hear some jingling of pennies inside. We left that hideous family and continued walking towards the next house. We heard dogs barking—the Santos’ two Dobermans were still wandering free in our street. We screamed and ran back to the lit electrical post again, yelling, “Mr. Santos, your vicious dogs are out in our street. Mr. Santos!”

*

I stared at the decorated pine trees in the middle of the road and my mind returned to the face of that little boy, how his lips stretched and his cheeks lifted when he felt the paper money in his palm. I wished I had experienced the same feeling twenty years ago. I wished I could gather Gideon and the guys again to go caroling. We would sing enthusiastically once more but, this time, I would not be asking for people’s money.

“So, did you get lots of money?” She leaned her head over my shoulder.

“Sometimes.”

“How cute.”  She spoke softly. “We don’t have that in Sydney.”

“No, we don’t,” I sighed.

Manika

By Mubarak Tahir
Fiction

Marahang iniangat ni Niño ang kaniyang maninipis na braso saka kinapa-kapa ang kaniyang kumot. Nang makita niya ang dulo ng kumot, dahan-dahan niya itong itinali sa kaniyang payat na balakang. Humarap siya sa salamin. Napansin niyang hindi maayos ang pagkakatali sa kumot kaya inulit niya hanggang sa isang malaking laso ang kaniyang nabuo. Ngumiti-ngiti siya habang nakapamewang ang dalawang kamay. Yumuko siya. Hinila ang laylayan ng kumot. Umatras nang kaunti. Humakbang paharap nang marahan. Mabilis na umikot. Huminto, kumaway-kaway, at ngumiting halos abot-tainga. Nakatayo siya ngayon sa harap ng salamin na para bang nasa entabladong puno ng maraming ilaw na iba’t iba ang kulay.

Ganito ang mga eksena sa loob ng kuwarto ni Niño tuwing umaga. Hindi pa man sumisikat ang araw, maaga na siyang gumigising. Bukod sa pagrampa sa harap ng salamin, kinakailangan niyang gumising nang maaga upang maghanda sa mga gagawin sa maisan.

Nang makapag-agahan, nagmadaling isinuot ni Niño ang kaniyang lumang damit na isinusuot lamang niya kapag nagtatrabaho sa maisan. Halos hindi na malaman ang kulay ng damit dahil sa mga mantsa ng putik. Bitbit ang isang lumang galon ng tubig at isang supot ng nilagang saging, binagtas niya nang walang sapin sa mga paa ang mabatong daan kasama ng iba pang magsasakang patungo sa maisan. Yumuyugyog ang bolong nakatali sa kaniyang tagiliran. Bakas naman ngayon sa kaniyang mukha ang kasiyahan dahil sa nakikitang makukulay na paruparo, ngunit minsan ay mahigpit na nakatikom ang mga tuyo niyang labi dahil sa pagkabagot. Sa bandang huli, napabuntonghininga siya saka iniangat ang nakayukong ulo—isang araw na naman ng pakikipagbuno sa maisan.

“Paano ‘yan, hanggang dito lang kami,” pagpapaalam ng isang matandang lalaki habang humihithit ng tabako.

“Sige po, Mang Agkog,” ang malumanay na tugon ng Niño na pawisan ang noo.

Tuluyang naghiwalay ng landas sina Mang Agkog at Niño. Tinungo ng bawat isa ang kani-kaniyang maisang pagtatrabahuan.

Huminga muna nang malalim si Niño bago dahan-dahang iniangat ang mga balikat habang mahigpit na hinawakan ang bolo. Yumuko siya at marahang isinubsob ang dulo ng bolo sa lupa. Humihinto siya minsan, lalo na pag nagsimula nang uminit ang araw. Ramdam na rin niya ang pag-init ng singaw ng lupang kaniyang binubungkal. Napalunok siya sa pagkauhaw. Agad niyang kinuha sa tabi ng mayayabong na damo ang kaniyang baong tubig. Tumingala siya kasabay nang pag-angat ng galon. Ibinuhos niya nang marahan ang tubig sa kaniyang tuyong mga labi. Nagpatuloy sa pagbubunot ng damo at pagbubungkal ng lupa ang batang lalaki. Wala siyang inaksayang sandali.

Hapon na nang umuwi si Niño kaya naman laking saya niya kapag natatanaw na sa di kalayuan ang kanilang bahay. Isa itong barong-barong na tila matagal nang inabandona, yari sa nilalang dahon ng niyog ang bubong, at pinagtagpi-tagping luma at buluking mga tabla ang dingding. Naglaho ang kanyang ngiti nang may sumigaw sa kaniyang likuran.

“Hoy! Baklang Mais!” sigaw ng isang lalaki na sakay ng bisikleta.

Hindi kumibo si Niño. Nagpatuloy lamang siya sa paglalakad ngunit hindi siya nito tinatantanan hanggang sa hinarangan siya nito ng bisikleta. Hindi alam ni Niño kung ano ang kaniyang magiging hakbang. Namumutla na rin ang kaniyang nanginginig na tuyong mga labi. Biglang pumasok sa kaniyang isipan na kumaripas ng takbo papalayo sa batang lalaki. Habang matulin na tumatakbo, hindi niya namamalayang pumapatak na rin ang kaniyang mga luha.

“Anak! Ano’ng nangyari sa ‘yo?” gulat na tanong ni Aling Mila na abala sa pagsasaing ng hilaw na saging.

Agad na pinaupo ni Aling Mila ang pawisan at namumutlang anak. Binigyan niya ito ng tubig. Halos ilang patak lamang ng tubig ang kumapit sa mga labi nito dahil sa matinding pagkatakot. Niyakap na lamang nito ang nanginginig nitong mga tuhod.

Kinaumagahan, balisa si Niño dahil sa sinapit. Habang nakaupo sa tarangkahan ng kanilang bahay at nakatulala, nilapitan siya ng kaniyang ina.

“Niño, anak. Bakit ka tulala?” mahinahong tanong ni Aling Mila kahit nababahala.

Alam ni Aling Mila ang kalagayan ni Niño. Hindi ito ang unang beses na nakita niya ang anak na umuwing takot na takot at umiiyak. Minsan na ring naikuwento sa kaniya ng mga kumare sa bayan ang panunukso at pananakot ng ibang tao kay Niño dahil sa kilos nito.

“Nay, pag bakla po ba, walang karapatan maging masaya? Na maging normal?” pagaralgal na tanong ni Niño sa ina.

Hindi nakakibo si Aling Mila sa tanong ng anak. Napabuntonghininga na lamang siya habang hinahaplos ang likod ng anak at magkatinginan silang dalawa. Naisin mang sagutin ni Aling Mila ang tanong ng anak, hindi niya alam kung papaano ito sasabihin. Siya mismo ay hindi alam ang wastong sagot.

Bago pa man magtanghali, naisipan ni Niño na muling tumungo sa maisan upang tapusin ang kaniyang paglilinis. Matamlay niyang binagtas ang daan patungo sa maisan. Habang naglalakad sa mabatong daan, may biglang naalala siya.

Hapon noong pauwi na siya galing sa bahay ni Mang Agkog, namangha siya sa kaniyang natagpuan—isang babaeng manika na halos lasog-lasog na ang katawan. Balot ito ng putik. Buhol-buhol ang buhok. Gula-gulanit ang damit na kulay rosas. May sugat din ang magkabilang mukha at may hiwa sa bandang noo. Nilapitan ito ni Niño at marahang hinaplos-haplos ang pisngi.

“Ang ganda mo siguro noon. Kawawa ka naman,” pabulong na sabi ni Niño habang hawak-hawak niya ito. “Dadalhin kita sa bahay, papaliguan, at papalitan natin ang gusgusin mong damit,” dugtong pa niya habang nakangiti.

Masayang naglalakad si Niño habang hawak-hawak ang napulot na manika. Minsan napapaindak ito sa tuwa at napapaugong. Hindi namamalayan ni Niño na may sumusunod sa kaniyang ilang batang lalaki na kasing-edad lamang niya. Napalingon lamang siya nang tinamaan ang kaniyang batok ng maliit na batong itinapon ng mga ito. Napapikit siya sa sakit.

“Bakit may manika ka?” tanong ng isang batang lalaki na sadyang pinalaki ang mga mata para manakot.

“Bakla ka ‘yan, tol!” tugon ng isa pang bata.

Nilapitan ng tatlong batang lalaki ang hindi makakibong si Niño at tinangkang hilahin ang manika. Nagpumiglas si Niño. Mahigpit niyang hinawakan ang nag-aagaw-buhay niyang manika.

Boog!

Isang malakas na suntok sa sikmura ang nagpabitaw sa kaniyang mahigpit na pagkakahawak sa manika.

“Aray ko!” sigaw ni Niño nang matisod pa siya sa matulis na bato habang naglalakad. Bumalik siya sa kaniyang ulirat.

Napansin niyang nasugatan ang maputik na kuko ng kaniyang daliri sa paa. Tanging kaliwang kamay na lamang ng manika ang naiwan sa kaniyang nanginginig na kamay sa panahong iyon.

Nagpatuloy sa paglalakad si Niño hanggang marating niya ang maisan. Inilagay niya ang kaniyang baong tubig sa gilid ng pilapil at sinimulan na niyang maglinis ng mga ligaw na damo. Ilang oras din ang kaniyang inilaan sa paglilinis nang mapansin niyang malawak na rin ang nalinisan. Huminto siya at naupo sa tuyong pilapil. Habang namamaypay gamit ang kaniyang lumang salakot, may biglang sumagi sa kaniyang isip. Agad niyang iniligpit ang mga gamit niya sa paglilinis. Isinuot niya ang salakot at kumaripas ng takbo bitbit ang bolo at lalagyan ng tubig. Mangiti-ngiti siya.

Narating ni Niño ang batis. Mula nang magtrabaho siya sa maisan, hindi na rin siya nakakapaglibang dito upang maligo. Natatakpan ang batis ng mayayabong na dahon ng mga halaman at punongkahoy na nakapalibot dito. Hindi siya nagdalawang-isip na hubarin ang kaniyang lumang damit. Tumalon at nagtampisaw siya sa batis na tila isang bibe na ilang linggong hindi nakakapagtampisaw sa tubig. Napapahalakhak siya minsan. Nalilibang din siyang manghuli ng maliliit na hipon. Pinaglalaruan niya ang mga suso at kuhol. Nang maramdaman niya na ang pagod, nagpahinga siya sa paanan ng malaking puno na sumasadsad ang malaking ugat sa batis.

Habang masayang ibinababad ang mga paa sa daloy ng tubig, naalala niya ang kauna-unahan niyang manika. May namuo sa kaniyang puso. Gusto niyang magkaroon muli ng manika. Kumuha siya sa tabi ng mamasa-masang putik. Dahan-dahan niya itong inilapat sa kaniyang magagaspang na palad, pinisil-pisil, at idiniin nang marahan. Gumawa siya ng isang maliit na bilog. Kumuha siya ng matulis na sanga at ipinang-ukit niya ito sa bilog na putik. May dalawang mata, isang ilong at labi, dalawang guhit at may kilay na. Humulma rin siya ng dalawang paa at dalawang kamay at ikinabit niya ito sa parihabang anyo na gawa sa putik. Ipinagpatuloy niya ito hanggang makabuo siya ng isang babae. Ibinilad niya ito. Mangiti-ngiting niyang pinagmamasdan ito habang hinihintay na matuyo. Nang matuyo na ay marahan niya itong inilagay sa isang dahon, itinabi, at tinakpan ng salakot.

“May kulang pa ata,” sambit pa niya.

Pumitas siya ng iba’t ibang uri ng dahon at pinagtagpi-tagpi. Bumunot din siya ng matitibay na damo. Nang mapansin niyang kumpleto na ang kaniyang kinakailangan, muli niyang kinuha nang buong ingat ang imaheng kaniyang itinago. Mula bewang, dinikitan niya ito ng mga dahon na kulay-pula at dahan-dahan niyang pinaikutan ng damo bilang panali rito. Ang itaas na bahagi ay nilagyan naman niya ng manilaw-nilaw na dahon na nagsilbing damit ng imahen.

“May naisip akong ipapangalan sa ‘yo. Nina! Tama, Nina,” buong galak na wika ni Niño habang nakahimlay sa kaniyang putikang palad ang imaheng itinuturing niya ngayong isang manika.

Magdadapithapon na nang makauwi si Niño sa kanila. Laking gulat ng kaniyang ina nang makita niyang masaya ang kaniyang anak.

“Anak, masaya tayo ngayon, a,” puna ni Aling Mila sa anak na mangiti-ngiti habang naghuhugas ng kamay sa banggerahan.

Ngiti ang naging tugon lamang ni Niño.

Araw ng Sabado. Walang mga gawain sa maisan kaya nagpaalam si Niño sa kanyang ina na pupunta sa bayan. Dala niya ang kaunting halaga ng perang kaniyang naipon buhat nang magtrabaho sa maisan. May kalayuan din ang bayan sa kanilang bahay ngunit mas pinili niyang maglakad na lamang. Kinakapa niya minsan sa bulsa ang imaheng kaniyang hinulma at biglang mangingiti. Hindi rin niya alinta ang mainit na sikat ng araw. Mag-iisang oras bago niya narating ang bayan. Wala siyang inaksayang oras. Lumingon-lingon siya. Nilibot niya ang mga kalye at nang mapansin niyang hindi niya mahanap ang kaniyang hinahanap ay nagtanong-tanong ito.

“Ginoo, saan po ba rito ang bentahan ng mga manika?” magalang na tanong ni Niño sa isang lalaking nasa gilid ng daan na naninigarilyo.

“Nanakawan mo? Pero lalaki ka naman. Baka naman bakla ka,” malakas na tugon ng lalaki habang nakatutok ang dalawang mamula-mulang mga mata nito kay Niño.

Natakot si Niño kaya agad niyang nilisan ang lalaki. Sa kaniyang paglalakad, napatingin siya sa isang gusali. Agad niya itong tinungo. Laking gulat niya nang makitang puno ito ng mga laruan. Iba’t ibang uri ng laruan. May panlalaki at pambabae. May nakakatawag-pansing mga kulay. May maliliit at malalaking hugis. Halos hindi siya mapakali sa galak dahil sa mga nakikita niya. Palingon-lingon siya. Taas-baba ang pagtingin. Sabik na sabik siyang pumasok dito.

Akmang papasok na siya nang bigla siyang hinarang ng guwardiya.

“Hoy! Bawal dito ang batang lansangan,” pambungad ng guwardiya.

“Kuya, may titingnan lang po sa loob,” pagsusumamo niya.

“Bakit? May pambili ka?” pasubali ng guwardiya habang itinutok ang batuta sa ulo ni Niño. “Alis! Alis!”

Hindi na nagpumilit pa si Niño. Inikot na lamang niya ang buong labas ng tindahan. Mabuti na lang gawa sa salamin ang dingding nito kaya kita pa rin ang loob nito. Sa loob ay may mga batang masayang naglalaro at namimili ng mga laruan kasama ang kanilang magulang. Maluha-luha niyang pinagmamasdan ang mga ito. Hanggang tingin na lamang siya mula sa labas.

Sa kaniyang patuloy na pagmamasid sa loob, may umagaw sa kaniyang pansin. Tinutukan niya ito na halos hindi na siya kumukurap. Nanlaki talaga ang kaniyang mga mata. Ang kanyang hinahanap at hinahangad ay natagpuan niya. Nakabitin ito. Kulay pula at kaakit-akit ang makukulay nitong palamuti sa damit. Kulay ginto ang buhok. Pula ang mga labi at makakapal ang pilikmata. Kay gandang manika na para bang kinakawayan siya nito. Marahan niyang inilapat ang kanyang magagaspang na palad sa salamin ng tindahan, na kung hindi lamang matibay ay nasira na dahil sa pagkakadiin ng kaniyang kamay.

Hindi niya namalayang papalapit na sa kaniyang likuran ang guwardiyang nanlilisik ang mga mata habang mahigpit na hawak ang batuta. Hinawakan ng guwardiya ang likod ng damit ni Niño. Nagulat at maluha-luha si Niño. Nagpumiglas siya ngunit mas lalong hinigpitan ng guwardiya ang pagkakahawak sa kaniya. Nasasakal na siya ng kaniyang damit. Pinagpapawisan na siya.

Muli nagpumiglas si Niño ngunit malakas ang guwardiya. Malakas ang pagkakasipa at pagkakatapon nito sa kaniya papalayo sa kaniyang kinatatayuan. Humampas sa magaspang at mabatong daan ang kaniyang mukha. Tuluyang siyang napaluha at namilipit sa sakit. Marahan siyang tumayo dahil sa sakit na tinamo. Nang makatayo, pinagpag niya ang lumang damit na nabalot ng alikabok at tuyong putik. Paika-ika siyang pumunta sa tabi habang nakatitig sa guwardiyang nangingiti-ngiti pa dahil sa nangyari.

Muli niyang ibinaling ang kaniyang paningin sa tindahan. Napabuntonghininga na lamang siya habang nanginginig ang buong katawan. Napansin niyang pumapatak na pala ang butil ng mga luha sa kaniyang hawak-hawak na imahen ng manika.

Hindi man niya nahawakan at nakuha ang minimithi ay sapat na sa kaniyang nasilayan ito. Iiwan niya ang bagay na iyon na umaasang maaangkin ito sa kaniyang pagsisikap at pagsasakripisyo.

Habang naglalakad nang paika-ika, mas lalong lumakas ang paniniwala ni Niño na hindi magtatapos ang kaniyang mga ninanais sa buhay sa isang lipunang malupit at mapanghusga. Na kinakailangan niyang itayo at iangat ang kanyang sarili sa pinakamabuting paraan. Na igagalang din ang kaniyang pagkatao. Na wala siyang sakit na dapat kamuhian at pandirian ng lahat.

Ang Lihim ng Nakasimangot na Maskara

By Rogelio Braga
Novel Excerpt

Bahagi ang sumusunod ng unang kabanata ng nobelang pangkabataang Si Betchay at ang Sacred Circle: Ang Lihim ng Nakasimangot na Maskara, na inilabas ng Balangiga Press noong 2017.

Madaling araw ng Lunes nang ipinatawag ni Ma’am Soraida ang barkadang Sacred Circle sa McDonald’s. Halos hindi pa lumalabas ang araw nang unang dumating, tulad ng inaasahan, si Baloy, na siyang pinakamatanda sa anim. Napansin kaagad ni Ma’am Soraida ang itim na kotse na naghatid kay Baloy sa harap ng McDonald’s sa kanto ng Tandang Sora at Commonwealth Avenue. Nakasuot pa ng sunglasses si Baloy nang pumasok sa McDo.

“Good morning, Ma’am Soraida,” ang bati ni Baloy. Hinubad nito ang sunglasses at napansin kaagad ni Ma’am Soraida sa mga mata ni Baloy na tila nahirapan itong gumising sa madaling araw para sa ipinatawag niyang pulong ng Sacred Circle. “I can sense the urgency. I wonder ano na naman ang case na ito, Ma’am Soraida.”

Magkasabay na dumating sina Anna at Azalea. Mabilis silang naupo sa harapan ni Ma’am Soraida. Binati kaagad ni Azalea ang belo na suot ni Ma’am Soraida. “Blue,” panimula ni Azalea. “I think this is going to be a very serious discussion.” Tumayo si Anna at lumapit sa counter para bumili ng kape para sa kanilang apat.

Sumunod na dumating si Hamida. Sukbit nito ang malaking bag na gawa sa katsa, naka-jeans, rubber shoes, at dilaw na belo. Bumati ito ng assalamu alaykum kay Ma’am Soraida at sa grupo.

“Girl, bakit yellow ang hijab mo?” bati kaagad ni Azalea. “I thought Monday is green day?”

“Hindi natuyo kahapon ang iba kong mga kumbong. Bad trip nga, e. So, ano ang meron sa atin?”

“Meeting,” sagot ni Azalea, nakatingin siya sa labas sa mga dumaraang tao. “I hate yellow in Monday mornings.”

Bumalik na si Anna sa mesa. Naglabas ng lipgloss at nagpahid sa mga labi. Naglabas din siya ng foundation at naglagay sa magkabilang pisngi. Nagsimula na ang kanyang araw.

“Girls, we have to wait for Betchay and Jason,” panimula ni Ma’am Soraida sabay higop ng kape. “This is going to be a serious discussion. Ayaw ko nang ulitin pa ang details matapos kong ipaliwanag. Baloy, can you check nasaan ang dalawa?”

Naglabas ng cellphone si Baloy at tinawagan si Jason. Walang cellphone si Betchay. Wala rin siyang Facebook, Twitter, at Instagram. Email lang ang mayroon si Betchay at telepono sa bahay nila.

“Girl, where are you, kasi ten centuries na ang lumipas?” banas na tanong ni Baloy. “As usual, late na naman kayong dalawa ni Betchay. Bilisan ninyo. This is serious daw.”

Kalahating oras pa ang dumaan bago dumating sina Jason at Betchay. Tumayo muli si Anna para umorder ng kape para sa mga bagong dating. Magpinsan sina Jason at Betchay at nakikitira si Jason sa pamilya ni Betchay.

“Nakakaloka naman ito, Ma’am Soraida,” bungad ni Jason. Nakasuot siya ng green na polo shirt at kahel na pantalon. “Bakit kailangang alas-sais ng umaga ang meeting na ito? Tingnan po ninyo, wala pang masyadong jeep na bumibiyahe sa Tandang Sora.” At humikab si Jason na sa sobrang lakas ay nakaagaw siya ng pansin ng mga tao sa kabilang mesa.

“Betchay,” panimula ni Ma’am Soraida. “Ikaw na ang magpaliwanag sa kanila.”

Tumindig si Betchay pero nanatili sa tabi ni Ma’am Soraida. Hawak niya sa kanang kamay ang kapeng nag-aasó pa. Huminga muna siya nang malalim bago nagsimulang magsalita.

Nanatiling nakatingin sa labas si Azalea.

“Nagkausap na kami ni Ma’am Soraida kagabi sa telepono,” panimula ni Betchay. “Sacred Circle, prepare yourselves, we are leaving for Negros this afternoon.”

Napanganga sa gulat ang Sacred Circle. “Well… Negros! Bongga! Bongga, di ba?” si Jason lang ang tumugon sa grupo matapos ang halos isang minutong katahimikan.

“For me, this is going to be a vacation,” si Baloy ang unang nagpahayag ng pananabik. “I’ve never been to Negros.”

“I’m always ready,” sabad naman ni Hamida. “I am always ready.”

Napatingin ang lahat kina Azalea at Anna, naghihintay ng kahit anong tugon mula sa kanila. Nagkatinginan ang kambal at sabay na napaoo, “Sige, game kaming dalawa.” Mahahalatang hindi na naman nagpaalam sa mga magulang nila ang dalawa. Sila ang pinakabata sa grupo, halos labing-anim na taong gulang lamang. Pero nahinuha kaagad ni Ma’am Soraida na wala na naman ang mga magulang nila dahil malaya silang nakalabas ng bahay sa madaling araw. Smuggler ang nanay nila na palaging nasa labas ng Maynila at tanyag namang computer hacker ang tatay nila na marahil nagtatago na naman sa batas o nasa labas ng bansa.

“Actually, Sacred Circle, you have no other options but to go. I have your tickets na,” paniniguro ni Ma’am Soraida na may ngiti na sa mga labi. “Consider this as your vacation. Na-aarange ko na lahat pati ang titirhan ninyo roon. May kaibigan ako sa Negros and she will accommodate you. She is our client. Medyo weird ang gig na ito pero alam kong masasakyan ninyo. Aren’t you all excited?”

“We are excited, Ma’am Soraida,” diin ni Betchay na siyang lider ng Sacred Circle. “We’ll accomplish everything at hindi kami babalik dito hangga’t hindi nabibigyan ng kasagutan si Mrs. Weil.”

Ibinaling ni Azalea ang tingin niya kay Betchay. Nang nagtama ang kanilang mga mata, inirapan niya si Betchay.

Si Betchay ang unang kasapi ng Sacred Circle. Labingwalong taong gulang siya at siya ang kanang kamay ni Ma’am Soraida. Makulay ang kabataan ni Betchay na siyang dahilan kung bakit ganoon na lamang ang pagtitiwala sa kanya ni Ma’am Soraida. Napulot ni Ma’am Soraida si Betchay sa isang liblib na komunidad ng mga Blaan sa Sarangani. Napadaan doon ang grupo nina Ma’am Soraida nang tinatakasan nila ang isang platoon ng mga sundalong Filipino na humahabol sa kanila. Sunog ang lahat ng bahay sa komunidad at ang tantiya nina Ma’am Soraida at ng mga kasama niya, kagagawan ito ng mga sundalo. Madalas kasing pagkamalan ng mga sundalo ang mga lumad na umaanib sa New People’s Army. Freedom fighter pa noon ng MNLF si Ma’am Soraida at estudyante sa kolehiyo sa Cotabato City kung nasa siyudad naman siya. Narinig niya ang iyak ng isang bata mula sa isang sunog na dampa. Sinundan nila ang uha at natagpuan ang isang sanggol sa sunog na dampa. Wala itong kasama. Marahil isa sa mga bangkay na nakahandusay sa lupa ang ina nito, pero maraming patay, hindi bababa sa singkuwenta.

“Alhamdullilah!” Napasigaw si Ma’am Soraida. “Buhay pa ang bata! Buhay pa ang bata!”

Ibinaba ni Ma’am Soraida ang sukbit niyang AK-47 at nilapitan ang sanggol. Nandilat siya nang mahawakan ang sanggol. Malagkit itong tila nababalutan ng madulas at kumikintab na balat—kaliskis. Dali-dali niyang dinampot ang kanyang armas na nasa lupa.

“Bakit Soraida?” ang tanong ng isa niyang kasama.

“Jinn…” ang naisagot lamang ni Soraida. Nanghihilakbot na itinuro niya ang sanggol. “Anak iyan ng mga tonong.”

Lumapit ang mga kasama sa sanggol, nakatutok ang kanilang mga baril. Biglang tumawa nang malakas ang sanggol. Tumawa nang tumawa na parang may kalaro. Nang lapitan pa nila ang sanggol, nahinuha nilang kaliskis ng ahas ang nakabalot sa katawan nito. Anak ng dambuhalang ahas ang sanggol na Blaan. Dinampot ni Soraida ang sanggol, inalis ang mga kaliskis na hindi naman pala bahagi ng kanyang balat, at kinarga niya sa dibdib na parang sariling anak. Dinala ni Soraida ang bata pababa sa Gensan. Dinala niya hanggang lumuwas siya ng Maynila para ipagpatuloy ang pag-aaral ng kolehiyo sa Philippine Normal University para maging isang guro. Ipinaampon niya ang sanggol sa kanyang kababata at matalik na kaibigan na noo’y may asawa nang doktor pero walang anak. Itinuring nilang anak si Betchay pero hindi nila itinago sa bata ang katotohanan tungkol sa pagkatao nito. Itinuturing ni Betchay na ina niya rin si Ma’am Soraida. Madalas din siya sa bahay ng guro at palagi siya nitong isinasama sa Lanao kung bumabalik si Ma’am Soraida sa kanila sa Marawi. Tulad ng lahat ng kasapi ng Sacred Circle, marunong din si Betchay ng basic combat at sa paghawak at pagpapaputok ng iba’t ibang uri ng baril.

“Mrs. Weil?” Si Anna, habang hawak ang eyeliner. “Who is she?”

“Kaibigan ko. She will accommodate you sa Silay City,” sagot ni Ma’am Soraida. “Tulad ng nasabi ko kanina, siya rin ang client namin. Nagbigay na siya ng advance payment, at kung maresolba natin ang kaso—malaki ang makukuha nating bayad and we can go on vacation.”

“Kakaiba ang pangalan niya. Imported?” Palagi, si Hamida ang mausisa sa mga pangalan ng mga lugar, tao, at pangyayaring bago sa kanyang pandinig.

“No. Filipino si Mrs. Weil,” pagpapaliwanag ni Betchay. “She is from Negros.”

“She has a weird name. I do not trust people with weird names,” salo ni Baloy habang patuloy sa pagte-text. Ipinahahanda na niya ang mga gamit na dadalhin sa biyaheng patungo sa Negros.

“Yes—and she has a weird problem, too.” Malayo ang tingin ni Betchay. Alam niyang isa na naman itong mahirap ngunit kapana-panabik na kasong reresolbahin ng Sacred Circle. “I’m sure magugustuhan siya ni Azalea,” biro ni Betchay.

“Shet! Bakit mo naman nasabi iyan? Is she a lesbo, too?”

“No, Baloy. She is a Marcos loyalist!” sagot ni Betchay.

“My God!” bulalas ni Jason. “Punyeta! Naaalibadbaran ako sa mga loyalist ng mga Marcos, Ma’am Soraida. Hindi pa ba sapat na may kasama tayong lesbiyanang apologist ni Marcos? I can’t!” Si Azalea ang tinutukoy niya.

“Putang ina mong bakla ka. You should know your history—”

“Excuse me, iha, you should know your history!” Hindi pa man natatapos si Azalea, sinagot na siya ni Jason.

“Palibhasa, maka-Aquinong dilawan ka!” Ibinagsak ni Azalea ang baso niya ng kape.

Tahimik lang ang grupo. Ayaw na nilang makisalo sa pagtatalo ng dalawa. Minsan na nilang pinagtulungan si Azalea at nauwi lang sa pagdadabog at hindi pagpaparamdam ng ilang linggo ng kaibigan. Ayaw na ring makisalo ni Anna dahil halos araw-araw na silang nagtatalo ni Azalea tungkol kay Marcos.

Itinaas ni Ma’am Soraida ang baso niya ng kape bilang pag-anyaya ng toast sa grupo. Ito na rin ang paraan niya upang basagin ang namumuong tensiyon kina Azalea at Jason. Itinaas ng anim ang kanilang mga baso at sabay-sabay na nagsabing, “Cheers sa Sacred Circle!”

“Never again!” habol ni Jason. “Never forget, mga bakla!”

Hindi na nakasagot si Azalea habang nakataas ang kanyang kamay.

Migo

By Bernadette V. Neri
Short Story for Children

Assalam mu alaykum! Ako si Migo Dagbusan, Tausug mula sa Cotabato,” bati niya sa sarili habang nananalamin. Unang araw niya ngayon sa Paaralang Elementarya ng Barangay Sentral kaya hindi siya mapakali sa pag-eensayo ng pagpapakilala. Bukod sa sabik siyang makabalik sa pag-aaral, sabik din si Migo na magkaroon ng mga bagong kaibigan.

“Aba! Handa na ang utoh ko,” nakangiting sabi ng kaniyang ina.

Biglang nag-alala ang mukha ng bata, “May makipaglaro po kaya sa akin?”

Marahang yumuko ang nanay upang suotan siya ng kupya, “Tiyak akong marami kang makikilala.”

Magdadalawang buwan pa lang sina Migo sa nirerentahan nilang kuwarto sa Maynila. Noong una, ayaw niya sa bago nilang tirahan. Masikip ang kalye papasok sa looban. Dikit-dikit ang mga bahay kaya napakaalinsangan. Ibang-iba sa kinalakhan niyang lugar.

Maliit lang naman ang kubo nina Migo sa probinsiya. Pero di niya ito dama dahil buong baryo ang kaniyang palaruan.

Manggahan nina Mang Turing ang paborito niyang tambayan kasama ang mga kaibigan. Madalas silang maghabulan sa mga pilapil ng bukiring sinasaka ng kanilang mga magulang. Nagpupunta rin sila sa ilog para lumangoy o kaya’y mamingwit. At tuwing nais niyang magpahinga, nahihiga siya sa duyang nakasabit sa punong bayabas sa harap ng kanilang tahanan.

Malawak at maaliwalas ang pinagmulang bayan ni Migo sa Cotabato. Gayon man, hindi ito nakaligtas sa nagpapatuloy na digmaan sa Mindanao.

Hindi makapagsaka at makapangisda ang mga nakatatanda. Nahinto sa pag-aaral ang mga bata. Ginawang kampo ng militar ang mga eskuwelahan. Nababalot ng takot ang buong pamayanan. Kaya tulad ng iba pa nilang kababayan, napilitang lumikas ang pamilya ni Migo.

Gustong-gustong makabalik sa pag-aaral si Migo. Nais niya muling magbuklat ng mga libro, gumuhit ng mga larawan, at magsulat ng kaniyang pangalan. Kaya kahit masikip at mainit, ang lagi niyang iniisip, “Dito, walang putukan.”

Kabadong tumayo si Migo sa harapan ng kanilang silid-aralan. Wala siyang nakita ni isang naka-kupya at turung kaya inayos niya ang abaya at huminga nang malalim. Pagkatapos ay ngumiti siya at nagpakilala.

Pagdating ng rises, pinili ni Migong umupo sa lilim ng punong malapit sa palaruan. Tumunog ang kaniyang tiyan kaya inilabas niya ang baong dalawang piraso ng pandesal.

“Naaamoy ninyo ba ‘yon?”

Napalingon si Migo sa boses na mula sa likuran. Nginitian niya ang tatlong batang nakatingin sa kaniya. “Nakagugutom talaga ang amoy nitong pandesal,” sabi niya. “Gusto ninyong tikman?”

Biglang inagaw ng kaklase niyang si Dana ang mga tinapay. “Masarap nga!” sabi nito matapos kumagat. “Pero,” kumunot ang kaniyang ilong, “may naaamoy pa rin akong hindi maganda.”

Sininghot-singhot ni Dana ang bagong kamag-aral, “Naligo ka ba, Migo?”

Gitlang sinundan ng tingin ni Migo ang mga bata. Nagtatawanan ang mga ito habang lumalakad palayo kain-kain ang kaniyang baon. Hindi niya maipaliwanag kung bakit pero magkahalong takot at hiya ang naramdaman niya.

Kinabukasan, nakita ni Migo si Dana na nag-aabang sa tarangkahan ng paaralan. Iiwas sana siya pero agad siyang nasundan.

“Pakopya ng assignment,” utos ni Dana.

“Wala ka bang nagawa?” pag-aalangan ni Migo.

Nanlisik ang mga mata ng batang maton, “Kokopya ba ako kung meron?”

Biglang naalala ni Migo ang mga mata ng mga unipormadong nagkampo sa kanilang paaralan. Nag-umpugan ang kaniyang mga tuhod. Hindi makagalaw ang kaniyang mga paa. Napilitan si Migong iabot ang kuwaderno na agad namang kinopya ni Dana.

“Lagot ka sa akin kapag nagsumbong ka,” banta ni Dana bago nagmadaling pumasok sa kanilang klase.

Nagpatuloy ang gayong gawi ni Dana kay Migo. Araw-araw siya nitong inaabangan para tuksuhin, utusan, o kaya ay agawan ng baon.

Minsan, hinablot ni Dana ang kupya ni Migo. Araw iyon ng pagsamba kaya naka-kupya at abaya siya.

“Hindi bagay sa iyo!” pangungutya ni Dana.

Iba ang nadama ni Migo sa pagkakataong ito. May kuryenteng gumapang sa kaniyang mga paa paakyat sa kaniyang ulo. Hindi siya nakapagpigil.

“Ibalik mo ‘yan,” madiin niyang sabi.

Nagbago ang mukha ng galit na si Dana. Nagmistula siyang tangkeng malapit nang sumabog. “Kunin mo kung kaya mo!”

Hindi natinag si Migo sa kabila ng kaniyang takot. Pinilit niyang abutin ang kupya. Dahil mas malaki si Dana, kahit anong lundag ay hindi niya ito maagaw.

Buong-lakas na itinapon ni Dana ang kupya sa lupa. Tinapakan niya ito nang pupulutin na Migo at sinipa palayo. “Huwag mo na ulit akong sisigawan!”

Naluluhang pinulot ni Migo ang kaniyang kupya. Pero kahit anong gawin niyang pagpag at punas, naroon pa rin ang bakas ng sapatos ni Dana.

Mabibigat ang bawat hakbang ni Migo pauwi. Hindi maalis sa kaniyang isip ang mga panunuya ni Dana.

“Bakit ba ako palaging tinutukso?” tanong niya sa sarili.

Naalala ni Migo ang kaniyang mga kaibigan. Ang bahaginan nila ng baon tuwing rises, pagtutulungan sa paggawa ng asignatura, at ang paglalaro o kaya’y paghuhuntahan kapag uwian. Pero tulad niya, nagsilikas din ang mga ito dahil sa giyera.

“Kamusta na kaya sila?” bulong ng bata.

Napansin ng nanay ni Migo na wala siyang ganang maghapunan. Sinubukan siya nitong pasayahin, “Sa susunod kong sahod, anak, ang paborito mong pianggang ang iluluto ko.”

Inah,” mahinang sabi ng bata habang tinitingnan ang dumi sa hawak na kupya, “Wala pa rin po akong kaibigan.”

Sa pagitan ng mga hikbi, ikinuwento ni Migo ang mga panunuyang nararanasan niya sa eskuwela.

“Gusto ko na pong umuwi, Inah,” bulong ni Migo. “Kailan po ba matatapos ang giyera?”

Tinabihan si Migo ng kaniyang nanay at marahang niyakap. “Hindi ko alam, utoh,” buntonghininga nito. “Nagpapatuloy ang digmaan dahil may mga nais mang-agaw sa ating mga lupang ninuno, at dahil may mga matatapang na nagtatanggol para sa karapatan nating mga katutubo ng Mindanao.”

Nanatiling tahimik si Migo.

“Mahirap pa itong unawain sa ngayon, utoh, pero pakatandaan mong walang mali o kulang sa atin. Mabubuti at mararangal tayong tao,” paliwanag pa ng nanay. “Kailangan lang tayong makilala upang maunawaang lahat tayo’y magkakapantay.”

Inabot ng ina ang kupya sa kamay ni Migo at marahan itong nilinis gamit ang laylayan ng kaniyang saya. Pagkatapos ay isinuot niya ito sa ulo ng anak, “Utoh, huwag mong kalilimutan kung sino at saan ka nagmula.”

Naging resolbado si Migo na magpakilala kay Dana. Kinabukasan, inabangan niya ito sa bungad ng kanilang paaralan.

“Magandang umaga, Dana!” bati niya. “May assignment ka na?”

“Nasa iyo, di ba?” sutil na sagot ng bata.

Lumapit si Migo dala ang dalawang kopya ng asignatura para sa araw na iyon. Iniabot niya sa kaklase ang isa.

Agad nabura ang ngiti sa mukha ni Dana dahil listahan lang ng mga tanong ang nakasulat sa papel. Pagagalitan dapat niya si Migo pero bago pa man siya makapagsalita ay nauna na ito.

“Madali lang ito,” bungad ng bata. Ipinaliwanag niya sa harap ni Dana ang mga sagot na kaniyang isinusulat.

Nagtaka si Dana sa asal ni Migo. Hindi na rin niya mabakas ang takot sa mukha nito. Gayon man, sinimulan na rin niya ang pagkopya. Pero sa pagkakataong ito, nauunawaan na niya kung bakit gayon ang mga sagot.

Kinahapunan, sinamahan si Migo ng kaniyang Inah kay Teacher Mira, ang guidance counselor ng paaralan. Naniniwala kasi siya na tungkulin din ang eskuwelahang pangalagaan ang mga mag-aaral. Hindi sila nabigo. Ipinangako ni Teacher Mira na kakausapin si Dana at ang mga magulang nito upang maunawaang mali ang pangungutya.

“Huwag kang mag-alala, Migo,” sabi ng tagapayo. “Sabay namin kayong gagabayan ni Dana para hindi na ito maulit.”

Kinahapunan, pinanood ni Migo sina Dana habang nagpapatintero. Matatapos na sana ang laro nang magpaalam ang isang bata. Agad lumapit si Migo at nagboluntaryo.

“Bawal ang lampa rito,” ismid ni Dana.

Ngumiti si Migo. “Subukan ninyo ako,” hamon niya.

Dahil ayaw pang mag-uwian, isinali siya sa grupo nina Dana. Hindi nahirapan si Migo. Sa kanilang baryo sa Cotabato, siya ang pinakamaliksi at matulin sa pagtakbo.

“Ang galing mong umilag sa patotot, Migo!” bilib na sabi ng isang kalaro.

“Maliit pero mabilis!” hiyaw ng isa pa.

Tiningnan ni Dana ang batang Tausug. “Bukas ulit, ha?” sabi nito.

Lalong naging masigasig si Migo sa mga sumunod pang araw. Tinuruan niya si Dana sa paggawa ng mga asignatura sa matematika. Tinulungan naman siya nito sa mga proyekto nila sa agham.

Unti-unting nagdagdagan ang mga kasama nilang nag-aaral bago mag-uwian. Kapag walang asignatura, sama-sama rin silang naglalaro ng patintero, taguan, o kaya’y habulan.

Minsan, habang nagririses, sinubok ni Migo ang memorya ni Dana. Tinuturuan kasi niya ito ng ilang salita at pahayag na Tausug.

Maunu unu ra kaw?” pangungumusta niya.

Marayaw da,” sabi ni Dana habang iniaalok kay Migo ang nilagang saging na saba. “Ikaw, maunu unu ra kaw?”

Marayaw da,” masaya at puno ng pag-asang sagot ni Migo habang inaayos ang kaniyang kupya. Naisip niyang hindi lang pagkakaroon ng kaibigan ang natupad sa araw na iyon. Nakilala at naipakilala rin niya ang sarili bilang kapantay ng iba.

 

Sa Likod ng Ngiti ni Joy

By Ralph Jake T. Wabingga
Flash Fiction

pagkatapos ng isang guhit ng isang nakangiting batang babaeng Tboli

Mataas na ang sikat ng araw ngunit hindi pa nakaalis ng bahay si Aleng Lolita dahil tulog pa rin ang anak niyang si Joy. Espesyal ang araw na ito dahil isang malaking kasiyahan ang idaraos sa bayan at maraming dayuhang turista ang pupunta upang makita silang mga katutubong Tboli.

Sa isip ni Aleng Lolita ay dapat maganda ang kaniyang anak sa pagdiriwang na ito. Kaya kagabi, inilabas niya mula sa maingat na pagkakatago ang isang kasuotang Tboli na isinusuot lamang tuwing may mahahalagang okasyon. Espesyal na hinabi ang kasuotang ito para lamang kay Aleng Lolita noong dalagita pa siya. Ngayon, maisusuot na rin ito ng kaniyang anak sa kauna-unahang pagkakataon.

Ginising ni Aleng Lolita si Joy, na bumangon at naghanda na sa pagkakataong ito. Napansin ng ina na nakasimangot ang kaniyang anak at alam niya bakit. Ayaw ni Joy na pinagpipiyestahan siya dahil sa kaniyang suot at ayos. Hindi ito pinansin ni Aleng Lolita at nagpatuloy sa pag-aayos sa anak.

Ipinasuot ni Aleng Lolita ang isang blusang may magagarang palamuti at makukulay na burda. Makikita rito ang maliliit at kumikinang na tatsulok na ibinurda sa harap ng blusa. Sa mga manggas naman ay may mga hugis-tatsulok ding may iba’t ibang kulay—pula, bughaw, at dilaw.

Ipinasuot pagkatapos kay Joy ang palda na gawa sa hinabing tnalak at inilagay ang makulay na sinturon paikot sa baywang niya. Ipinasuot din sa dalagita ang dalawang malalaking kuwintas at isinabit sa kaniyang tainga ang dalawang mahahabang hikaw. At upang makompleto ang kasuotang Tboli ni Joy, inilagay ni Aleng Lolita ang salakot na binalot ng pulang tela at may makukulay na dekorasyon. Sa wakas, handa na si Joy para sa kasiyahan!

Nang marating na ng mag-ina ang bayan, nakita nila na hindi mahulugang karayom ang plasa sa dami ng tao. Sa gitna ng plasa, may entabladong kinauupuan ang iba pang dalagang Tboli na nakasuot din ng kanilang katutubong kasuotan. Pinagkakaguluhan sila ng mga turistang kinukunan sila ng mga larawan.

Pinaupo na rin ni Aleng Lolita si Joy sa entablado at sinabihang ngumiti sa mga kamera. Hindi ngumiti ni Joy at tiningnan niya sa halip ang iba pang mga dalagang nasa entablado—masaya silang nagpapakuha ng larawan sa mga turista.

Sinenyasan ulit ni Aleng Lolita si Joy na ngumiti ngunit umiling ang dalagita. Pinagtitinginan na sila ng mga turista kaya inirapan na ni Aleng Lolita ang kaniyang anak. Dahil sa halong takot at inis, walang magawa si Joy kundi sundin ang kaniyang ina. Dahan-dahang pilit na ngumiti si Joy sa harap ng mga turista.