October 2018 (Issue 26)

Introduction

LYRICS
Kastifun by Silek Musical Ensemble

FAMILY HISTORY
Si Sambiling owoy sa Senang by Mark Banday Lu

PLAY
Bulawan ni Anna Liz V. Cabrido

POETRY
Panibagong Digma ni John Carlo S. Gloria
Tintang Dugo by Kenneth Michael L. Dalimbang

FICTION
Barefoot Bulayan by Mary Ann S. Ordinario

Editors and Contributors

Advertisements

Introduction

In observance of National Indigenous Peoples Month, we are featuring in this issue of Cotabato Literary Journal contemporary creative works that are written by the lumad or about the lumad in the region. The works do not represent or reflect all the local indigenous literatures; our limited resources prevent us from undertaking such a project. The works deal only with a few tribes and a few themes. But each of them provides an insight into the shared aspects of the plights and cultures of indigenous peoples.

The original lyrics of the Blaan song “Kastifun” has appeared in the National Arts Month (February 2018) issue of this journal, and for the song to reach a wider audience, we are publishing its Filipino and English translations in the current issue. “Kastifun,” which literally means “gathering,” is the most popular song of Silek Musical Ensemble, the five members of which play both modern and indigenous musical instruments. At the core of the song is the persona’s deep concern with violence. Bakit tayo nag-aaway sa sariling bayan? is the most repeated line. As translated by Henry G. Dalon, the persona further states: Kailan matatapos ang pagdanak ng dugong Blaan sa bawat tinutunguhang bayan?/ Maraming matatapang,/ Maraming masasamang salita. The song seems to confirm the Blaan people’s reputation for being one of the fiercest tribes in the Philippines. But in the latter part, the persona expresses a longing and plea for peace, obviously the ultimate message of the composition: Magtulungan tayo sa ikauunlad ng bayan./ Itigil na natin ang pag-aaway.

“Si Sambiling owoy sa Senang,” written in the Dulangan Manobo language, is difficult for us to categorize. The story contains fantastical details that the writer, Mark Banday Lu, considers true. In modern literary practice, such details would not be included—or would be presented as mere beliefs and not actual occurrences—in nonfiction pieces, or the whole work would be classified as fiction. We decided not to evaluate the work using mainstream standards and regarded it the way the writer does—a real story of a member of his family. Sambiling Banday, who died in February this year, was a tribal healer and Lu’s grandfather. Through oral storytelling, his experiences were passed on to his children and grandchildren, and the account in this journal is the very first written version. (We would like to thank Monica Aquino Kamal for helping us with the orthography.) The story is rich and quite interesting. While living in the middle of the jungle and guided by a magical beam of light, Sambiling encounters humanlike pigs, one of which became his second wife, a family of talking monkeys, and irascible deities, among others.

“Bulawan,” a one-act play by Anna Liz V. Cabrido, is about a Blaan couple caught in a complicated conflict between a mining company and government forces on one side and communist rebels on the other side. Although melodramatic and clearly written from an outsider’s point of view, the play succeeds in showing the readers the difficult choices that many indigenous people have to make in the face of systemic oppression.

“Panibagong Digma,” a poem by John Carlo S. Gloria, deals with a similar subject matter. In December last year, two government soldiers and eight men belonging to the Tboli and Dulangan Manobo tribes were killed in the boundary of South Cotabato and Sultan Kudarat. The military called the incident a legitimate operation against communist rebels. Progressive groups called it a massacre of civilians fighting for their ancestral domain against a private plantation. In harrowing images, Gloria echoes the latter: Hindi paggapas sa bukid ang aalingawngaw/ sa tamlay ng araw/ kundi mga kalabit sa gatilyo ng punglo/ na sasaluhin ng inyong katawan at bungo. However anyone sees what happened, everyone will agree that the poem is right about one thing—violence will beget violence: Kaya’t dito, sa inyong minsang pinagyaman at pinatabang lupa,/ tutubo’t yayabong ang isang panibagong digma.

In the spoken word poem “Tintang Dugo,” Kenneth Michael L. Dalimbang makes a confession: he has gotten a girl pregnant. Still in his teens, he is not ready yet for the responsibility that lies ahead and the commitment that he will have to make. The lines are heavy with regret: Dugo ang tinta, at walang hanggan ko nang isusulat/ Ang hinagpis na dulot ng pagkakamaling/ Sa iba’y hindi maisusumbat. Religion further complicates his predicament. He is a Christian, and the girl is a Muslim. That Dalimbang has been raised as a Christian and holds traditional Christian values might come as a surprise to many Christian settlers. Even to this day, many members of non-lumad tribes still stereotype the lumad as animists or polytheists, among other things. The poem does not only make us feel the poet’s personal agony; it also gives us a glimpse of his tribe’s changing—or changed—way of life.

“Barefoot Bulayan,” the text of a picture book by Mary Ann Ordinario, is based on a true story of a Bagobo boy. Bulayan does not like wearing shoes, which causes his classmates, who presumably belong to settler families, to taunt him. His teacher and some other concerned individuals give him shoes, but Bulayan remains indifferent to both the bullying and the generosity. Eventually, the teacher and the school principal learn why when they go to Bulayan’s community, and the story ends with understanding and acceptance. Without being didactic, Ordinario teaches readers, settlers especially, how we should deal with the lumad. We need not change them to accept them. We need to change ourselves instead.

Jude Ortega
Isulan, Sultan Kudarat

Kastifun

By Silek Musical Ensemble
Lyrics

Pagtitipon
(Translated by Henry G. Dalon)

Lagi kong tanong, gaano karami
Lahing Blaan sa aming bayan.
Anuman ang dugong pinagmulan
Ay pinagmulan ko rin.

Bakit tayo nag-aaway sa sariling bayan?

Kailan magkakaroon ng pagtitipon para sa pagkakaisa ng mga Blaan?
Kailan matatapos ang pagdanak ng dugong Blaan sa bawat tinutunguhang bayan?
Maraming matatapang,
Maraming masasamang salita.

Kailan magkakaisa ang dugong Blaan?
Bakit tila iba-iba ang tinatahak nating daan?
Magtulungan tayo sa ikauunlad ng bayan.
Itigil na natin ang pag-aaway.

Bakit tayo nag-aaway sa sariling bayan?

Kailan magkakaroon ng pagtitipon para sa pagkakaisa ng mga Blaan?
Kailan matatapos ang pagdanak ng dugong Blaan sa bawat tinutunguhang bayan?
Maraming matatapang,
Maraming masasamang salita.

Kailan magkakaisa ang dugong Blaan?
Bakit tila iba-iba ang tinatahak nating daan?
Magtulungan tayo sa ikauunlad ng bayan.
Itigil na natin ang pag-aaway.

Kailan magkakaisa ang dugong Blaan?
Bakit tila iba-iba ang tinatahak nating daan?
Magtulungan tayo sa ikauunlad ng bayan.
Itigil na natin ang pag-aaway.

Bakit tayo nag-aaway sa sariling bayan?
Bakit tayo nag-aaway sa sariling bayan?

Gathering
(Translated by the editors, based on the Filipino translation by Henry G. Dalon)

I always ask how many
The Blaans are in our land.
Their lineage
Is my lineage too.

Why do we fight in our own land?

When will we have a gathering to unite the Blaan people?
When will Blaan bloodshed in every land end?
So much cruelty,
So many unkind words.

When will people of Blaan descent unite?
Why do we seem to take different paths?
Let us work together for the progress of the land.
Please let’s not fight.

Why do we fight in our own land?

When will we have a gathering to unite the Blaan people?
When will Blaan bloodshed in every town end?
So much cruelty
So many unkind words.

When will people of Blaan descent unite?
Why do we seem to take different paths?
Let us work together for the progress of the land.
Please let’s not fight.

When will people of Blaan descent unite?
Why do we seem to take different paths?
Let us work together for the progress of the land.
Please let us not fight.

Why do we fight in our own land?
Why do we fight in our own land?

Si Sambiling owoy sa Senang (Si Sambiling at ang Sinag)

Si Sambiling owoy sa Senang
Sinulat i Mark Banday Lu, iya sa tegodon sa hagdi eg-etud bébê

Aken si Sambiling Banday, nekeugfà diyà teliwada tuduk. Egoh anay, nekeugfà a diyà medoo etaw. Egoh sasang kesetimbakay owoy keseimatayay, egkedan a danà sa feso. Inuwit ku sa naken segemalay diyà teliwada tuduk, diyà menuwa endà dé meuma di sa medoo medaet etaw.

Migbael ké dalesan anay mekeuma ké dutu. Kineanaw simag, tumibah ké anì mekehemula ké falay, kelang, katilà, owoy katilà kayu. Meuma sa keenem owoy kefitu gesigef, tumegeinif a sa senang. “O Sambiling, mefion ka etaw,” guwaen sa senang. “Ledaben ka, huenan di nekeuma ka dini. Huenan di tabangan ko kuna sa kaugfà ko dini.”

Sumiod a owoy tumaen a bakil. Enda egkegaga subela babuy, agkaen hinemulaan. Meuma telu agdaw, tumelow a bakil. Hinaa ku duen defanug. Toltulen ku sa defanug. Mekeuma a sa dakel batu, enda dé haawen ku sa defanug. Meukaan sa batu. Hauwen ku sa senang. Mikagi. “Egdalem ka.” Diyà ludef, duen hinaa ku medoo etaw metaes belengos. Felas da mebabuy. Mikagi sa datu babuy, “Ginafen bakil ko sa anak ku maama, huenan di bulung ko. Amuk enda bulungen ko duu, matay. Amuk matay, matay ka ma. Tabeli ko sa sigfù ko owoy lumikù ka.”

Mekeuma a dalesan, luminadu a. Enda fekeenaw a. Enda ma egkaen. Egtalà sa bekong. Eg-segoysoy sa ngingi di, owoy mekesugat kenaken. Lagà a egfeguwal-uwal ubal. Fenelikuan ko sigfù ko igfetantang sa datu babuy. Mekeuma a dutu datu babuy. Mikagi kagdi, “Temù maama ka. Huenan di danà ko, nehagtay sa anak ku. Ifasawa ku keniko sa anak ku bayi.” Enda ma egkeiyaf a, ugéd kinawing kédo. Huenan di nekemudi a babuy.

Agulé ehoh ku eglikù hanaa ku sa senang. Guwaen di, “O, kailawan, fetéél ka likù. Tumalà kani melaud Lambangian. Legkang diyà tuduk metu mangay diyà legaeben. Amuk melayafan kelamag sa bata, luminadu da.”

Mekeuma a dalesan, haawen ku medoo bébê ku. Dok hinilu da. Anan da megsilaylayan na meglinado. Nool lédé mehafun dé, mifanaw a lumenged si melaud Lambangian dutu legaeben dô. Tikong di mesesumbak ké si melaud enda felafela. Inigsaan di aken, “Ngayan ko?” Sagbì ku, “Eglenged a si melaud Lambangian.” Guwaen di, “Oho, mebaluy ok kediya.”

Dumutu a. Haawen ko Bébê Fangagading. Fitu sefang sidung di. Ketulengan ku medoo bébê ku. Guwaen ku, “O bébê, fekiskis a sa sidung ko nagawa kelikuan medoo bébê ku.” Tikong di bumulit folo. Balbalen di aken lubog. Melaguy a. Fekelid a diyà lagfian. Meliteg a owoy mekesaba a diyà sa inay kayo aglébéd-lébéd diyà dakel kayo. Taman iya enda dé hinaa ku saglohot kenaken. Mikagi dema sa senang. Guwaen di, “Nesabaan ko siiya, kagdi bulung sa medoo épê tuduk, épê wayeg, épê kayo, owoy épê batu.”

“Salamat,” guwaen ku. Nool lédé mifanaw a dé. Mekeuma a diyà sagfaw legaeben. Neukaan fetow delama ya. Lumudef a owoy haawen ku sa medoo telakiyén bébê ta. Enda fekefigtuu a. Dasi sudoysudoy mata dasi sudoysudoy leeg, owoy medoo dakel da maama. Sa lifo kagfa, owoy dasi tinabadak.

Medoo ma etaw kailawan ma dalem. Netelas da egoh anay owoy minekasawa da dumata na sa dilong. Iya egmangana kanaken. “Ifasyal ku kuna,” guwaen da. Munut a. Haawen ku sa kansad-kansad bulawan. Medoo bulawan, timbak, owoy gamit lukes dutu. Buyug simag lumikù a. Egoh ku mekeuma a, bulungen ku  medoo bébê ku, owoy nelikuan da melô.

Tumudug a ki neliteg. Agulé mehafun dé umanaw a dé. Minem a kafi. Ubus iya wé telowen ku kelangan ku ya. Tikong haawen ku sinefi ubal. Beken-ukul di! Nool lédé egbulit a. Bumael a tufil owoy igtaen ku.

Enaw semag, agulé telowen ku sa tufil, haawen ku ubal minefeleng. Mikagi, “Hê, nekekuwa tufil ku ya.” Melum fulo sa bayi ubal. Guwaen di sa anak di, “Naal fa kasalafan yu daya. Haayu emâ yu ya, nematay dé.” Nagaef a ki mig-olom sa ubal. Sagbì ku, “Sala yu huenan di. Seféen yu daa sa kelang. Enda ma kaenen yu du. Atong keg kaliteg egkelu.” Tinagakan ku. Edong egoh, enda dé egkaen a ubal. Etaw ma doo folo iya wê nebaloy ubal egoh anay danà sa medoo nebatun.

Sebaen agdaw, inolomon a sa senang. Guwaen di, “Ifanaw ka angay katelow siod.” Mangay a tumelow siod. Netalas a. Folo tikong haawen ku sa lawi nedugbunan det manduo tafasal. Salilen ku. Haawen ku dalem sa lukes si Belahungen. Guwaen di, “A kaaya ka dé. Angay ka langit dò.”

“Tiegen kaangay ko dutu?” mikagi a. “Enda ma duen naken idu balakat.”

“Sini telinga ku owoy lisen ku,” sagbì di.

Migdeket kenaken sa telinga di owoy lisen di. Enda ma eghauwen kuduu telinga owoy lisen, ugéd egdinegen ko sa afaydifa ekagiyin fusong ko owoy, egoh ku egkedan, mekeifanaw a diya awang.

Duen fitu maama migsiegung kanak. Guwain ku do muwit kenaken dutu langit, do atok medoo madaet etaw folò. Iya wé mikagi sa fusong da, “Nabuen ta kani dutu fangfang kelamag.” Egfesu a. Egletu a. Fetow a minakaoma diyà kenà i Blahungen, igfelikù telinga owoy lisen di.

Lumikù a. Meuma fila agdaw, haawen ku dé ma sa senang. Mikagi kagdi, “Mokit bitil. Kuna da enda bitilin. Angay ko sido lebuk diya teliwada tinalong. Dalem siini, duen haawen ko telu gebelahan begas owoy telu gebelahan falay. Kuwa ko siini owoy ifekaen sa malayan ko amuk temebow sa sasang bitil.”

Egoh ku eghaa sa lebuk, tinagfed ku. Haawen ko telu meitem owoy tulo mabula. Enda mafelas di begas owoy enda mafelas di falay. Huenan di, egbuong ku. Sa kelikù ku, eg-igsaan di aken si Belahungen, “Kenâ di dé egfakuwa ku keniko?” Sagbì a, “Beken du edò é.” Megbulit sa senang. Mikagi di, “Ini dé dudi é angay ko, sidò sawi nematay.”

Inangay ku egtelow sa delama sa sigtulù sa senang. Meukaan lumudef a. Hauwen ku sawi nematay ya. Guwaen di, “Dineg dineg ka. Amuk mesugat ko sa sagbì ko diyà sa igsa ku, mekegaun ka. Amuk enda, matay ka. Enda dé mekegaun ka. Ini i sa igsa ku: Ngadan kaiyafan ko ya, makailing ka si Inay Tomigel nebaton o miling ka sa tufo ko nematay diyà tanà? Fasiyafat ka sagbì!”

Guwaen ku, “Munut a sa tufo ku nematay diyà tanà. Tikong nekegaun a. Enda nekuwa ku sido sawi mematay. Migsa sa senang, “Nakuwa ko?” Mikagi a, “Enda.” Agulé binegayan di aken tegulong kayo. “Hemula ko. Amuk mehagtay meketuu sa kabeliyan ko. Amuk enda, matay ka doo diyà tanà.” Mikagi a, “Maen dé.” Agulé meg-ebal dé, “Enda di haawen ko akin taman sa taman.” Edung-egoh iya, endà dé hinaa ku duu.

*

Si Sambiling at ang Sinag
Isinulat ni Mark Banday Lu, batay sa salaysay ng kaniyang yumaong lolo

Ako si Sambiling Banday, nakatira sa gitna ng bundok. Noong una, nakatira ako sa maraming tao. Nang magkaroon ng barilan at patayan, umalis ako dahil sa takot. Dinala ko ang aking pamilya sa gitna ng bundok, sa lugar na hindi maaabot ng masasamang tao.

Gumawa kami ng bahay pagdating namin doon. Kinaumagahan, nanghawan kami para makapagtanim kami ng palay, mais, kamote, at kamoteng kahoy. Pagdating ng ikaanim at ikapitong gabi, napanaginipan ko ang isang sinag. “O Sambiling, mabuti kang tao,” ang sabi ng sinag. “Umiiwas ka sa gulo, kaya nakarating ka rito. Kaya tutulungan kita sa pagtira mo rito.”

Gumawa ako ng siod at naglatag ako ng bakil. Hindi makaya ang mga baboy, napakaraming kinakain na tanim. Pagdating ng tatlong araw, tiningnan ko ang bakil. Nakita kong may dugo. Sinundan ko ang dugo. Nakarating ako sa isang malaking bato. Nabuksan ang bato. Nakita ko ang sinag. Sabi nito, “Pumasok ka.” Sa loob, may nakita akong mga tao na may mahahabang nguso. Kamukha sila ng baboy. Sabi ng kanilang datu, “Nahuli ng bakil mo ang anak kong lalaki, kaya gamutin mo siya. Kapag hindi mo siya ginamot, mamamatay siya. Kapag namatay siya, mamamatay ka rin. Iwan mo ang sibat mo at umuwi ka.”

Pagdating ko ng bahay, nagkasakit ako. Hindi ako makabangon. Hindi rin ako makakain. Dumaan ang isang butiki. Tumulo ang laway niya at tumama sa akin. Para akong unggoy na biglang bumangon. Binalikan ko ang sibat ko na ipinaiwan ng datu ng baboy. Sabi niya, “Tunay na lalaki ka. Dahil sa ’yo, nabuhay ang anak ko. Ipapaasawa ko sa ’yo ang anak kong babae.” Hindi ko gusto, pero ikinasal pa rin nila kami. Kaya nagkaroon ako ng pangalawang asawa na baboy.

Habang pauwi ako, nakita ko ang sinag. Sabi niya, “O tagalupa, magmadali kang umuwi. Dadaan mamaya roon ang binatang si Lambangian. Galing siya ng bulkan at papunta ng alapaap. Kapag nadampian ng hangin ang mga bata, magkakasakit sila.”

Pagdating ko ng bahay, nakita ko ang mga apo ko. Nahihilo sila. Lahat sila ay nakahandusay na nagkakasakit. Nang dumating ang hapon, umalis ako upang puntahan ang binatang si Lambangian sa alapaap. Nakasalubong ko ang isang ahas. Tinanong niya ako, “Saan ka pupunta?” Sagot ko, “Inimbita ako ng binatang si Lambangian.” Sabi niya, “Sige, kung ganoon.”

Nagpatuloy ako. Nakita ko si Tandang Fangagading. May pitong sanga ang sungay niya. Naalala ko ang mga apo ko. Sabi ko, “O Lolo, pakiskis naman sa sungay mo para gumaling ang mga apo ko.” Dahil doon nagalit siya. Papaluin niya ako ng lubog. Tumakbo ako. Napagulong-gulong ako sa dalisdis. Napagod ako at napahawak sa isang baging na nakapulupot sa malaking puno. Nawala ang humahabol sa akin. Muling nagsalita ang sinag. Sabi niya, “’Yang nahawakan mong baging, ’yan ang gamot ng mga may-ari ng bukid, may-ari ng tubig, may-ari ng kahoy, at may-ari ng bato.”

“Salamat,” sabi ko. Pagkatapos umalis na ako. Narating ko ang talon sa alapaap. Nabuksan bigla ang malaking bato. Pumasok ako at nakita ko ang mga nilalang na naririnig ko lang dati sa mga kuwento ng lolo ko. Hindi ako makapaniwala. Nakalaylay ang kanilang mata at leeg, at malalaki silang tao. Isang dipa ang kanilang dibdib, at kasinlaki ng langka ang kanilang mga itlog.

Marami ring tagalupa sa loob. Sila ang mga nawala noon at nakapangasawa ng mga hindi nakikita. Sila ang nag-asikaso sa akin. “Ipapasyal ka namin,” sabi nila. Sumama ako. Nakita ko ang patong-patong na ginto. Maraming ginto, baril, at mga gamit ng sinaunang tao roon. Pagdating ng madaling araw, umuwi ako. Nang makarating ako ng bahay, ginamot ko ang aking mga apo, at gumaling sila.

Natulog ako dahil sa pagod. Hapon na nang magising ako. Uminom ako ng kape. Pagkatapos tiningnan ko ang maisan ko. Nakita ko na pinitas ng unggoy ang mga mais. Napakarami! Dahil doon, nagalit ako. Gumawa ako ng tufil at nilatag ito.

Kinabukasan, nang tingnan ko ang tufil, nakita ko ang isang unggoy na nakabigti. Sabi ko, “Aha, nakakuha ang tufil ko.” May babaeng unggoy na biglang nagsalita. Sabi niya sa mga anak niya, “Tama na ang paglalaro ninyo diyan. Tingnan ninyo ang ama ninyo, patay na.” Nagtaka ako na nagsasalita ang unggoy. Sagot ko, “Kasalanan ninyo kasi. Pinipitas lang ninyo ang mais. Hindi naman ninyo kinakain. Napapagod ako kakalinis.” Iniwan ko siya. Mula noon, hindi na ako kumakain ng unggoy. Tao pala ang mga ito na ginawang unggoy ng mga beliyan noong unang panahon.

Nang sumunod na araw, kinausap ako ng sinag. Sabi niya, “Tingnan mo ang siod mo.” Kinaumagahan, tumungo ako sa aking siod. Nawala ako. May nakita akong isang bahay na natatabunan ng kalabasa. Sinilip ko. Nakita ko sa loob ang matandang si Belahungen. Sabi niya, “A, nandiyan ka na pala. Pumunta ka ng langit.”

“Paano ako makakapunta roon?” sabi ko. “Wala naman akong kapangyarihan.”

“Hiramin mo ang mga tenga at paa ko,” sagot niya.

Dumikit sa akin ang kaniyang mga tenga at  paa. Hindi ko nakikita ang mga tenga at paa, ngunit naririnig ko ang mga sinasabi at tibok ng puso ng iba at, nang umalis ako, nakakapaglakad ako sa hangin.

May pitong lalaking sumalubong sa akin. Akala ko sila ang magdadala sa akin sa langit, pero masasamang tao pala sila. Sabi ng puso nila, “Ihulog natin ito mamaya roon sa pinagmumulan ng hangin.” Natakot ako. Tumakbo ako. Nang makarating ako sa bahay ni Belahungen, ibinalik ko ang mga tenga at paa niya.

Umuwi ako. Paglipas ng ilang araw, nakita ko na naman ang sinag. Sabi niya, “Dadaan ang taggutom. Ikaw lang ang hindi magugutom. Puntahan mo ang kawayan sa gitna ng gubat. Sa loob nito, may makikita kang tatlong dakot ng palay at tatlong dakot ng bigas. Kunin mo ang mga ito at ipakain sa pamilya mo pagdating ng taggutom.”

Nang mahanap ko ang kawayan, pinutol ko ito. May nakita akong tatlong itim at talong puti. Hindi mukhang palay at hindi mukhang bigas. Dahil doon, itinapon ko ang mga ito. Pagbalik ko, tinanong ako ni Belahungen, “Saan na ang pinakuha ko sa ’yo?” Sagot ko, “Hindi naman totoo ang sinabi mo.” Nagalit ang sinag. Sabi niya, “Ito na ang huling puntahan mo, ang bumubuhay ng patay.”

Pinuntahan ko ang yungib na itinuro ng sinag. Bumukas ito at pumasok ako. Nakita ko ang bumubuhay ng patay. Sabi niya, “Makinig kang mabuti. Kapag tama ang sagot mo sa tanong ko, makakalabas ka. Kung hindi, mamamatay ka. Hindi ka na makakalabas. Ito ang tanong ko: Ano ang gusto mo, matutulad ka kay Inay Tomigel na nakapunta ng langit o kagaya sa mga kalahi mo, namatay sa lupa? Sagot, bilis!”

Sabi ko, “Sasama ako sa lahi kong namamatay sa lupa.” Bigla akong nakalabas ng yungib. Hindi ko nakuha ang pambuhay sa patay. Nagtanong ang sinag, “Nakuha mo?” Sabi ko, “Hindi.” Pagkatapos binigyan niya ako ng talbos ng kahoy. “Itanim mo. Kapag nabuhay, magiging beliyan ka. Kung hindi, mamamatay ka sa lupa.” Sabi ko, “Bahala na.” Dahil doon, nagpaalam siya. “Hindi mo na ako makikita kahit kailan.” Mula noon hindi ko na siya nakita.

Bulawan

Ni Anna Liz V. Cabrido
Dulang May Isang Yugto

MGA TAUHAN
MELU—24 taong gulang, isang Blaan na naninirahan sa kabundukan ng Tampakan, South Cotabato, maprinsipyo
ELMA—24 taong gulang, mahinhin, relihiyosa, mestisahin

TAGPO
Gabi, mag-aalas-dose.
Ang dula ay mangyayari sa loob ng bahay. Isang kingki ang nagsisilbing ilaw sa buong entablado. Nakatalungko si Elma sa isang papag. Pinupunasan nito ang mga bala ng .45 na baril. Tititigan ang mga bala at magpapatuloy sa pagpupunas. Nakasarado ang mga bintana sa likuran nito. Matagal nitong tititigan ang apoy sa kingki. Bahagyang itong magugulat sa pagkahol ng aso na nasa di kalayuan. Magmamadali itong itago ang mga bala sa kaban na nasa kaliwang bahagi ng entablado. Sisilip sa bintana. Babalik din sa gitna ng entablado. Panay ang buntonghininga. May inaabangan. Muling magugulat si Elma sa ingay ng mga nagkakahulang aso. Bigla itong tatayo at agad na lalapit sa gilid ng pintuan. Magmamatyag. Sisilipin sa siwang ng dingding ang nasa labas. Ilalagay nito ang dalawang kamay sa dibdib. Kakabahan. Papalakas ang mga asong kumakahol. Mapapaatras din si Elma palayo sa pintuan.

MELU: Pabulong. Elma! Elma, asawa ko. Fafusokkam agu, fabl teek!

ELMA: Matutulala at titingnan lang ang pintuan. Matatakot.

MELU: Elma!

ELMA: Melu? Melu, asawa ko. Karang! Dali-dali nitong bubuksan ang pintuan. Sandali muna ang mga itong magtititigan bago magyayakapan.

MELU  Dali-dali nitong isasara ang pinto. Lalapit ito sa bintanta at sisilip sa siwang ng bintana. Lalapit ito kay Elma. Yayakapin ito nang mahigpit.

ELMA: Ginabi ka. Yayakapin din nito ang asawa nang mahigpit.

MELU: Galing ako sa bayan. Usap-usapan doon ang nasunog na eskwelahan dito sa atin. Alam na ba kung sino ang may gawa?

ELMA: Hindi pa, Melu. Makikita sa mukha ang pagkabalisa. Pero may hinala ang mga sundalo kung sino ang may gawa. Halos maubos ng sunog ang isa sa dalawang silid-aralan. Nag-aalala ako sa magiging epekto nito sa mga mag-aaral dito sa atin. Ilang taon din ang hinintay ng mga tagarito para lang magkaroon ng eskwelahan.

MELU: Hindi na nga nakakatuntong ng sekondarya ang karamihan sa atin, nasunog pa ang eskwelahan. Ang buong akala ko pa naman, ang ipinatayong paaralan sa ibaba ang pag-asang makapagtapos kahit elementarya man lang ang bagong henerasyon—magbilang, magbasa, para naman hindi tayo maloko.

ELMA: Nag-aalala ako sa mga bata. Mga halos isang oras din ang layo ng pinakamalapit na paaralan at ilang ilog din ang tatawirin ng mga ito. Akala ko tayo na ang huling grupo ng mga mag-aaral na tatawid sa ilog para lang makapag-aral.

MELU: Naalala ko dati, sabay tayong umaalis nang maaga para hindi mahuli sa klase.

ELMA:Mapapangiti. At hindi ka umaalis hanggang hindi ako ang kasama mo. At kung liliban ako sa klase, asahan ng lahat na hindi ka rin papasok.

MELU: Gustong-gusto mong kasabay ako pagtawid sa ilog dahil mahahawakan mo ang mga kamay ko. Tama ba, asawa ko?

ELMA:Kikiligin. Kung tutuusin—

Matitigil sa pagsasalita si Elma dahil hahawakan ni Melu ang mukha ng asawa at tititigan ang mga mata. Isang musika ang maririnig.

MELU: Elma, asawa ko. Ikaw ang pinakamagandang nangyari sa buhay ko. Kung mamamatay ako ngayon at mabubuhay muli, lo ge nalek gu.

ELMA: Alam kong ako pa rin, Melu. Bakit ka ba nagsasalita ng ganiyan, asawa ko? Hindi ka mamamatay. Walang mamamatay sa atin. Naiintindihan mo ba ako? Kakawala sa mga bisig ng asawa. Oo, may problema tayo, pero walang mangyayaring masama sa atin. Naiintindihan mo ba ako? Tingnan mo ako, Melu. Walang problemang hindi nalulusutan—tumatagal, oo, pero sa kalaunan, nagiging maayos ang lahat.

MELU: Narinig ko sa radyo na may hinahanap silang suspek sa nangyaring sunog sa ibaba, Elma.

ELMA: Hindi ko gusto ang mga tanong mo, Melu, tulad ng biglaan mong pag-uwi ngayon.

Magtitinginan ang dalawa. Tahimik. Gusto mo bang ibalik ko sa ’yo ang tanong mo? Kilala mo ba kung sino ang may gawa nito, ha? Abmalah ge, Melu! Sumagot ka!

MELU: Ipinatayo ng minahan ang eskwelahan na ’yan, Elma.

ELMA: Ipinatayo ang eskwelahan para sa mga bata rito sa atin, Melu. Matagal na nating idinadaing ’yan sa gobyerno. Hindi lang ang mga tagarito ang nakapag-aaral sa eskwelahan kundi pati na rin ang mga taga-kabilang ibayo. Kung ang pagsunog sa eskwelahan ang sagot sa hindi natin pagkaintindihan dito sa ating lugar, isang kahangalan ’yan! Ang eskwelahan na ’yan ang babangon sa atin sa kamangmangan.

MELU: Hindi ang gobyerno ang nagpatayo ng eskwelahan, Elma, kundi ang minahan. Bingi ang gobyerno sa daing natin. Dini-Diyos ng lahat dito ang minahan dahil ang buong akala nila, ipinatayo ang paaralan dahil may malasakit sila sa atin. Pero hindi ’yan ang totoo. Ang eskwelahan na ’yan ang pambayad nila sa pagpapaalis sa atin.

ELMA: Akala ko tayo na ang huling grupo ng mag-aaral na tatawid sa ilog at maglalakad sa init ng araw papuntang eskwelahan, Melu. Pero hindi pala. Mauulit na naman ang paghihirap na dinanas natin. Ang mga anak mo ang sasalo nito. Ang pagkawala ng eskwelahan ang maglulugmok uli sa tribu. Hindi mo ba narinig sa pulong-pulong sa bahay ni Kapitan na ang eskwelahan na ’yan ay magkatuwang na ipinatayo ng minahan at ng gobyerno? Ang gobyerno ang nagpapasahod sa mga guro, at ang minahan naman ang nagpatayo ng gusali. Nasaan diyan ang lamangan, Melu?

MELU: Para mo na ring sinabi, Elma, na kung hindi dumating ang minahan, hindi makapag-isip ang gobyerno na magpatayo ng eskwelahan dito sa atin. Ang ibig mo bang sabihin, utang na loob pa natin ngayon ang ipinatayong eskwelahan?

ELMA: Melu, ang sa akin lang ay marunong dapat tayong magpasalamat sa mga tao o grupong naging tulay upang maipatayo ang paaralan.

MELU: At ano ang akala mo sa akin, asawa ko, hindi ako nagpapasalamat? Isisigaw. Salamat, minahan! Salamat, gobyerno! May eskwelahan na kami! Hindi na kami habambuhay na bobo, walang alam!

ELMA:Pabulong. Melu! Magigising mo ang mga bata, ang mga kapitbahay.

MELUMahinang tinig. Asawa ko, mali ka. Lubos kong ipinapasalamat sa gobyerno na may eskwelahan tayo rito. Nakalimutan mo na yata na isa ako sa kalalakihan dito na nagbayanihan para lang maipatayo ang eskwelahan na ’yan. Hindi ako kasinsama ng iba na hindi marunong magpasalamat. Kilala mo ako, Elma. Hindi pa man nangyari ang sunog sa ibaba, isa na akong mabuting mamamayan dito sa atin, sumusunod sa patakaran.

ELMA: Nasaan ka nang mangyari ang sunog, Melu?

MELU: Titingnan lamang si Elma. Nagtatanong ang mga mata.

ELMA: Sagutin mo ako, Melu. Nasaan ka nang mangyari ang sunog?

MELU: Pinagdududahan mo ba ako, Elma?

ELMA: Tinatanong kita, Melu. Nasaan ka nang mangyari ang sunog?

MELU: Nasa bukid, nagbabantay ng ating taniman.

ELMA: Nasaan ka nang eksaktong mangyari ang sunog?

MELU: Tulog.

ELMA: Sagutin mo ako ng totoo.

MELU: Gising at nakita ko ang sunog.

ELMA: Puwede kang tumulong na apulahin ang sunog, Melu. Bakit hindi mo ginawa? Malapit lang ang taniman natin sa eskwelahan. Bakit hindi ka humingi ng tulong sa ating mga ka tribu kung nakita mong nasusunog ang eskwelahan?

MELU: Sabihin mo na nang diretsahan sa akin, Elma, ang gusto mong sabihin.

ELMA        Alam nating pareho na ayaw kong kinakampihan ang mga baluktot, ang mga hindi sumusunod sa patakaran . . . kahit asawa pa kita.

MELU: Ano’ng ibig mong sabihin, Elma? Hindi ka naniniwalang wala akong alam?

ELMA: Tumutugma sa ’yo, Melu, ang deskripsyon ng mga sundalo.

MELU: Uh adwata ge! Panginoon! Kung sasabihin kong wala akong kinalaman, maniniwala ka ba sa akin?

ELMA: May tao silang nakitang pabalik ng bundok at tumigil sa—

MELU: Kasinungalingan!

ELMA: Ngayon, sabihin mo nga sa aking hindi ikaw ’yon. Walang bahay sa taas ng bundok malapit sa eskwelahan kundi ang kubo natin, Melu!

KATAHIMIKAN

MELU: Taliwas sa aking ipinaglalaban ang idamay ang isang bagay na alam kung mag-aahon sa aking mga anak at sa mga bata rito sa atin—ang sunugin ang eskwelahang alam kung tutulong na mabago ang buhay nila kahit pa man ipinatayo ’yon ng kompanya. Hindi ako traidor! Kung lalaban ako, Elma, hindi patalikod. Duwag ang tawag sa mga taong gano’n.

ELMA: Iiyak. Hindi ka ba napapagod sa pakikipaglaban, Melu? Noong bertdey ng anak mo, hindi ka umuwi dahil nando’n ka sa bayan kasama ang mga taga-kabilang barangay. May piket kayo. At noong may activity ang panganay natin sa paaralan, naghintay kami, pero hindi ka dumating dahil nasa kabilang bayan ka. May piket din ang grupo. Ilang linggo, buwan, ka na bang hindi umuuwi dahil hinahabol ka ng mga sundalo? Pinagdududahan ka na ring kasapi ng mga namumundok at kalaban ng gobyerno. Mag-iisang taon na tayong ganito, Melu. Hindi ko na alam kung makakaya ko pa.

MELU: Sumusuko ka na ba, Elma? Sinusukuan mo na ba ang paglaban para sa lupang pinaghirapan ng mga ninuno mo at gusto mo na ring ibigay ito sa kompanya? Kasali ka na rin ba sa ibang katribu natin na nasilaw sa salaping naitapal sa kanilang mukha? Nasaan ang iyong pagmamahal sa lupa?

ELMA: Walang duda ang pagmamahal ko sa ating lupa, Melu. Wala akong pakialam kung tayo na lang ang natitirang tribu na nakatayong nakikipaglaban para sa ating lupain. Pero hanggang kailan tayo ganito, Melu?

KATAHIMIKAN

MELU: Wala along kinalaman sa sunog na nangyari, Elma. Oo, nando’n ako, pero wala na akong magawa dahil nangalahati na ang  sunog. Pero may nakita ako mula sa kamalig natin.

ELMA: Ano ang nakita mo? Hindi kaya hinahabol ka ng mga sundalo dahil may alam ka?

MELU: At hindi rin ako namundok katulad ng ipinapalabas ng mga sundalo. Itinago ako ng mga katribu natin sa hilaga. Bukod sa pamilya natin, ang mga tagahilaga na lang ang hindi nakapagbenta ng lupa. Kung susumahin, ang lupa natin at ang lupa ng mga tagahilaga ang puntirya ng kompanya dahil nasa atin daw ang pinakamalaking deposito ng bulawan.

ELMA: At may lupa pa ang pamilya mo sa hilaga, Melu. Kung magsasanib tayo at ang mga tagahilaga, malaki ang mawawala sa kanila. Tama ba ako, asawa ko?

MELU: Ang lupain natin ang pinakaimportanteng bahagi ng lahat ng mga lupain sa bayang ito. Kung gagalawin nila ang pamilya natin, Elma, malaking gulo ito. Pero hindi ko iniisip kahit minsan man lamang na sumanib sa idelohiya ng mga nag-alsa laban sa gobyerno. Simple lang ang ibig kong ipaabot sa lahat—ang mamuhay tayo ayon sa tradisyon ng ating pamilya, ng ating mga ninuno. Atin ang lupa, Elma—sa mga anak natin, sa mga kapatid ko, sa mga kapatid mo. Ilang taon bang walang gobyerno sa bahaging ito ng bundok? Ang gobyerno ay nasa patag, doon sa may maraming tao, sa may maraming boto. Kailan lang ba tayo mahalaga sa kanila? Tuwing eleksiyon? Fanmati la! Mga demonyo!

ELMA: Pero puwede naman tayong makipagtulungan sa kanila, Melu. Puwede namang pag-usapan ang lahat. Noong isang buwan, nakipagpulong si Kapitan sa mga tagaminahan para sa mas maayos na proseso sa trabaho, at sumang-ayon naman ang lahat. Natapos nga na masaya ang lahat, hindi ba?

MELU: Oo nga, Elma, pero iba ang sinasabi sa ginagawa. Tingnan mo kung ano ang nagyari sa pamilya ng asawa ng kapatid mo sa ibayo. Hindi ba sila ay pinagbintangang nanguna sa iligal na pagmina? Ang alam ng lahat dito sa atin, legal ang ginawa nila dahil inutusan sila ng nagpakilalang tagakompanya na puwedeng imina ang parte ng bundok sa timog. Ano’ng nangyari? Hinuli ng mga pulis ang bayaw mo, Elma.

ELMA: Hindi ko masisisi ang ibang katribu natin kung ibenenta nila ang kanilang lupain sa kompanya, Melu, at nilisan ang lugar natin at doon na namalagi sa bayan. Nakapag-aral nang maayos ang kanilang mga anak. May trabahong inaasahang magbibigay ng kaginhawaan kahit papaano. Kasalanan bang maghangad din ako ng ganito, Melu, para sa ating mga anak?

MELU: Hindi kita pinagbabawalang maghangad ng katulad ng sinasabi mo, Elma. Hindi nga ba kahit noong mga bata pa tayo, gusto mo naman talagang umalis dito? Mas gusto mo pa ngang maglagi sa bayan kaysa sa umuwi dito sa atin tuwing Sabado at Linggo.

ELMA: Ang nangyari sa dalawang sundalo sa may timog ng bundok, ikaw din ba ang may gawa? ’Yan ang lumabas na balita bago ka nawala. Bakit kailangan mong gawin ang mga ito?

MELU: Ilang ulit ko bang ipagtatanggol ang sarili ko sa iyo at sa lahat, Elma? Mga baliw ang kalaban ko. Sila ang may pakana na sa akin ibintang ang kasalanan. Hindi ako rebelde. Lalong lalo nang hindi ako kriminal. Wala silang mahuli kaya ako ang itinuturo nila. Wala silang mapagbintangan kaya ikinakaladkad nila ang pangalan ko.

ELMA: ’Yon ang alam ng lahat dito sa atin, Melu. Sumama ka nang mamundok.

MELU: At ’yon na rin ang pinaniwalaan mo, Elma, tama ba?

Biglang magkahulan ang mga aso sa labas. Magkahiwalay na tatakbo si Melu at Elma. Sa pintuan mapupunta si Melu. Sisilip ito sa siwang ng dingding. Sa may bintana naman pupuwesto si Elma at sisilip din sa siwang ng bintana kung may tao sa labas.

ELMA: Mag-iisang linggo ka nang hinahanap ng mga sundalo sa akin, Melu. Baka nalaman nila na nandito ka.

MELU: Hindi ko napansing may sumusunod sa akin, Elma. Naging maingat ako sa pagbalik dito sa atin.

ELMA: Sino bang may alam na pupunta ka ngayong gabi?

MELU: Ang mga tao sa hilaga, at alam kong hindi nila ako isusuplong sa mga sundalo.

ELMA: Maraming mata ang mga sundalo, Melu.

MELU: Kagaya na lamang ng sinungaling nilang mata na ipinagdidiinang ako ang nakita nila nang gabing masunog ang eskwelahan.

ELMA: Natatakot ako sa pagpunta mo ngayong gabi, asawa ko. Kaya pala naitanong ng isang sundalo sa baraks kanina kung ano ang iluluto ko ngayong gabi. Hindi ko gusto ang aking nararamdaman, Melu.

MELU: Huminahon ka, Elma. Walang mangyayari ngayong gabi. Wala akong kasalanan.

ELMA: Pero nagtatago ka, Melu.

MELU: Walang kasiguruhang tatratuhin nila ako nang mabuti. Tingnan mo kung anong nangyari sa bayaw mo, Elma. Pinaniwala nilang iimbitahin lang at may itatanong, pero ano’ng nangyari? Hayon, hindi na nakabalik dito sa atin, at ngayon nakakulong na sa salang hindi niya alam.

ELMA: Melu, iligal ang ginawa niya. Hindi niya alam na iligal ang buhos na mina, pero hindi sapat na rason ito. ’Yan ang nagagawa ng kamangmangan, asawa ko.

MELU: Pero sino ba ang nag-utos sa bayaw mo, Elma, na puwede ang ginawa nya? Hindi ba ang malalaking tao din sa loob ng kompanya? Ang alam lang niya, magtrabaho, kumita ng pera. Ginamit  sila ng kompanya.

Muling magkakahulan ang mga aso sa labas ng bahay. Magugulat sina Elma at Melu.

MELU: Patayin mo ang ilaw sa gasera, Elma. Dali!

Tatalima si Elma.

MELU: May tao sa labas. Lalapitan nito si Elma. Hahawakan nito ang pisngi ng asawa. Hindi ako ang nagpasimula ng sunog, Elma. Kailan man hindi ko magagawa ’yon. Hindi rin ako ang humarang sa grupo ng mga sundalo na ikinamatay ng dalawa sa kanila.

ELMA: Naniniwala ako sa ’yo, Melu, pero ano’ng gagawin natin ngayon? Natitiyak kong marami sila sa labas.

MELU: Aalis ako. Dadaan ako sa may lagusan sa likod. Alam kong hindi nila alam ’yon. Kung magpupumilit silang pumasok, hayaan mo, pero ’wag na ’wag kang lumabas ha, Elma?

ELMA: Tama na, Melu. Sumuko ka na. Bumalik ka na sa amin ng mga anak mo.

MELU: Elma! Sa tingin mo ba pag sumuko ako, hindi ako mawawala sa inyo ng mga anak natin?

ELMA: Pero mas mapapanatag ang loob ko kung nasa kanila ka. Kung wala ka sa mga sundalo, hindi ako sigurado kung babalik ka, asawa ko, at baka tuluyan mo na kaming lisanin ng mga anak mo. Naiintindihan mo ba ako?

MELU: Ipinapaako mo sa akin ang kasalanang hindi ko naman ginawa, Elma. ’Yan ba ang ibig mong mangyari?

ELMA: Hindi, Melu. Ibig ko lang na mapatunayan nilang wala kang kasalanan. Patunayan nating wala kang kasalanan.

MELU: Mahirap tayo, Elma, baka nakalimutan mo. Para sa mga mahihirap na katulad natin, wala ang gobyerno.

ELMA: Ano na ba ang nangyari sa ’yo, Melu? Bakit ka ba nagkakaganiyan? Kung ang pinaghuhugutan mo ng galit ay ang pagkatanggal mo sa trabaho sa kompanya, nakaraos naman tayo, hindi ba?

KATAHIMIKAN

MELU: Para sa ating mahihirap, Elma, nakabibingi ang katahimikan ng gobyerno.

ELMA: Hindi kailangang iasa natin ang lahat sa gobyerno, Melu. Puwede tayong magsumikap. Kaya nga pinaaaral natin ang mga anak natin para hindi sila magaya sa atin—laging nag-aalangan at natatakot dahil hindi tayo nakapag-aral. Nakakasama rin minsan kapag masyado tayong nakadepende sa mga benepisyo. Hindi na nagtatrabaho ang ibang katribu natin dahil umaaasa sa buwanang renta sa lupa. At ang ilan namang sa bayan nakatira, kinalimutan na ang ating mga tradisyon.

MELU: Mas marami nga silang nalaman dahil nakapag-aral, ngunit nawalan naman ng puso para sa kanilang pinanggalingan. Mas nanaisin ko na lamang ikulong ang mga anak natin sa pusod ng gubat na ito, Elma.

ELMA: Asawa ko, makinig ka. Ang eskwelahan ang nagtuturo para makapag-isip nang mabuti ang isang bata, pero tayo pa rin ang magtuturo sa mga anak natin ng puso, ng damdamin. Kung ang paaralan ang pangalawang tahanan ng mga ito, tayo ang unang tahanan, Melu. Tandaan mo ’yan. Kung tayong mga magulang ay may pagpapahalaga sa tribu, sa lupa, at sa paligid, makikita at mamamana ’yan ng ating mga anak at madadala nila sa pakikipagsalamuha nila sa eskwelahan. ’Yan ang hindi maituturo ng mga guro.

MELU: Hindi mo ako makukumbinsing sumama sa mga sundalo, Elma. Patawad, asawa ko. Aalis na ako. Hahalikan nito sa pisngi si Elma at maghahanda na sa pag-alis.

ELMA: Ang sabi sa radyo, may warrant of arrest ka na raw. Kung pupunta ang mga pulis dito, puwede nilang pasukin ang bahay natin para hanapin ka. Puwede ka nilang damputin. Ang dokumento raw na ’yon ang nagpapatunay na may kinalaman ka sa sunog sa eskwelahan.

MELU: Hindi ko kagagawan ang sunog, Elma. Alam mo ba kung sino ang nakita ko, ha? Mula sa taas, sa kubo natin, nakita ko mag-aalas-onse ng gabi na may pumaradang sasakyan sa harap ng eskwelahan. Nang bumaba ang mga nakasakay, nakita kong nakasuot sila ng katulad ng uniporme ng mga sundalo. Isa-isa nilang ibinaba ang mga timba. Ang akala ko para lang sa gagawing outreach—’yong may darating na mga doktor para tingnan at gamutin ang mga may sakit dito sa atin. Pero isa-isa nilang ibinuhos ang laman ng mga timba sa palibot ng dalawang silid-aralan. Nagulat ako, Elma. Nagpaputok ako para kunin ang kanilang atensyon at para na rin pigilan sila. Ginantihan nila ako ng putok. Pero hindi ako natakot sa kanila, asawa ko. Kailangan ko silang pigilan.

ELMA: May mga taong magpapatunay, Melu, na may kinalaman ka sa nangyaring sunog. Si Kapitan. Si kapitan ang magpapatunay na ikaw ang pasimuno ng sunog, kaya lumabas ka na at sumuko ka nang maayos.

MELU: Hindi, Elma. Makinig ka. Umalis ang mga sundalo nang naglalagablab na ang eskwelahan. Dali-dali akong pumunta sa bahay ni Kapitan at ikinuwento sa kaniya ang nangyari. Alam ni Kapitan na hindi ako ang may gawa. Sinamahan pa niya ako para pagtulungan naming apulahin ang apoy, pero huli na ang lahat. Malamang ginipit nila si Kapitan para idiin ako sa nangyari. Aalis na ako, Elma. Tatayo na ito.

ELMA: Lalabas ako, Melu. Patawad. Gagawin ko ito hindi para sa akin o sa ’yo. Gagawin ko ito dahil may mga anak ako. Mas mahalaga sa akin ang mga anak ko at hindi ang sarili ko.

MELU: Elma! Yayakapin ang asawa. Hindi mo alam ang likaw ng bituka ng iba sa kanila, asawa ko.

ELMA: Magpupumiglas itong makawala sa bisig ng asawa. Tatakbo sa may pintuan.

MELU: ’Wag kang lumabas, asawa ko. Pakiusap.

ELMA: Lilingunin ang asawa. Hindi. Sasabihin ko sa kanila ang totoo na wala kang kinalaman.

MELU: Papaano kung hindi ka nila paniwalaan, Elma? Ako na ang aalis para matapos na ang lahat ng ito.

ELMA: Paniniwalaan nila ako, Melu. Makikiusap ako.

MELU: Asawa ko, maniwala ka sa akin. Hindi ka nila paniniwalaan dahil alam nila na sila ang may gawa. Kung lalabas ako ngayon, sigurado ka bang bubuhayin nila ako? Kung lalabas ka, sigurado ka bang hindi ka nila sasaktan dahil alam nilang alam mo na rin ang totoo? ’Wag kang lumabas, asawa ko. Pakiusap.

ELMA: Hindi ko malalaman ang sagot sa mga tanong natin, Melu, kung hindi ako lalabas. Paano kung papanigan tayo ng batas at maniniwala sila sa mga isisiwalat ko? Babae ako. Paniniwalaan nila ako.

MELU: Walang babae sa kanila kung ibig nilang patahimikin ang ikukuwento mo, Elma. Wala silang pakialam do’n.

ELMA: Naniniwala akong may gobyerno, may batas pa rin para sa atin, Melu. Magtiwala ka lang.

MELU: Walang maniniwala sa mga kuwento mo, Elma. Hindi ba’t akala nila isa akong rebelde? Sino’ng maniniwala sa isang katulad mo? Kahit ipagsigawan mo pa na wala akong kinalaman, walang makikinig sa ’yo. Magbarilan man tayo rito ngayon, walang tutulong dahil nasa kabilang bundok ang kapitbahay natin. Gusto mo akong lumabas, at para ano? Makiusap at baka naman may mangyari? Sa mga taong ’yan ka ba makikiusap, Elma? Magsasayang ka lang ng oras sa kanila. Sila ang mga taong nagpapabulok sa gobyerno. Ang mga taong ganiyan, hindi dapat pinagkakatiwalaan.

ELMA: Makikiusap ako sa kanila, Melu. Naniniwala akong may natitira pa sa kanilang makakaunawa. Kukunin sa kaban ang mga itinagong bala at ibibigay sa asawa. Alam kong hindi ikaw ang nagtanim ng granada na ikinamatay ng dalawang sundalo, Melu, at alam ko ring hindi ikaw ang nagpasimuno ng sunog sa eskwelahan sa ibaba. Lalapit na ito sa pintuan. Nang hinuli at ikinulong ng mga sundalo ang bayaw kong si Kidit, hindi na siya muling nakita ng kapatid ko. May nakapagsabi, Melu, na wala na sa kampo si Kidit at dinala siya sa ibang bayan. Nagmakaawa ang kapatid ko sa mga sundalo na payagan siyang makita ang asawa, pero sinabi nilang tumakas ito. At may nakapagsabi sa kapatid ko na pinatay daw ito ng mga sundalo. Galit na galit ako, Melu. Gustong sumabog ng dibdib ko nang araw na ’yon dahil iniisip ko, paano kung mangyari din ’yon sa akin—ang mawala ka. Hindi ko kaya. Pero kung paiiralin ko ang takot, baka habangbuhay ko na lang pagsisihan ang pagkakataong may magagawa ako ngunit wala akong ginawa.

MELU: Hindi ko alam ’yan, asawa ko.

ELMA: Hindi ba matagal kang hindi nanatili rito? Mag-iisang taon na rin. Sige na, lalabas ako.

MELU: Elma, sa—saan mo nakuha ang mga balang ito?

ELMA: Melu, hindi lang ikaw ang puntirya ng mga sundalo. Pati na rin ako.

MELU: Pero bakit? Paano?

ELMA: Sige na, lalabas na ako.

MELU: Isa ka ba sa dalawang babaeng nakita nila, Elma? Sumagot ka. Magmumura. Tinatanong kita, asawa ko. Yayakapin ang asawa. Biglang magkakahulan ang mga aso, at may mga yabag ng paa na maririnig.

ELMA: Kakawala sa bisig ni Melu si Elma at pupunta sa pintuan. Lalabas na ako.

MELU: ’Wag kang lumabas, pakiusap.

Tuluyang lalabas ng pintuan si Elma. Hahabulin ni Melu ang asawa, pero sa kalagitnaan pa lamang ito ng entablado, aalingawngaw ang putok ng baril.

MELU: Elma! Asawa ko! Mahuhulog ang mga bala na hinahawakan nito. Lalong lalakas ang kahol ng mga aso. Muling maririnig ang putok ng baril, at magugulat si Melu. Elma! Papalapit na mga yabag ng paa ang maririnig. Pupulutin ni Melu ang mga bala at dali-daling tatayo at aalis, pero mahuhulog ang ibang bala. Sound effects ng kalansing ng bala na nahuhulog. Magdidilim ang entablado, at mapupuno ito ng hagulhol ng isang lalaki.

TABING

Panibagong Digma

Ni John Carlo S. Gloria
Tula

           Palabay said the lumad farmers were on their way to their farms when they were gunned down in Sitio Datal Bonglangon, a T’boli-Manobo community located within the vast coffee plantation of Silvicultural Industries Inc.–DMCI.

Philippine Daily Inquirer, 25 Dis. 2017

Marahang nahawi ng iyong mga paa
ang mga damong ligaw
na sa taas ay yumuyukod na, sumasayaw
sa mga hiling at lambing nitong hangin.
Naroon ka,
sa lupang ninuno,
sampu ng iyong kapwa magsasaka—
saksi ang inyong ugating mga binti at braso,
talâ ang mga gatla sa noo—
handang muling tamasahin
ang handog-biyaya
ng nilinang ni’yong lupa.

Subalit hindi pag-ani
ang gagambala
sa payapang umaga.
Hindi paggapas sa bukid ang aalingawngaw
sa tamlay ng araw
kundi mga kalabit sa gatilyo ng punglo
na sasaluhin ng inyong katawan at bungo.

Naroon ka, sampu ng iyong kapwa magsasaka—
walang ani’t muling nagdidilig-dugo sa lupang ninuno.
Sakbibi ang paligid sa pagsangsang ng bukid.
Sasapaw ang amoy-pulbura sa dugong
ilululan ng hangin.
Pigil na hikbi at impit na sigaw ang tugon sa mga katawang
iniwang                        tiwangwang.

Ay! Datu Victor, Pato, To, Artemio, Samuel,
matapos takasan ng kaluluwa,
bininyagan nila kayong mga tulisan
gaya ng sa naratibo ng Kabesang Tales.
Sa ganitong paraan nila kayo muli’t muling papaslangin.

Kaya’t dito, sa inyong minsang pinagyaman at pinatabang lupa,
tutubo’t yayabong ang isang panibagong digma.

Tintang Dugo

Ni Kenneth Michael L. Dalimbang
Spoken Word Poetry

Ako si Kenneth, isang pangkaraniwang mag-aaral
Tinatahak ang mabatong daan at nagsisihulugang tuyong dahon
Sa ilalim ng mga puno, pasan ang alaala ng masayang kahapon
Na sa isang iglap ay nawala sa pagkakadapang
Hindi na makakabangon.

Sa unang tapak sa kolehiyo mundo’y tila bago
Blangkong papel nasa harap, panulat hawak ng daliring nakapiko,
Magsasalaysay ng mga bago kong kuwento,
Ngunit sa pagdami ng naisulat, ang tinta ay naging dugo—

Dugo na di nakikita sa aking balat
Dugo na dumadanak mula sa panloob na sugat.
Dugo ang tinta, at walang hanggan ko nang isusulat
Ang hinagpis na dulot ng pagkakamaling
Sa iba’y hindi maisusumbat.

Ito rin ang dugo sa kumot na di na maitatago
Dugong nagpatalas sa mapurol na kutsilyo
Kutsilyo na humiwa sa mga pangarap ko
Kutsilyong patuloy na gumugutay sa aking puso.

Puso at dugo, dito nabuo
Ang batang may bitbit ng madugong kutsilyo
Hulma ng tao na magkakaroon na ng pulso
Puso at dugo, puso at dugo
Buhay sa sinapupunan ng babaeng iba ang tribu.

Ako si Kenneth, isang katutubo
Lumaki sa kulturang Tboli, bitbit ang pangalan ng aking tribu
Na inalagaan at pinahalagahan mula pa sa aking mga ninuno
Na aking nayurakan, nadumihan, at hindi na maiwawasto.

Tatang, Nanang, Nay, Tay, Ate, Kuya, Tita, Tito, patawad sa aking pagkabigo.
Patawad, patawad, inyong pangarap sa ’kin gumuho.
Ako’y lunod na sa luhang patuloy na tumutulo
At sa ’king muling pagpikit, hihiling na sa paggising
Magiging panaginip ang lahat ng ’to

O kaya sana nga ’wag na akong magising
Sa bangungot na di na kayang tiisin—
Ang maitali sa responsibilidad at maglakad sa altar ng kapatid kong mga Muslim,
Ang bumuhay ng sanggol at magmahal ng taong hindi ko pa handang mahalin.

Hindi na ako makakatakas
Palabas
Sa hampas
Ng katotohanang walang lunas.
Marahil ang pagpapatiwakal gamit ang taling paitaas
Ay mas mabuti kaysa maitali nang buhay sa kamay ng kanilang batas.

Ako si Kenneth, isang batang magiging ama
Karaniwang mag-aaral, katutubong narehas ng maling pasya,
Naglalakad nang nakapiring, hubad ang mga paa.
Sa mundong puno ng mapanghusga, nawa’y tulungan mo ako o kaya’y
Kunin mo na ako, Ama.