Introduction to June 2019 Issue

Reading the works that the genre editors selected for this issue, I sensed that something had changed, or something had finally happened. At first I didn’t know what it was. All I could clearly see was that the works were suffused with immediacy. The contributors were writing about things that were happening, and whether personal or sociopolitical, each was handled with gravitas.

Eventually it dawned on me: Our writers were now writing for local readers. Characters and settings were no longer exoticized. Terms and actions were no longer explained. It was assumed that readers could understand, or they were required to understand. These are signs of progress definitely. For the region’s literature to have its own identity, it must develop from within, grounded on our own reality.

Written in Cebuano, Hannah Adtoon Leceña’s “Santelmo” is a short story about a boy ordered to buy tuba at dusk. The boy is scared of the St. Elmo’s fire that is said to be prowling at a densely vegetated part of the road, but he has no choice but to obey his father. As the darkness sets in and he walks farther, he is entangled in a predicament that is far more sinister than he had feared at first. A tour de force, the story disquiets the mind until long after reading.

Paul Randy Gumanao, editor for poetry, selected two works for this issue—“Just as Silvery” by Marc Jeff Lañada and “Ulang Kumbektibo” by PG Murillo. Although not evocative of a specific locality, the poems speak straight to local readers, making us think how we view ourselves and how we relate with others.

“Just as Silvery,” Gumanao says, “lends profundity to the mundane experience of looking at oneself in the mirror” and “resonates with different levels of introspection, from the physical to the mental and to the emotional states of well-being.” The poem also “demonstrates how being lost in contemplation can actually lead one to find the way to the inner self” and, as it ends, “subtly reminds us that there is always a narrative behind each one’s façade, that like nostalgia . . . begs to be visited.”

Gumanao likes “Ulang Kumbektibo” for its juxtaposition of “the fleeting nature of love” and “convective rainfall, a type of rain which is generally more intense and of shorter duration.” He further explains: “The poem starts by foreboding a misfortune and unfolds with a sudden shift in the weather, demonstrating how fitful love is. As the poem progresses, the intensity of the emotions also heightens just as the downpour gets heavier. But in the end, the poem evokes a feeling of relief, a glimmer of hope, which is what keeps us going when we love and when we fall out of love.”

Jennie Arado, editor for nonfiction, selected “The Ride Home” by Xaña Angel Eve M. Apolinar.  Arado says the essay “treats nostalgia in a special subtle way just exactly how subtle memorable moments come to us.” She wants readers to note as well “how even the random commute back home with friends can actually be something worth remembering sometime after,” and she appreciates that “within a short essay, Apolinar is able to show the readers the distinct personalities of each one which made the ride back home more fun and worth remembering.”

In these works, local color appear organically and not inserted artificially. This happens when writers attempt to connect with an audience that they share values and experiences with, instead of catering to the taste of outsiders with established influence. May all our works be written this way from this time forward. May we keep on writing our own stories for our own readers, until they reach the brim and overflow, assured and distinct.

Jude Ortega
Isulan, Sultan Kudarat

Santelmo

Ni Hannah Adtoon Leceña 
Sugilanon

(Winner of the special award for fiction at the Jimmy Y. Balacuit Literary Awards, given to the fellows of the recently concluded 26th Iligan National Writers Workshop)

Nangurog ang tuhod ni Isloy samtang nagkabad kinig dagan paingon sa tindahan sa giilang Balong kon asa siya mamalit og tuba. Gisugo kini sa iyahang amahan nga si Timoy. Gabii na kadto, ug dugyom na ang palibot. Siya ra man isa naglakaw kay tungod lagi walay mouban niya kay nahadlok makakita og santelmo sa may kawayanan. Ang santelmo, ingun sa katigulangan, hilabi na sa lolo ni Isloy nga maoy nakakita niini, usa daw ka kalayo nga nagdilaab ug ginatuohan sa uban nga maoy kalag sa mga tao nga gipatay nianang lugara. Nagkundinar daw kini. Kini nga kalayo maglukso-lukso kuno susama sa usa ka bola ug usahay manggukod sa mga moagi. Mao nang ingon sa mga iyo ni Isloy, kon aduna gani mamatay sa usa ka lugar, kinahanglan sunugon dayun ang dugo niini arun dili magsantelmo. Ang uban naandan na nga dagkutan og kandila unya pangadyean.

Nahinumdom si Isloy sa giasuy kaniya sa iyahang anhing Lolo Tonyo: “Ang mga santelmo, Dong, makita sab na sa dagat, kintahay naay malumos ug mamatay nga wala pa sa panahon.”

Wala siya kabalo kon panghadlok lang ba kini sa iyahang apuhan o tingali tinuod gyod kini. Apan dugay na gyod nga lumulupyo iyahang lolo dinhi sa Kiamba, probinsiya sa Sarangani. Ug kini usa ka manambalan. Mao nang wala gyod rason nga dili siya mutuo niini.

“Dili pud ka mahadlok sa santelmo, Lo?” pangutana ni Isloy kaniya samtang seryoso kaayo nga nag-atubang sa apuhang laki.

“Aw, dili,” tubag sa tiguwang, “kay kon dili gani ka mahadlok sa iyaha, dili sab kini mupasiaw nimu.”

Sa pagkahinumdom aning tanan, nibalik ang nerbyus ni Isloy. Kahilakon siya, apan wala gyod siyay mahimo. Nahurot na ang usa ka galon nga tuba sa iyahang amahan, ug gusto pa kini moinum kauban ang mga maguwang laki. Naabot man gud ang iyahang Iyo Bador ug Iyo Dandan gikan og Samar maong nagkamatay gyod sila og tagay sa gamay nilang payag.

“Kon dili gani ka molakaw karon, makatilaw gyod ka!” segun sa iyahang amahan nga nahubog na intawon.

“Mahadlok lagi ko, Tay!” tubag ni Isloy.

“Hain ka man mas nahadlok?” singhag sa iyahang amahan. “Sa ilaha o sa akoang kumo? Pili lang!” Mao nang giantos na lang gyod ni Isloy ang iyahang kahadlok. Iya nang gitindugan ug gisugdan ang paglakaw nga pinasaguyod. Apan nipaspas iyahang nilakwan sa dapit hain wala nay mga balay.

Atoa na siya sa kawayanan nga gikahadlokan sa tanan. Ninimbawot ang iyang balahibo sa tingkoy. Mituhop sa iyang kaunuran ang bugnawng hangin. Mipiyong siya, ug susama sa usa ka kabayo, nikaratil siya og dagan paingun sa dapit nga gibarugan og suga. Maayo na lang kay wala siya madagma. Naghingos-hingos siya. Gamay na lang gyod ang kulang, masapit na niya ang balay niadtong Balong nga mamaligyaay og tuba. Mas nikusog pa ang iyahang dagan ug ang pagpangurog sa iyahang kaunuran.

Gipaghot siya sa mga iro.

“Ayo!” sangpit niya sa tag-iya sa tindahan samtang gidukdok ang kahoy nga bintana niini. “Kol! Kol!”

“Oh, dong,” tubag sa lalaki sa iyaha. “Unsay maayong hangin nga nagdala nimu dinhi? Naghinagudlos man lagi ka?”

“Kol, mamalit daw silang Tatay og tuba,” segun ni Isloy sa walay pagduha-duha. “Isa ka galon lang.”

“Sus, dong! Nganong karun ka lang man? Nahurot na ang tuba ganinang hapon. Unsaon man gud, naay mga tambay diri nga nag-inom ganina gikan pa sa Barangay Datu Dani.”

“Hala! Gusto pa gyod baya ni Tatay mag-inom.” Nanghupaw si Isloy.

“Ang maayo pa ani, dalha ning galon nako,” segun sa lalaki. “Adto didto kay Lolo Alex nimo. Dira dapit sa centro bitaw. Naa namaligya og tuba dira.”

“Mao ba, Kol?” Natagaan og paglaum si Isloy. “Sige, salamat kaayo!”

Nagdali-dali siya og lakaw padulong sa centro sa ilahang baryo. Maayo na lang aduna nay daghang suga didtong dapita. Pag-abot niya didto, nakita niya ang mga tambay nga nakahukas og sinina. Ang uban kanila nanigarilyo. Nailhan niya ang isa sa ilaha—si Biyad nga iskulmeyt niya. Daku kini og lawas kon itandi sa edad niini nga dise-sais. Si Biyad maoy gibaniug nga kawatan sa ilahang lugar. “Yawa” gani usahay ang tawag sa mga tao sa iyaha ilabi na kadtong tag-iya sa mga tindahan sa palengke nga iyaha nang naransak.

Sa dili pa kaayo siya duol sa tindahan, nadungog ni Isloy nga dagko kaayo kinig mga tingug. Kauban ni Biyad ang uban pang mga lalaki nga nagtagay didto sa daplin sa kalsada atbang sa tindahan sa kadtong Lolo Alex. Mutipas siya og agianan kay naglikay siya sa gubot nga mahitabo kon naa man. Kaila niya si Biyad. Maoy kini kon mahubog. Bisan kinsa lang ang sumbagun niini. Niadtong niaging bulan, hapit kini pahawaun sa eskuylahan tungod sa daghan na kaayo kinig gipanghulga. Apan nahuna-hunaan sab niya nga dili kadto ang panahun arun ipasulabi niya ang pagkatalawan. Kinahanglan sab niya magdali ug makadala og tuba sa balay arun dili siya mabunalan sa iyahang amahan.

Nidayon siya og panuktok sa tindahan sa giilang Lolo Alex. “Ayo, Lo, naa moy baligya tuba?”

“Oh, Dong?” tubag sa tiguwang.

“Lo, mamalit kog tuba kay nahutdan silang Angkol Balong.” Gidunol ni Isloy ang galon sa tiguwang.

“Mao ba? Huwat sa ha kay kuhaon nako ang kontiner.” Nangadto kini sa kusina.

Tungod sab sa kahayag sa tindahan sa tiguwang maong makita ni Isloy nga daghan kaayo og istak sa tuba didtoa. Adunay kulay puti nga matud pa sa uban tam-is ang lasa. Adunay kulay pula tungod sa gibutang nga tungog. Mao daw kini ang makahubog. Mas kusog daw kini kaysa sa puti nga tuba.

Samtang nag-ipis og tuba ang tiguwang laki, milingi si Isloy ug namatikdan niya ang kinatibuk-ang palibot. Karun lang pud siya nakaadto sa centro aning orasa tungod kay layo ang ilahang balay sa mismong barangay hall, mga duha ka kilometro. Nibati siya og kalipay. Nakaingun siya sa kaugalingun nga ingun ani diay ang dagway sa centro matag gabii—daghan suga, daghan palalitun, daghan sab mga tawo nga naa sa gawas, alibugyaw ang dalan. Dili parehas sa ilahang lugar nga suok kaayo, mga kikik ug kabog lang ang nagsaba-saba sa taas sa lubi matag gabii. Nahunahunaan sab niya ang iyang anhing Lolo Tonyo. Nimingaw hinuon siya niini. Kon buhi pa kini, tingali mubirada kini og kanta, unya siya ang tiggitara matag kumbira sa ilaha.

Nibalik sa hustong paminsar si Isloy sa pagkakita nga nibalik na kadtong Lolo Alex dala ang usa ka galon nga tuba.

“Salamat, Lo,” ingon ni Isloy dala kuot sa kwarta nga nagkantidad og singkwenta pesos sa iyahang bulsa.

“Way sapayan, Dong,” tubag sa tiguwang laki. “Amping sa paglakaw.”

Sa pagpauli ni Isloy, nakita niya pag-usab ang mga takoy nga nag-alirung duol sa kurbada nga likuanan paingun sa ilaha. Gisitsitan siya sa iyahang klasmeyt nga si Biyad. “Uy, shat sa!” matud pa sa iyaha.

“Gisugo kong Tatay!” balibad ni Isloy.

“Respeto lang ba!” pamugos sa ulitawo.

Walay nahimu si Isloy. Nisugot na lang sad siya. Gibutang niya ang galon sa kilid ug gidawat ang gidunol nga baso sa Tanduay. Nahadlok sab siya nga tingali birahan siya sa kuto-kuto o atangan didto sa dulom unya kon mudili siya. Isa lang ka lad-ok sa Tanduay ang kinahanglan arun nga makahawa.

Giinum niya kini kauban ang ubang mga takoy. Nilingkod siya. Nakita niya nga nanigarilyo ang uban. Gitagaan siya og usa ka stick nga Fortune apan nagdumili siya kay wala gyod siya makasulay og tustos ani.

Una niyang syat, nikulismaot gyod iyahang nawong kay nalasahan niya ang kapait sa ilimnun. Ug gipaspasan siya og tagay sa mga kauban ni Biyad. Naabtan siyag pila ka minuto.

“Uy, Isloy, uban sad sa amoa usahay uy, sa amoang mga lakaw!” segun ni Biyad.

“Ugma muadto mis Wakap,” dugang istorya sa kauban ni Biyad nga adunay aritos sa dila. “Sa Datu Dani ba. Sa may baybay. Mangita mig lingaw. Uban ha!”

Mitando lamang si Isloy. Taod-taod nananghid na siya nga muhawa tungod kay nibati na gyod siya og tumang kalabad sa ulo.

“Uy, Isloy, tingalig gusto ka nga ibilin nang tuba sa amoa,” komedya ni Biyad.

Gibati siyag kabalaka tingali pugngan siyang Biyad ug kuhaon pati iyahang tuba. “Kasuk-an kong Tatay!” tubag ni Isloy.

“Bayuta bataa uy!” segun sa usa ka kauban ni Biyad, ug nangatawa sila.

Nibatig kalain si Isloy apan wala niya kini panumbalinga.

“Good boy man gud na siya, bay,” tubag ni Biyad sa mga barkada. “Ha-ha! Pasagdii na lang na.”

“Sige, diri sa ko,” pananghid ni Isloy. Mura siyag naibtan og tunok.

Mihawa na siya sa pundok sa mga takoy. Paspas kaayo ang iyahang lakaw dala ang tuba nga ginapaabot sa iyahang amahan. Layo-layo pa baya ang ilaha. Nagpanglingi siya sa iyang likod. Maayo na lang wala siya gisunod-sunod nilang Biyad. Naagian na sab niya ang tindahan niadtong Balong. Sirado na kini, ug patay na ang suga. Nipaspas iyahang dagan. Nakahunahuna siyag maayo pa nga wala siya niinum kauban silang Biyad.

Sa dili pa madugay, nisapit na niya ang kawayanan kon asa ginatuohan nga naay gapakita nga mga santelmo. Nagyamar siya. “Santelmo, santelmo,” segun niya sa kaugalingun. “Sus, panghadlok ra na.”

Nagpadayon siya sa paglakaw hangtod sa nakadungog siya og hinagudlos sa mga tiil paingun niya. Didto na nagsugod og panimbawot iyahang balahibo sa tibuok lawas. “Dili ni maayo,” segun niya sa kaugalingun. Paglingi niya, nakita niya nga naay nagsininggitay sa iyahang likod. Silang Biyad nga nagdagan paingun niya!

Nahadlok siya kay tingali tabangan siya nilang Biyad didto sa ngitngit tungod sa nahitabo ganiha. Apan nadungog niya ang singgit ni Biyad, “Bay, dagan! Dagan!”

Naapsan siya nilang Biyad, apan wala makalihok si Isloy sa iyahang pwesto. Nalisang siya apan murag gilansangan ang iyahang mga tiil. Gikaon sa kangitngit silang Biyad. Anha pa siya nakahunahuna sa pagtago sa pagkadungog nga adunay naghinagudlos na sab sa iyahang likod. Sa hilabihang kahadlok, nisum-ok si Isloy sa kasagbutan, sa may kawayanan. Gikulbaan pag-ayo si Isloy. Wala siya makabalo kon unsay buhaton.

“Asa naman tong mga buanga to!” nadungog niya nga gisulti sa usa ka tingog. “Pangitaa ninyo!” Wala siya makabalo kon asa kadto gikan tungod kay ngitngit kaayo ang palibot. Nisamot ang pagpangurog sa tuhod ni Isloy.

Nilabay ang pipila ka minuto, nakakita siya og suga nga nagdilaab. Nihayag ang dalan, apan wala kini niya maklaro. Kalit nga nakapangurus si Isloy. Mao ba ni ang santelmo? Kon mao man, makakita na gyod siya og santelmo! Ug kon tinuod kini, tingali gukudon siya niini kon makakita kini kaniya. Apan ingun sa iyahang Lolo Tonyo, kon dili gani siya magpalupig sa iyahang kahadlok, dali gyod kini mugara. Apan wala gyod siya makabalo kon asa siya nahadlok, sa bunal ba sa iyahang papa, sa mga lalaki nga naggukod ila Biyad, o sa santelmo nga kintahay magbugal-bugal sa iyaha. Niginhawa siya og lalum. Wala siya kasabot sa iyahang gibati. Namugnaw ang iyahang nanginit nga panit.

Gihawing niya ang mga dunot ug sagbot nga nagtago niya sa ngitngit. Kinahanglan niya makabalo kon unsa na ang nahitabo sa dalan. Nilili siya. Apan sukwahi sa gikahadlukan niya, dili kini santelmo. Suga kini nga gihawiran sa mga lalaki nga wala niya nailhan. Mga sulo diay kadtong nakita niya nga nagdilaab ganiha. Nakaginhawa og tarung si Isloy.

Apan nakita niya nga murag adunay ginapangita kining mga tawhana.

Wala siya makabalo kon magpakita ba siya o dili. Nahadlok siya nga maapil sa kagubot kon tinuod man galing nga silang Biyad gyod ang tuyo niadtong mga tawhana. Tingalig nakasala na sab silang Biyad. Dili niya gusto mag-apil-apil.

“Murag wala na sila diri,” segun sa usa ka tingog sa lalaki. Gisugaan niini ang palibot, ug sa dihang wala kini makita, gipatay na niini ang suga.

“Tara na,” segun sa usa ka tingog.

Nakadungog si Isloy og mga tingog sa tiil nga palayo gikan sa iyahang gikabutangan. Dayun namingaw ang palibot.

Naghinay-hinay og gawas si Isloy gikan sa kawayanan. Gipagpagan niya ang iyahang buhok og iyang sinina. Bahalag wala siyay suga basta muhawa na gyod siya kay gusto na niya muuli. Gikuha dayun niya ang tuba nga gipapalit sa iyaha. Bahala na og makulatahan siya pag-abot. Isulti na lang niya ang tanan nga nahitabo nganong nalangan siya.

“Makauli na gyod kog balay,” miingun siya sa kaugalingun.

Paggawas niya sa may kawayanan, dali siya nga gigunitan sa usa ka tawo sa iyahang abaga ug giliug siya. “Naa siya dinhi!” segun sa lalaki nga naggunit kaniya. “Dali!”

Nigawas ang mga kauban niini nga nagpahipi lang diay didto sa daplin ug gibantayan nga mugawas si Isloy. Gibati niya nga aduna kini mga hait nga hinagiban tungod talinis ang gitiun sa iyaha ug nidulot kini sa iyahang panit.

Nakahilak si Isloy ug nagkisi-kisi susama sa usa ka manok nga hapit na sumbaliun.

Nagsugod siya og tawag sa ngalan sa iyahang inahan nga namiya kanila, sa dihang nadungog niya ang pagkasa sa usa ka pusil niadtong lalaki nga maoy murag lider nila.

“Mamang!” singgaak ni Isloy, apan abtik nga gibakhan siya sa lalaki. Nagsunggo siya. “Wala koy sala,” segun niya bisag nagkalisod na sa paglitok. “Wala!”

“Asa sila?” pangutana sa usa ka lalaki sa iyaha. “Asa imuhang mga kauban?”

Wala makatubag si Isloy.

“Sampulan nato ni,” matud pa sa usa ka kauban niini.

“Ayaw, kuy,” pangamuyo ni Isloy. “Gisugo lang ko og tuba sakong tatay.”

“Panuway. Mao dayun nang palusot ninyo. Pwe!”

“Wala gyod koy sala. Maluoy tawun mu. Paulia nako ninyo, sir.” Niluhod na gyod si Isloy sa tiilan sa mga ningdakop niya.

Apan gidunggab siya dayun sa wala mailhi nga mga lalaki. Paminaw niya murag tulo o lima ang nagtabang kaniya. “Kinsa ang imuhang giilad? Buanga ka. Dugay na mi nagabantay sa inyuha. Kamo tong nangawat sa tariunon ni Mang Tiburcio sa pikas barangay.” Gipatid-patiran siya sa niingon.

“Buang mo,” segun sa usa pa. “Nagpabuyag lang mo aning katilingban.”

Nibati ni Isloy ang kangul-ngol sa sakit sa tibuok niyang kalawasan. Nakapiyong na lang siya tungod sa tumang kasakit. Nawad-an siya og kusog ug nahagba.

Dili gyod niya malihok ang tibuok niyang lawas.

Dayon nawad-an siya og panimuot.

Sa iyahang pagmata, nakita niya ang daghang mga tawo nga nagtapok kaniya. Ang uban nga mangagi manghunong gyod arun susihun kon naunsa siya.

“Uy, kinsa man ning bataa ni?” pangutana sa usa ka inahan nga adunay gikugos nga bata.

“Kaluoy gyod niya,” segun sab sa mga babaye nga gikan sa baybay.

Apan ang uban gisampungan ang ilahang mga ilong inig makakita niya. Ang uban kay nangahadlok.

“Murag gimino man siguro na kagabii, Doy,” giasuy sa usa ka tiguwang baye. “Murag nakainum ning bataa ni ba.”

“Giatangan siguro ni og dili ingon ato, te. Giwakwak man siguro ni.” Pamilyar kato nga tingog. Iya kadto ni Balong nga gabaligya og tuba.

“Kinsa kahay naghimu ani?” segun sa kadtong giilang Lolo Alex nga miduol sa pundok sa mga tawo.

“Gidunggab ni kagabii,” dugang pas usa kalaki. “Hubo man oh.”

“Nakabalo na kaha ang amahan ani?” pangutana ni Lolo Alex.

“Gitawag na, Kol,” segun ni Balong.

“Aduna may nag-inum diri kagabii nga mga takoy,” matud sa tiguwang. “Silang Biyad.”

“Gahapon, nong,” tubag ni Balong, “naay mga lalaki dinhi gikan Datu Dani. Mga batos ni Don Tiburcio daw kadto, naay ginapangita.”

“Wala may nagkagubot kagabii sa centro,” tubag ni Lolo Alex. “Namalit pa gani nig tuba gabii. Nagdali man ni og uli.” Nagpanglingo ang tiguwang.

Nahikurat si Isloy sa iyahang nadungog ug nakita. Nibangon siya ug giduol isa-isa ang mga tawo, apan walay makakita kaniya. Gilingi niya ang iyahang gitindugan, ug nahikurat siya sa pagkakita sa iyahang kaugalingong lawas nga napuno sa mga dinunggaban ug namala nga dugo.

Nalisang siya sa nasaksi. Nagpanglingo ug nagpalingi siya sa iyahang palibot.

Mas nahibuwong siya pag-ayo tungod sa iyahang nakita. Taliwala sa iyahang atubangan, atoa ang mga kalag nga murag naglutaw lang sa hangin. Nailhan niya ang mga nawong niini tungod kay niuban siya sa iyahang lolo arun managkot alang niining mga tawhana sauna.

Ug sa iyahang paglingi, nakita niya ang iyahang amahan nga naghinagudlos paadto sa iyahang patayng lawas. Naguol si Isloy. Karun siya na sab ang sunod nga pangadyean sa mga tawo ug sa iyahang amahan.

Nangitag kahayag si Isloy diha sa mga kandila nga gitugsok ibabaw sa iyahang namala nga dugo, tapad sa usa ka galon nga tuba nga ihatag unta niya sa iyahang tatay, nga karun nagtiyabaw samtang gigakos ang iyahang lawas.

Just as Silvery

By Marc Jeff Lañada
Poetry

In front of the medicine-chest mirror, a generation apart,
or at least the collective days that finally brought me here,
I am but an image, alive and pensive, that refuses to budge,
to realize that the material composing the reflection
is quite different now, maybe a little rebellious now.
More often than not, there’s always sunlight
hopping from one surface to another—too many routes
but flashes before my eyes nonetheless—reminding that
the skin has to keep outgrowing itself over and over.
Like nostalgia that begs to be visited: How can it be done
when old images can already live on their own?
I lift the razor to the plain stretch of my jaw lathered
with foam, slowly slide the blade, checking progress
strip by strip, somehow hoping to see a wound.

Ulang Kumbektibo

By PG Murillo
Poetry

Dumadagundong ang tibok
nitong dibdib
May paparating na unos.

Maaraw naman kanina.
Sobra pa nga ang init.
Ngunit biglang nagdilim ang langit.

Ang ulan, di pa nga pumapatak
Ay nakapanlalabo na ng pananaw.
Paano pa kaya kung magtampisaw?

Ang mga namamagang pamunglo’y
Daig pa’ng sinuntok ng iyong kamao.
Dagdag bigat sa pinapasang puso.

T’wing pipikit, kasabay na pumapatak
Ulan at mga imahe ng alaalang nangangaral
Kung bakit ganito tayo sa kasalukuyan.

Ngunit basâ man at tumutulo,
May nakahanda pa ring magpasukob
Ipaubaya sa kanila ang baldeng pangsahod.

Ingatan mo ang iyong parte.
Di bale nang sumobra.
Sa bawat pananim, hardin ang aking mga mata.

The Ride Home

By Xaña Angel Eve Apolinar 
Nonfiction

My friends and I are in General Santos City and heading to Maitum, our hometown in Sarangani Province. It is already the evening rush hour, and there is only one van left at the terminal.  This is the time of the day when passengers do everything it takes to score a seat, and drivers will do everything that it takes to cater the passengers.  We are those passengers.

The konduktor insists that all five of us will fit in a row that is supposed to be for three persons only.  Eager to go home, we accept the offer half-heartedly. Of course, we do not fit. I sit with my left leg on top of my right leg, trying to squeeze myself, the five of us trying to find a position that we can at least breathe properly. As if trying to make the situation better, the driver says that we will just have to pay P100 instead of the usual P110 fare for students. P10 less. Great.

We’re about to go when my friend Curt complained of hunger, so we buy peanuts and chicheria as pantawid gutom. We’re in the last row of the van, so the ride is bumpy for us. We’re the noisiest passengers, constantly laughing aloud and filling the air with our conversation. Even though I’m already tired, I join in. We reminisce our memories together in junior high school and talk about our future as college students, especially what courses we want to take. In between these moments, I close my eyes and try to sleep, always failing to do so because of the loud voices. And during these conversations, Curt always inserts how hungry he is.

Dili lagi, Curt,” Lester answers when Curt pleads to buy the burgers he has bought as pasalubong.Para ila Mamang lagi ni, ug kay Auntie Lalay.”

Barkada ta, pero unahun dapat ang pamilya,” Lester adds.

I laugh at the two and offer Curt a chocolate bar. This is a normal thing for all of us. Halfway through the two-hour ride, we fall asleep despite our positions, and somehow we do not mind that we have to stay this way—I drowsy, Curt hungry, Jennifer clingy, Chrisalyn sleepy, and Lester saving the burgers for his family, the five of us choosing to create new memories.

These are the moments that I am going to miss for sure. When we arrive in Maitum, we decide to eat dinner at a barbecue place. Jennifer and I go to the bathroom, and sitting on the toilet, I think of our friendship and the ride home that we’ve had.

To quote a Nick Jonas song, “space is just a word made up by someone who’s afraid to get close.” We are never afraid. We will never be. Ever.

Editors and Contributors

CONTRIBUTORS

Xaña Angel Eve M. Apolinar is from Maitum, Sarangani Province. She is a member of the Sarangani Writers League and the Sarangani Youth Debaters Guild. She was the champion of the 1st Munato Youth Festival Spoken Word Poetry Competition and has performed in different municipalities in Sarangani.

Marc Jeff Lañada was born and raised in General Santos City. He is a graduate of BA Communication Arts in the University of the Philippines–Mindanao. He was a fellow at the 2017 Davao Writers Workshop, and some of his works have appeared in Dagmay, the literary journal of Davao Writers Guild.

Hannah Adtoon Leceña is a high school teacher and spoken word artist from Kiamba, Sarangani Province. She was a fellow at the 2018 Davao Writers Workshop, the 3rd Bathalad–Sugbo Creative Writing Workshop (2019), and the 26th Iligan National Writers Workshop (2019), where her story received a special Jimmy Y. Balacuit Literary Award. She earned her Bachelor of Secondary Education (major in Filipino) degree at Mindanao State University in General Santos City.

PG Murillo is an independent rap artist and battle emcee from General Santos City. He won first place at the rap battle of the 2017 GenSan Summer Youth Fest and was declared champion at the spoken word competition of the 2019 edition.

EDITORS

Jude Ortega (Editor in Chief) is the author of the short story collection Seekers of Spirits (University of the Philippines Press, 2018), the chapbook Katakot (Balangay Books, 2018) and the zines Mga Kuwentong Peysbuk and Faded Jeans and Old Shoes. He divides his time between Senator Ninoy Aquino and Isulan, both in Sultan Kudarat.

Eric Gerard H. Nebran (Managing Editor) is an educator and illustrator from General Santos City. He is currently a PhD Comparative Literature student at the University of the Philippines–Diliman. His research interests include orality, history, and literary productions of his hometown.

David Jayson Oquendo (Editor for Fiction) is from Polomolok, South Cotabato, and works as an electrical engineer in Davao City. He was a fellow for fiction at the 2018 Davao Writers Workshop and is a former editor in chief of the official student publication of Mindanao State University in General Santos City.

Andrea D. Lim (Editor for Poetry) is working as an editor for a publishing company in Cebu City while taking her master’s degree in literature at the University of San Carlos. She was a fellow at the 24th Iligan National Writers Workshop (2017) and is a former editor in chief of the official student publication of Silliman University in Dumaguete City, Negros Oriental. Her family lives in General Santos City.

Paul Randy P. Gumanao (Editor for Poetry) hails from Kidapawan City, Cotabato Province, and teaches chemistry at Philippine Science High School–SOCCSKSARGEN Region Campus in Koronadal City, South Cotabato. He was a fellow for poetry at the 2009 Davao Writers Workshop and the 2010 IYAS National Writers Workshop. He is a former editor in chief of the official student publication of Ateneo de Davao University, where he earned his bachelor’s degree and is finishing his master’s degree in chemistry.

Hazel-Gin Lorenzo Aspera (Editor for Nonfiction) is a registered nurse, artist, and writer. She spent her childhood in Cotabato City and is now based in Cagayan de Oro City. A fellow for literary essay at the 1st Cagayan de Oro Writers Workshop, some of her feature stories appear in the book Peace Journeys: A Collection of Peacebuilding Stories in Mindanao. Currently, she is Associate Director for Communications and Junior Fellow for Literary Essay of Nagkahiusang Magsusulat sa Cagayan de Oro (NAGMAC).

Jennie P. Arado (Editor for Nonfiction) is from Koronadal City, South Cotabato, and currently works for a newspaper in Davao City as editor of the lifestyle section. She earned her BA in English (major in creative writing) from the University of the Philippines–Mindanao. Her story “Ang Dako nga Yahong sang Batchoy” won the South Cotabato Children’s Story Writing Contest in 2018.

Norman Ralph Isla (Editor for Drama) is from Tacurong City, Sultan Kudarat, and teaches at Mindanao State University in General Santos City. He was a fellow for drama at the 2015 Davao Writers Workshop. Several of his plays have been staged in General Santos City and South Cotabato.