Pinasahi nga Isyu sa Hiligaynon (Isyu 42)

Pangumpisa ni Jude Ortega

BINALAYBAY
Ay Na Lang” ni Generoso Opulencia
Tatlo ka Binalaybay ni Adrian Pete Medina Pregonir
Tatlo ka Binalaybay ni Rexcel Samulde
Naghaluk ang Hangin sa Balud” ni Lino Gayanilo Jr.
Likum sang Gugma” ni Nilyn Gamuza Pacariem
Butigon” ni Cris John Bryan C. Dela Cruz
Pagtaliwan” ni Philip Jay Leaño

DINALAYDAY
Dalum Balay” ni Rexcel Samulde
Limon” ni Lino Gayanilo Jr.
Pasi” ni Wilma A. Barcelona
‘Parehas sa Amon’” ni Yves Tedera

SUGILANON
Priso” ni Stalingrad Samulde Dollosa
Tiktik sa Atop” ni Steve Kierr E. Sajorga

Mga Editor kag Manug-amot

Pangumpisa sa Pinasahi nga Isyu sa Hiligaynon

Sang nagaobra ako sa Cebu, kada magsiling ako nga Ilonggo ako kag halin ako sa nabagatnan nga bahin sang Mindanao, matingala ang akon mga kaistorya. Wala sila gadahum nga may mga Ilonggo sa Mindanao. Abi nila, ang mga Ilonggo yara lang sa mga syudad sang Iloilo kag Bacolod, ukon sa mga isla sang Panay kag Negros. Indi ko man sila mabasol. Pipila lang man ang mga paninguha nga ipasanyog ang kultura sang mga Ilonggo kag ang pulong Hiligaynon diri sa aton rehiyon. Kung kaisa kita mismo ang nagapabaya sa aton palanublion kag nagapakanobo sang aton kaugalingon. Amo nga mapabugal ini nga isyu sang Cotabato Literary Journal. Diri makita nga buhi ang aton literatura kag ang mga Ilonggo sa aton rehiyon indi lang madamo kundi isa ka talalupangdon nga pwersa.

Sa isyu nga ini, gintagaan espasyo ang daan kag ang bag-o, ang nagligad kag ang karon, ang kaalam sang katigulangan kag ang kainit sang balatyagon sang mga pamatan-on. Pinakaklaro siguro ini nga tulumuron sa mga obra nanday Generoso Opulencia kag Adrian Pete Medina Pregonir. Nahanungod ang binalaybay ni Opulencia nga “Ay Na Lang” sa sitwasyon sang isa ka tigulang. Pinaagi sa mga pulong nga makahalam-ot pero puno sang paghantop, ginabinagbinag sa binalaybay ang mga simple nga kabudlay kag kalipay. Sa iya naman tatlo ka binalaybay, ginamulay ni Pregonir ang kasingki sa aton katilingban (“Bangkay”), butig sang mga politiko (“Election Rally”), kag kagarok sang karon nga administrasyon (“Chicken Adobo à la Rodrigo”). Seryoso man ukon lango-lango nga tingug ang gamiton sang manugbinalaybay, makapukaw sya sang kusog nga balatyagon sa manugbasa.

Nahanungod naman sa gugma ang anum sa mga binalaybay. Sa mga sinulat ni Rexcel Samulde, ginapakita nga ang gugma nagakaput sa paglaum (“Saksi ang Dagat”), nagahatag sang kalipay (“Balentin”), kag nagasindi sang kailigbon (“Handum, Dumut”). Sa “Naghaluk ang Hangin sa Balud,” ginapinta ni Lino Gayanilo Jr. ang laragway sang gugma pinaagi sa mga hulag sang kinaiyahan. Sa “Likum sang Gugma,” ginadala ni Nilyn Gamuza Pacariem ang manugbasa sa isa ka pugad, sa taragoan sang duha ka nagahigugmaanay nga nahadluk hukman sang ila isigkatawo. Kag sa “Butigon” ni Cris John Bryan C. Dela Cruz, ang isa ka biniyaan nagapanalambiton sang iya paghinulsul. Ang pinakaulihi sa mga binalaybay, ang “Pagtaliwan” ni Philip Jay Leaño, isa ka pamalandong sa kabuhi kag paghamtong sang tawo. Sa kamot sang mga manunulat nga ini, may masanag nga palaabuton ang binalaybay sang aton rehiyon.

Indi pa kaayo lambo apang wala nagapaulihi ang talaimbong sang prosa. Sa mga dinalayday nga “Dalum Balay” ni Rexcel Samulde kag “Limon” ni Lino Gayanilo Jr., ginatabok ang reyalidad kag ang duog sang mga butang nga indi mapaathag. May nangin amigo nga man-og si Samulde sang gamay pa sya, kag nakaagi sang mga katingalahan si Gayanilo bag-o kag matapos magtaliwan ang iya iloy. Sa dinalayday nga “Pasi,” ginabalikan ni Wilma A. Barcelona ang mga naagyan nya kag sang iya pamilya, labi na ang kapigadohon kag ang mga butang nga may kaangtanan sa humay. Sa “‘Parehas sa Amon,’” ginapaambit ni Yves Tedera ang iya mga nakit-an kag natun-an sa isa ka pasilidad para sa mga may problema sa mental health.

Dalawa ka sugilanon ang napili para sa isyu nga ini. Tuman ka konserbatibo para sa akon ang panindogan nga mapulut sa “Priso” ni Stalingrad Samulde Dollosa, apang dalayawon ang kalantip sa lenggwahe sang manugsugilanon. Nagakaigo sa tion naman ang “Tiktik sa Atop” ni Steve Kierr E. Sajorga. Ginayaguta sini ang pagkapalatihon sang mga tao sa mga nagalapta nga bali-balita kag nagakomento man sa hulag sang mga awtoridad sa tunga sang pandemya.

Kaupod sa pagpili sang mga obra ang propesor, iskolar sang Hiligaynon, kag premyado nga manunulat nga si John Iremil Teodoro. Naghalin siya sa Antique kag nakabase karon sa Manila. Sa aton pagpauswag sang aton lenggwahe, importante nga nakaangot kita sa ginhalinan sini—sa mga tradisyon kag nagakaratabo sa Western Visayas. Pero syempre, kay halos isa na ka siglo halin sang nag-umpisa balhin sa Mindanao ang aton mga katigulangan, nakaporma na kita sang aton kaugalingon nga kultura. Sa pag-edit sa mga obra, labi na sa ortograpiya, naghimo ako sang giya nga ang panguna nga konsiderasyon kay kung ano ang hapus para sa, kag dali maintindihan sang, mga Ilonggo diri sa Mindanao. Masubo lang kay ang diksyonaryo nga yara sa internet kag pinakadali makonsulta ginkuha lang sa karaan na nga publikasyon. Isa ini ka indikasyon nga kulang pa ang pag-amlig sa Hiligaynon indi lang sa Mindanao kundi sa tanan nga lugar nga ginagamit ini.

Kabay pa nga ang isyu nga ini makaganyat sa mga Ilonggo nga manunulat sa aton rehiyon nga maggamit sang aton iloy nga dila kag magpatubas sang mas madamo nga obra. May mga Hiligaynon na man nga obra nga nabalhag dati diri sa Cotabato Literary Journal, pero amo ini ang pinakauna nga panikasog nga makapagawas sang isa ka publikasyon nga Hiligaynon tanan ang sulod. Kabay man nga ang mga manugbasa mas mangin mapinalanggaon sa aton kaugalingon nga kultura kag mahangkat nga tukibon ang aton maragtas kag usisaon sing mas madalum ang aton kahimtangan karon. 

Jude Ortega
Senator Ninoy Aquino, Sultan Kudarat

Ay Na Lang

Ni Generoso Opulencia
Binalaybay

Ang otsentahon nga tawo
panan-aw nya maayo
kay daw Starry Night ni van Gogh.

Ang tanan nga mabatian
ginayuhumyuhuman lang
daw iya sang kalangitan.

Pinirito o tinola
sa baba gakarambola.
Tunlon na lang kay kapoy na.

Balikawang nya kag tuhod
wala patay ginahagud.
Luyag nya kabay maglantyog.

Sa iya tagiposoon
hapos na lang nya kab-oton
ang tuodtuod nga handum

Kalipay kuno nga padayon.

Tatlo ka Binalaybay

Ni Adrian Pete Medina Pregonir


Bangkay

Alang kay Barbie Inocencio

Labing masiri ang panganod sang kaumhan,
nagpamurungkot sa kasubo tungud nasapwan
ang indi dapat masapwan sa pagpangusisa
sang kasanag sa kadulum nga indi mangin amo.

Ang imo lawas nasab-it sa dyotay nga taytay.
Nasulod ka sa sako, kag ang imo lamharon nga lawas
Puno sang nagapalangitum nga mga lagub.
Gingurisnay ka sang ararok sang kaakig padulong
sa pihak nga bahin sang kamatuoran.

Nagpamatbat, nagpanglibak, ang mga mata
nga nagpanaksi sa tyabaw sang imo iloy,
nga nagakupo sa imo lawas. Nagasyagit
sya sa nagahalayaon kag mayami mo nga panit,
kag ang tagsa ka tinaga nga iya ginabuy-an
amo ang kauhaw sa ginasinggit nga hustisya.


Election Rally

“Makatoon na ako nga magdawat sang haluk kag hakus
bisan pa gutabon sang sanggot ang akon likod. Sarang
ko patawaron ang banwa nga tuhay ang kasal-anan
sa atubang sang balaan nga balaud. Bisan ang bata
nga binunyagan sang pagkasalimpapaw, akon patawaron.
Ipanagtag ko ang tagsa ka uyas sang palay kag anihon
ang pinaningkamotan nga mga balhas para sa ginadaugdaug.
Pasaligon ko kamo nga mag-ulan sang sarapina, biskotso,
kag galyetas. Bisan pa ang tagsa ka haluk
kag pagpangamusta nga akon mabaton napun-an sang
dalit, indi ako malutos. Langoyon ko ang kalalawran
sang Sarangani agud panagupon ang delata,
kag kon ako magpanakayon, mabuhat ang pader nga bulawan.
Kinahanglan ang pagbag-o, indi bala? Gani dawata ninyo
ang akon kamot kag tiil bangud bisan pa magtanod ang kabuhi
magatindog ako sa inyo atubang tubtub sa isumsuman
ako sa mga ginsang-an kag bansagan nga bugalon, tikalon.
Husto na ang inomol, kasumpung.


Chicken Adobo à la Rodrigo

(Mahal ang mga panakot. Pasensya.)

1. Magkuha sang tag-P55 million nga cauldron kag painita ang mantika.
2. Gisaha ang luy-a, bumbay, kag ahos. Idungan ang inomol ni Rodrigo.
3. Ilunud ang manok nga gindakup sa ginpatindog nga subdivision ni Cynthia.
4. Agud maghumok ang manok, butngi sang tatlo ka baso nga tubi sang Manila Bay.
5. Pabukali.
6. Kung nagbukal na, budburi sing asin nga dolomite nga tag-P389 million.
7. OK lang kon damo ang asin nga dolomite. Indi man ini makahalalit sono kay Chef Antiporda.
8. Pabukali liwan.
9. Tilawi.
10. Haw-asa kag ipakaon sa mga buaya luwas sa isa ka napulo kag apat nga kalag nga nagpasugut sang prangkisa.

Tatlo ka Binalaybay

Ni Rexcel Samulde


Saksi ang Dagat

Nakahibalo ang dagat
kon nagasunggod ako sa imo.
Samtang ginasulat ko sa higad
sang baybay ang ngalan mo,
ginatudloan ako sini
nga panason ka sa kabuhi ko.

Apang samtang ginasilhig sang mga balud
ang tagsa ka letra
sang imo ngalan,
ginapabay-an ko lang ang ilawod.
Nagapalayo ako sa balas nga iya ginahalukan,
kag sa liwat, ikaw akon ginasulat.

Saksi man ang hangin sa akon paghutik
sang mga pangamuyo nga ikaw tani sa akon magbalik.


Balentin

Ikaw ang dapya nga nagpikpik sa akon
Ginbalikid, naluyagan, ginapangita.
Sa tunga sang daginit nga adlaw
Ikaw ang maamyon nga hampak sang hangin.
Sa imo huyap indi ako maglikaw.

Handa ako nga palidon mo.
Buhawi ka nga indi palagyohan apang tanglaon.
Dal-a ako sa sentro, butonga ako sa imo mata.
Gal-um ka nga ginapaabot,
Bagyo nga akon sulayon.

Hulaton ko ikaw sa tunga-tunga sang Pebrero.
Kibuta ako nga daw kilat, surpresaha nga daw linog.
Hulaton ko ikaw sa atubang sang inyo balay
Nga daw talithi nga nagapanaug sa inyo hagdan,
Kag samtang kita nagapakadto sa handum mo nga kaladtoan,
Ibobo sa akon ang imo pagpalangga—tanan. Tanan.


Handum, Dumut

Ang imo yuhum pisaw
nga nagkotkot sa duta
agud igoon ang akon kaugatan
nga gusto maglatay sa imo
lawas.

Ang imo tuluk binhi
nga nagahulat mabunyagan
sang akon dagotdot nga
kawat sang himutad
kag ulikid.

Ang imo hulag abono
nga luyag ko kanduson
agud iligo ang imo himaya
sa gutom kag harasharas
ko nga kalag.

Ako, kaangay sang lago,
nagapanago sa landong
nga nahadluk masabligan sang asin,
apang dumut sang akon kahumok
ang imo kaparat.

Butigon

Ni Cris John Bryan C. Dela Cruz
Binalaybay

Kasanag sang bulan ang akon sulo, samtang ang mga luha sang kasubo wala untat nga nagatubud halin sa tagiposoon ko nga pilason. Kalamig sang kagab-ihon nagahakus sa akon.

Huni sang mga kuliglig sa tunga sang kadulum amo ang sonata sang mga humay nga nagasinaot upod sang hangin, samtang ako mag-isahanon nga nagapanglakaton.

Sa akon kada piyong, sa hunahuna ko nagabagrong ang dugus nga tinaga nga sa bibig mo nagwa. Katam-is sang imo dila. Sa imo luyo kuno himaya sa duta. Dughan ko nga gabuk gihatag ang tanan sa isa mo lang ka yuhum.

Palangga ko nga butigon, kung diin ka man subong, ang kapait nga ginbilin mo sa akon sa iban indi mo na tani ipaagum.

Pagtaliwan

Ni Philip Jay Leaño
Binalaybay

Ginapatay ko ang akon kaugalingon

Amat-amat ko nga ginakotkot
Ang iya lulubngan
Halin sa lupa nga nabungkal
Bangud sang akon paghilibion.

Amat-amat ko nga ginalaslas
Ang iya mga panit
Halin sa sundang nga nagtaliwis
Bangud sang akon tuman nga pagpanglakaton.

Amat-amat ko nga ginakuga
Ang iya liog
Halin sa higot nga nangin mabaskug
Bangud sang akon panublion.

Amat-amat ko nga ginaislan
Ang iya kasingkasing
Halin sa mga dugo nga ginpuga
Bangud sang akon pagkalimot sa kahapon.

Ginapatay ko ang akon kaugalingon

Kay ang matuod
Nga nagakabuhi
Kinahanglan maagyan
Ang kamatayon.

Dalum Balay

Ni Rexcel Samulde
Dinalayday

Sang apat pa lang ako ka tuig, pirmi ako ginasugo ni Daddy nga linglingon ang iya mga tanum sa dalum sang amon balay. Sang una, mga manok pa ang nagapanilong kag nagalumlum didto, pero sang naubos na ka ihaw kag ang iban naaratay, gintamnan na lang ni Daddy sang marijuana kag ubas nga ginhatag sang abyan nya nga pastor.

Madasig man nga naabandona ang dalum balay kay may nanugid sa mga pulis kag ginkompiskar ang mga marijuana. Pag-abot sang salakyan sang mga pulis, ara ako sa atubang pirtahan nga nagapanit sang bansil sang sigarilyo, kay amo ato ang pirmi nga sugo sa akon ni Pastor. Grabe man ang akon kulba kay basi asta ako prisohon, pero gin-akigan lang ako sang pulis. Kon magtigulang daw ako, mangin adik man daw ko.

Sang nabakante na gid ang dalum balay, pirmi ko ato ginalingling halin sa kawayan nga salug sang amon kwarto. Waay ako sang iban nga makita didto kundi balas, nagmarala nga iti sang manok, kag ang mga buho-buho. Daw nangin kalingawan ko na nga tulukon ang mga buho-buho nga puluy-an sang mga kuto-kuto. Gusto ko na gid tani kutkuton sang palito sang posporo ang mga buho-buho, pero ginabakol ako ni Nanay kon iya ako madakpan. Ang mga kuto-kuto nga balik-awot magkamang nangin handum kag dumut ko na lang.

Sa dalum balay man ako una nga nakakita sang abyan nga indi tawo. Adlaw-adlaw nya ako nga ginabisita. Waay ako nakahibalo kon sa diin sya naghalin, pero pirmi nya ako ginahulat sa dalom sang katre. Kada magmata ako sa aga, mabatian ko sya nga nagapanitsit halin sa dalum, kag amo man ang akon nga paglingling sa iya. Katunga lang sang lawas nya ang akon makit-an nga nagahapayhapay kay ang katunga nagapabilin sa dalum balay; nagalusot lang sya sa buslot sang salug para makatamwa. Ang matuod, itum nga porma nya lang akon nga makita sa dulum. Ang siling pa nya sa akon, indi ko pag-isugid kay nanay nga ara sya sa dalum katre kay basi patyon sya, gani gintuman ko nga isekreto lang namon ang amon pagkitaay.

Isa ka aga, nabatian ko na man ang iya pagpanitsit halin sa dalum. Bag-o ako nanaug sa katre, ginkuha ko ang lighter ni Daddy sa dalum sang ulunan tungud kay gusto ko na makita ang nawong sang akon amigo. Ginsuhut ko ang akon ulo sa dalum katre. Ginpaandar ko ang nagapirawpiraw nga flashlight sa buli sang lighter kag ginpaatubang ko sa iya itsura. Sa una nga tion, nakita ko na ang nawong sang man-og nga nag-amigo sa akon.

Pula ang iya mata, dalagku ang himbis sa iya itum nga panit, kag nagabulto ang iya ulo nga daw may manugtubo nga mga sungay sa bilog nya nga nawong.

Ginsugo nya ako nga magpalapit samtang nagangirit sya sa akon. Pero imbis magtuman, nagdalagan ako pakadto sa kusina nga nagahiribion sa kahadluk. Ginsugid ko ang akon nakit-an kay Nanay, kag ginpangita nila sa palibut sang balay ang akon abyan nga man-og. Pagkatapos sang adlaw nga ato, waay na sya nagpakita sa akon. Waay na sang may nagpanitsit sa dalum sang katre kag sang landong nga nagtuhaw.

Kaupod ko sa akon pagdaku ang ato nga sugilanon. Siling sang akon mga nasugidan, imahinasyon ko lang ato. Imaginary friend daw kon tawgon ang kasubong sa iya. Apang sono sa akon nabasahan, ang mga bata nga may imaginary friend nakahibalo mismo nga indi matuod kag buhi ang ila abyan kag ginahanduraw lang nila ini bilang kahampang, kasubong sang mga bata nga nagaistorya sa munyeka. Gani ginapatihan ko nga ang natabo sa akon indi lang basta imahinasyon. Nakita sya sang akon mga mata. Gintaghol sya sang amon totoy.

Subong, ginabatyag ko gihapon ang epekto sang ato nga panghitabo: kaabtik sa akon magbalikid kon makabati ako sang panitsit, kag pirmi man-og ang akon nga madamgohan. Pero waay na ako sang balita sa ato nga tinuga. Kon magpakita sya liwat sa akon, mangayo ako sang pasaylo kay nagpalagyo ako sa iya sadto. Subong nga tion, indi na ako mahadluk. Luyag ko pa gani nga kamustahon ang akon pinakauna nga amigo. Hambalan ko man sya nga sa sulod sang baynte-kwatro ka tuig, indi lang sya ang man-og nga akon nangin abyan. Ang iban, daw kasubong man sa iya: katunga lang sang pagkatawo ang akon nakilal-an kay ginatago nila ang katunga.