August 2018 (Issue 24)

Introduction by Jude Ortega

FICTION
Magatos a Badas by Mubarak M. Tahir
YOLO-gy by Mariz J. Leona

NONFICTION
Paano Magsakay ng Tricycle sa General Santos City
by Jade Mark Capiñanes

POETRY
Kabacan Blues by Gerald Galindez

PLAY
The Smell of the After Storm by Kwesi M. Junsan

Editor and Contributors

 

Advertisements

Introduction

Bal-an sang halos tanan nga Pilipino nga Buwan ng Wika ang Agosto, kag ang “wika” nga ginatukoy sa selebrasyon amo ang Filipino, nga nakabase sa Tagalog kag may lakot kuno nga words halin sa iban nga languages sang Pilipinas. Daw kanami pamatian ini nga depinisyon sang Filipino, kag daw angay lang gid iselebrar ang pagkaroon ta sang lingua franca—lenggwahe nga maintindihan kag ginahambal sang tanan, lenggwahe nga maga-unite sa aton bilang isa ka nasyon.

Kuno. Daw. Ginagamit ko ini nga mga pulong tungod kay lain ang nagakahitabo sa dapat matabo okon sa gina-claim sang mga yara sa gahum nga nagakahitabo. Tuod nga ginapasulod sa Filipino ang mga word nga halin sa Cebuano, Ilocano, Hiligaynon, kag madamo nga iban pa, pero mas dako ang atensyon kag panahon nga ginahatag sa pag-standardize sang Filipino—sa paghimo nga puro ang Tagalog diri, nga daw wala halos kinalain sa paghimo sang Filipino nga pure Tagalog. Amo nga kung Buwan ng Wika, ang automatic nga maisip sang mga nagaselebrar kay maggamit sang puro nga Tagalog. Malimtan na nga ang language naga-evolve—okon dapat mag-evolve.

Sa sini nga issue sang Cotabato Literary Journal, makit-an sang readers kung ano ang puwede matabo sa mga lenggwahe kung ginapabay-an ang mga ini nga maglambo. Ang lima ka obra diri naga-reflect kag nagahampang sa pipila ka mga lenggwahe nga ginagamit sa rehiyon: Multilingual ang duha ka malip-ot nga sugilanon. Natural nga hybrid language ang gingamit sa grupo sang micro essays kag sa tula. Kag experimental nga hybrid language ang gingamit sa play.

Sa short story ni Mubarak Tahir nga “Magatos a Badas,” nakasulat sa “standard” nga Filipino ang narration, kag Maguindanon nga may halo nga gamay nga Tagalog ang dialogue. Kalabanan, sa iban nga publication, sa English okon Tagalog gyapon nakasulat ang dialogue kag may mga expression lang nga yara sa local language para mabutangan sang local flavor ang istorya. Kung kaisa, sa fiction man okon nonfiction, nakasulat sa local language ang dialogue kag may upod nga translation sa English o Filipino. May mga higayon man nga ginapabay-an lang nga wala translation ang dialogue, pero sa nonfiction kalabanan. Sa istorya ni Tahir, mas dako nga importansya ang ginhatag sa Maguindanon. Amo ginalauman nga maganyat ang mga Maguindanon nga basahon ang istorya kag maganyat ang mga indi Maguindanon, labi na ang mga “settler,” nga intindihon ang lengggwahe.

Hiligaynon ang gingamit sa short story ni Mariz Leona nga “YOLO-gy,” pero kung basahon siguro ini sang mga taga-Iloilo okon Bacolod, makahambal sila nga lain ini nga klase sang Hiligaynon. Damo ini sang mga hulam nga pulong halin sa Tagalog, English, kag Cebuano. Damo man gyapon hulam nga pulong ang Hiligaynon nga ginagamit sa iban nga lugar, pero indi pare-pareho ang mga pulong kag paano ang mga ini nakaplastar sa sentence. Lain na ang pangabuhi, panghunahuna, kag panghambal sang mga Ilonggo sa Mindanao kaysa sa mga Ilonggo sa ginhalinan nila.

Sa iya tatlo ka nubo nga essay, nga gin-impon sa idalom sang titulo nga “Paano Magsakay ng Tricycle sa General Santos City,” gingamit ni Jade Mark Capiñanes ang lenggwahe sang mga coño sa siyudad. Halo nga Tagalog kag Cebuano ang ginahambal nila. Tagalog ang root words, pero Cebuano ang grammar. Amo man si Gerald Galindez sa iya tula nga “Kabacan Blues.” Gingamit niya ang lenggwahe sang mga coño sa Tacurong City, Sultan Kudarat (ginhalo nga Tagalog kag Hiligaynon), kag lenggwahe sang mga coño sa Kabacan, Cotabato (ginhalo nga Tagalog kag Ilocano). Para sa iban nga tao, labi na ang mga Tagalog, ang mga lenggwahe nga ini mali okon bastardized. Ginaisip nila nga ang mga nagahambal sini luyag maghambal sang straight nga Tagalog pero tig-a ang dila. Ang matuod, parehas sang mga coño sa Manila nga nagagamit sang sagol nga English kag Tagalog, ang mga coño sa Mindanao kaya man maghambal diretso sang isa ka language nga halin sa gawas, pero wala sang kusog nga rason para himuon nila ini. Kung ang duha ka tao nga nagaistoryahanay may duha ka lenggwahe nga pareho nila bal-an gamiton, normal lang nga gamiton nila ang duha ka lenggwahe, kag sa proseso, natural lang nga mag-fuse ang duha ka lenggwahe.

Sa iya one-act play nga “The Smell of the After Storm,” naggamit si Kwesi M. Junsan sang English kag Hiligaynon, kag eksperimental ang paghalo niya sa duha ka lenggwahe. (May mga coño nga English kag Hiligaynon ang ila ginagamit, pero indi mga coño ang characters sa play, kag wala ginailog ni Junsan ang speech pattern sang mga coño.) Indi man base sa aktwal nga paghambal ang lenggwahe sa obra, maayo ang pagka-insert sang Hiligaynon sa English, amo nga kung basahon ang mga linya, natural gihapon pamatian ang mga ini.

Pero ang language, siyempre, tunga lang ang ginaamot sa kanamion sang isa ka obra. Ang tunga nakadepende sa unod. Pag-abot sa sini nga butang, indi gihapon maulihi ang lima. Nahanungod sa isa ka Muslim nga agi ang istorya ni Tahir; indi na siguro kinahanglan i-explain kung ano ka sensitibo kag bug-at ini nga subject. Nahanungod sa kamatayon kag memorya ang istorya ni Leona. Nahanungod sa mga pang-adlaw-adlaw nga hitabo ang micro essays ni Capiñanes, pero deceptive ang pagkasimple sang mga ini; ang anggulo kag mga detalye makapaham-ot kag makapaisip sa manugbasa. Nostalgic sa younger days kag faraway place ang binalaybay ni Galindez. Kag nahanungod sa pamilya kag prinsipyo ang play ni Junsan. Tanan sila nagapakita sang pangabuhi diri sa rehiyon sang Cotabato.

Isa ka melting pot ang rehiyon. Kung diri ka nagdako, indi magnubo sa apat ka lenggwahe ang kaya mo hambalon o intindihon. Kaya mo man magporma sang bag-o nga lenggwahe halin sa dalawa o sobra pa nga lenggwahe. May advantages kag disadvantages ang butang nga ini, pero kung diin ang mas damo, nakadepende sa tao. Sa Cotabato Literary Journal, ginaselebrar indi lang ang aton linguistic diversity kundi pati ang aton linguistic fluidity. Karon nga Buwan ng Wika, indi naton pagkalimtan nga ang yara sa aton indi lang “wika” kundi “mga wika.” Gamiton naton ang lenggwahe indi para lupigon ang iban kundi para mag-intindihanay kita tanan kag mapalambo ang aton literatura, kultura, kag pagpanginabuhi.

Jude Ortega
Isulan, Sultan Kudarat

Magatos a Badas

By Mubarak M. Tahir
Fiction

So magatos ba tu a badas na di nin den mabago so paniniwala ko kano ginawa ko. Nasambiyan so mga di kaaya-ayang galbekan ko, ganito ako den. Dahil kung aden bo gamut sa petalon ninyong sakit ay nawget ko  den ginamot,  ugayd na wala . . .

*

Habang nakatayo sa harap ng salamin, napansin ni Rashid na hindi maayos ang pagkakatali ng malong sa kaniyang beywang. Itinali niya ulit ito hanggang makagawa ng isang malaking laso. “Kanisan!” bulong niya sa sarili habang nakangiti. “Ganda!”

“Watamama!” malakas na tawag sa kaniya ng kaniyang ama. “Nginan? Sasama ka o hindi?”

“Dakapan, E’ma!” sagot niya. “Sandali na lang ’to.”

Habang pumipilantik ang mga daliri, marahan niyang inilagay sa beywang ang mga kamay, at bahagya niyang itinaas ang balikat at baba. Naglakad siya na nakatingkayad. Huminto siya, kumaway-kaway, at ngumiti na halos abot tenga. Lumingon sa kanan at muling ngumiti.  Lumingon naman sa kaliwa, ngumiti, at kumaway-kaway ulit. Inikot niya ang buong kuwarto na sumasadsad ang laylayan ng malong, iniimadyin na nasa entablado siya, napapalibutan ng maraming ilaw na iba’t iba ang kulay habang hinihiyawan at pinapalakpakan ng mga tao. Muntikan na siyang matisod nang may kumatok.

“Uway!” gulat niyang sigaw. “Andiyan na ako!”

Mabilis niyang inalis ang malong na nakapalupot sa beywang, at muli niyang tiningnan ang sarili sa salamin. Huminga siya nang malalim. Tumayo siya nang maayos, matikas, at matapang na para bang handang makipagsuntukan. Saka muling huminga at napalunok.

Papunta sa padiyan si Rashid at ang kaniyang e’ma upang mamili para sa paghahanda sa unang araw ng Ramadhan. Dahil binata at nasa tamang gulang na siya, kinakailangan na niyang mag-ayuno bilang pagsunod sa pananampalatayang Islam. Habang sakay ng kalabaw ang dalawa, nakatawag-pansin kay Rashid ang tunog ng kulintang at agong. Ilang buwan na rin ang lumipas nang huli niyang marinig ang tunog ng mga ito, nang magkaroon ng pagdiriwang ng kasal sa padiyan.

Labis ang tuwa ni Rashid sa tugtog, at hindi niya namamalayang umiindayog na ang kaniyang katawan at pumipilantik ang mga daliri. Mula sa pagkayuko, iniangat niya ang kaniyang mukha. Nanigas bigla ang kaniyang kamay nang hampasin ito ng kaniyang e’ma. “Watamama!” Nanlilisik ang mga mata nito. “Gusto mong ipaguyod ko seka sa kabaw?”

Ang mga daliri ni Rashid na sumasayaw sa hangin ay biglang nawalan ng lakas. Tanging sakit na natamo mula sa ama ang tanging nararamdaman niya. Ang kaniyang nakaangat na mukha ay muli nang yumuko habang pilit na itinatago ang kaniyang luha sa sulok ng kaniyang mga mata.

Magtatanghali na nang marating nila ang padiyan. “Allahu Akbar! Allahu Akbar!” isang panawagan sa pagdarasal sa Dhuh’r para sa tanghali. Bago tuluyang mamili ay dumaan muna sila sa masjid sa padiyan upang magdasal.

“Mag-wudhu ka muna bago pumasok,” paalala ng kaniyang ama habang itinataas ang laylayan ng kaniyang pantalon upang maghanda para sa pag-a-abdas.

Naunang matapos sa pag-abdas ang kaniyang ama kaya nauna na rin itong pumasok sa masjid. Habang naghihintay na matapos ang ilan sa pag-a-abdas, nakatayo si Rashid sa gilid ng balon na pinagsasalukan ng tubig. Hindi siya mapakali sa mga oras na iyon. Sa kaloob-looban niya ay binabantayan siya ng lahat ng mga taong nasa kaniyang paligid, lalo’t lalaki lahat ang mga ito. Gusto niyang sundan ang kaniyang ama na nasa loob na, ngunit hindi pa siya nakapag-abdas. Mas lalong hindi siya napakali nang narinig niya ang usap-usapan ng ilang kalalakihan sa kaniyang likuran.

“Astaghfirullah!” sambit ng isang lalaki. “Bayot pala ang anak ni Kagi Tasil.”

“Uway!” tugon ng isang matandang lalaki na nakatingin kay Rashid. “Nagsasambayang pa, hindi naman tinatanggap ang dasal kasi bayot nga! Kung wata ko lang ’yan, matagal ko na ’yang kinatay.”

Labis na nanliit si Rashid sa kaniyang mga narinig. Mahigpit niyang ikinuyom ang kaniyang mga kamay na kanina lang ay pumipilantik ang mga daliri. Nahimasmasan lamang siya nang mapansing siya na ang susunod na mag-a-abdas. Kinuha niya ang lumang tabo at isinalok sa tubig sa balon. Nang mahugasan ang mga kamay at paa, agad siyang pumasok sa masjid upang sundan ang kaniyang ama.

Hapon na nang natapos sila sa pamimili ng kanilang kakailanganin sa pag-aayuno. Bago umuwi ay dumaan muna ang mag-ama sa isang kapehan.

“Assalamau alaykum, Bapa Tasil,” bati ng isang binata na nagsisilbing waiter. Kilala na ang ama ni Rashid sa kapehan na iyon dahil kaibigan nito ang may-ari at lagi itong nagmemeryenda rito.

Bitbit ng binata ang isang tray na may mainit na panyalam, dinangay, at kapeng netib. Inilatag nito ang mga ito sa harap ni Rashid. Agad napansin ni Rashid ang makapal na kilay ng binata na bagay sa singkit na mga mata nito.

“Jameel, maso baguhan ka lang dito,” siyasat ng ama ni Rashid.

“Uway, bapa,” sagot ni Jameel. “Kinaumanggay na nandito ako. Siya kubo kaginasu bakasyon nami.”

Nag-usap ang dalawa, at nakinig si Rashid. Nalaman niyang labing-walong taong gulang si Jameel, kasing-edad lamang niya. Nagkataon na bakasyon kaya nasa probinsiya ito at tumutulong sa kapehan. Laking Cotabato City ito, na halos isang oras ang layo sa Kitango, ang kanilang pamayanan sa Maguindanao.

Hindi maalis ni Rashid ang tingin kay Jameel. Matangos ang ilong nito at mamula-mula ang mga labi. Matangkad rin ito at malaman ang pangangatawan.

“Kanka den, wata!” sambit ni Bapa Tasil. “Kain na at nang makauwi na tayo. Naghihintay den si I’na nenka sa walay.”

“Ehhm! Ehhm, uway, E’ma,” sagot ni Rashid.

*

Isang mainit na palad ang nagpagising kay Rashid. Madaling araw na at kinakailangan na nilang kumain bago sumapit ang adzan. Habang pilit na nilulunok ang pagkain dahil sa sobrang antok ay nabanggit ng kaniyang e’ma ang pag-aaral niya sa kolehiyo.

“Samaya, watamama, na malapit na ang klase sa Inggles,” sabi ni Bapa Tasil. “Sa Cotabato ka den mag-aral.”

Tumango na lamang ang antok na antok na si Rashid, pero sa kaloob-looban niya ay masaya siya sa kaniyang narinig dahil matagal na niyang gustong mag-aral sa Cotabato City. Halos lahat ng nagkokolehiyo sa kanilang probinsiya ay sa Cotabato dumarayo.

Dugtong na paalala ng kaniyang e’ma, “Pero dapat uman Sabado at Sunday na mag-aral ka rin ng Arabic sa madrasah sa Cotabato.”

Pagkatapos kumain ay nagdasal sila bago bumalik sa pagtulog. Habang nakahiga ay hindi maiwasan ni Rashid na maisip si Jameel. Naglalaro sa bawat pagpikit niya ang singkit na mga mata nito at mamula-mulang mga labi. Nakadagdag pa ang matipuno nitong pangangatawan.

“Astaghfirullah!” sabi niya sa sarili habang nakayakap sa unan. “Allah ko, patawad. Puasa pa menem ngayon. Ayaw ko ma-invalid puasa ko. Gosh!”

Ngunit natalo ng kaniyang imahinasyon si Rashid.

*

“Allahu Akbar, Allahu Akbar, Allahu Akbar, Allahu Akbar. La Ilaha Illah Allahu Akbar. Allahu Akbar Wa Lillahil Hamdu,” hudyat ng pagtatapos ng araw ng Ramadhan. Kaya ang buong pamayanan ng Kitango ay naghanda sa malaking pagdiriwang na ito. Nagsimula na ring magtugtugan ang mga agong at kulintang. Napadalaw na rin sa padiyan ang halos lahat upang mamili ng mga ihahanda. Habang nakikipagsikan sa pamimili ay nakasalubong ni Rashid si Jameel na hirap na hirap sa pagbitbit ng mga pinamili.

“Masu gahirapan ka a, tulungan ko seka,” pagmamagandang loob ni Rashid kay Jameel na pumapatak na ang pawis sa bigat ng kaniyang mga dalahin.

“Shukran gayd, Rashid,” sabi ni Jameel.

“Paano mo natawan ang name ko?” pagtatakang tanong ni Rashid.

“Nabanggit kasi ni e’ma mo so kabagiskul nenka sa Cotabato,” paliwanag ni Jameel.

Nagkalapit sina Rashid at Jameel sa pagkakataong iyon. Bago tuluyang maghiwalay ng landas ang dalawa ay naimbita ni Rashid si Jameel na dumalaw ito sa kanilang handaan sa Eid’l Fitr.

Kinaumagahan ay araw ng Eid’ Fitr at lahat ng pamilya sa bayan ay may kani-kaniyang handaan. Pagkatapos ng pagdarasal ay agad umuwi si Rashid sa kanilang bahay upang tumulong sa kaniyang i’na sa paghahanda. Nang matapos ang paghahanda ay lumabas siya at tumambay sa daang nasa harap ng kanilang bahay. Minsan ay tinitingnan niya ang kaniyang relo.

Labas-masok siya sa bahay. Napapatakbo siya kapag may humihintong motorsiklo sa harap ng bahay. Palubog na lamang ang araw ngunit wala pa rin ang taong inaasahan niya.

*

Makalipas ang dalawang linggo ay pasukan na, kaya naman ay ihinatid ni Bapa Tasil si Rashid sa Cotabato para makapag-enroll ito sa kolehiyo at mahanapan ng boarding house. First year college pa lamang si Rashid sa kursong nursing kaya hindi pa nito kabisado ang lahat ng transaksiyon sa pinapasukang paaralan. Nahirapan siya sa unang linggo ng pasukan lalo’t wala itong kakilala.

English subject ang unang klase niya, Section G.E, Room 10. Kinakabahan man sa unang pagkakataon ay may halong pananabik ang kaniyang naramdaman. Nadatnan niya ang ilang mag-aaral sa klasrum na noon ay hinihintay ang kanilang propesor. Umupo ito at tahimik na kinuha ang kaniyang bolpen at papel.

“English 1, Section G.E?” tanong ng isang binatang lalaki.

Biglang napahinto sa pagguhit si Rashid. Napalingon siya at bumungad sa kaniyang paningin ang mukha ni Jameel. Biglang mas lumakas ang tibok ng kaniyang pusong kanina pa kinakabahan. Mas lalo siyang nabighani nang makita ang maayos at malinis na pananamit ni Jameel.

“Seka besen inan, ikaw pala ’yan!” gulat na sabi ni Jameel. “Klasmeyt ta besen, Rashid?”

“Uway,” matipid na sagot ni Rashid na halos hindi makatingin sa kaniyang kausap.

“Uway besen, ampon bu a, sorry di ako nakapunta sa handaan ninyo kanu puasa a tu. Na-busy kami sa walay ba. Dala i tu, okey bun. Dapat na libre nen ako nenka dahil hindi ka sumipot.”

Upang makabawi si Jameel sa kaibigang hindi nasipot noon, inanyaya niya si Rashid na sa labas sila mananghalian.

“Endaw ta besen?” sabi ni Rashid. “Saan ba ’yan? Baka kasi pag lumabas pa tayo ay mali-late na tayo sa next subject natin.”

“Malanggan ta bu man, mabilis lang naman.” ani Jameel. “Libre ko man seka bilang sorry ko sa ’yo.”

Hindi pinalagpas ni Rashid ang pagkakataon na makasama si Jameel. Habang binabaktas ang kalyeng papunta sa Al-Noor Mall ay hindi maiwasang magtawanan at magbiruan ang dalawa. Minsan ay hindi rin maiwasan ni Jameel na akbayan ang kaibigan habang naglalakad.

Mas lalong nagkalapit ang dalawa mula nang naging magkaklase sila lalo’t pareho sila ng kursong kinukuha. Nagtutulungan din sila sa kanilang mga asaynment. Kapag gipit ang isa sa kanila ay naghihiraman na lamang sila ng pera para may maipantustos habang hindi pa dumarating ang allowance.

Nagkaroon ng Acquaintance Party ang block section nina Rashid at Jameel kaya naman pagkatapos ng party ay nagkayayaan ang buong klase nila na mag-night swimming. Nagkatuwaan ang lahat. Pagpasok pa lamang sa resort ay tumalon na ang iba sa pool. Ang ilan nama’y agad tinungo ang tindahan upang bumili ng pagkain at maiinom na Red Horse at Emperador. Nagulat si Rashid sa nagaganap. Hindi niya inakala na ganito ang kaniyang masasaksihan. Kailanman ay hindi niya ito naranasan lalo’t laking probinsiya siya. Sa loob niya ay may pangamba ngunit may kalayaan siyang nadarama.

“Okey ka bun, enjoy tayo!” anyaya ni Jameel. “Ganito talaga siyaba! Let’s party!”

Biglang hinubad ni Jameel ang kaniyang T-shirt at pantalon, tumakbo, at tumalon sa pool. Saglit siyang umahon sa pagkakaligo at inanyaya si Rashid na maligo.

“Diyaku! Ayoko!” sabi ni Rashid habang panakaw na tumitingin sa lantad na katawan ni Jameel. “Maya na! Matenggaw gayd.”

Nakaramdam ng pag-init ng katawan si Rashid, ngunit ayaw niya itong pansinin dahil alam niyang haram ang kaniyang nararamdaman. Sa isip niya, ito ay isang fitnah lamang ng shaytan na kailangan niyang ipagbuno. Gusto na niyang umalis ngunit ayaw naman niyang masabihan siya ng kaniyang mga kaibigan na KJ, lalo na ni Jameel.

Nagkayayaan ang magkakaibigan na inumin ang kanilang biniling isang bucket ng Red Horse at dalawang Emperador.

“Umiinom ka? Su benal man,” tanong ni Rashid kay Jameel na hawak-hawak ang isang bote ng Red Horse.

“Saguna bu man, ngayon lang to! Tawbat ta bu, mapapatawad naman tayo ng Allah.” Tumatawa si Jameel habang ibinubuhos ang Red Horse sa baso.

Hindi napilit ng magkakaibigan na uminom si Rashid, kaya’t nanood na lamang siya kung paano uminom at dahan-dahan nahihilo ang mga ito dahil sa tama ng alak. Mas lalo siyang nabahala kay Jameel na nagsisimula nang mahilo at nagsasalita ng kung ano-ano.

Madaling araw na nang matapos mag-inuman ang lahat. Lahat ay tila bangkay na nakaratay sa sahig na kahit anong pilit na paggising ay wala nang lakas upang tumayo at maglakad. Sa pag-aalala ni Rashid sa mga kaibigan ay pinakiusapan niya ang may-ari ng resort na bantayan ang mga kaibigan. Ngunit mas nabahala siya sa kaibigang si Jameel. Naisip niyang alalayan na lamang si Jamel upang maiuwi ito sa kani-kanilang boarding house.

Akay-akay si Jameel ay nagpahatid sila sa habal-habal papunta sa kanilang boarding house. May kamahalan man ang pamasahe dahil madaling araw, mas mainam nang makauwi sila nang ligtas at maayos. Unang huminto sa boarding house ni Jameel ang habal-habal upang ibaba siya ngunit dahil curfew, sarado na. Dinala na lamang ni Rashid si Jameel sa tinutuluyan niya.

Marahang pinahiga ni Rashid ang kaibigan sa kama. Kumuha siya ng tuwalya at ipinampunas ito sa katawan ni Jameel. Nanginginig ang kamay niya habang pinupunasan ang bahagi ng katawan ni Jameel. Lumakas ang pagpintig ng puso ni Rashid na may halong kaba. Kailanman ay hindi siya nakaramdam ng ganoong kaba. Ngunit sa kalooban niya ay may nagpupumiglas na init sa kaniyang katawan. Mas lalo siyang nagulat nang hawakan ni Jameel ang kaniyang nanginig na kaliwang kamay at inilagay sa puson nito. Tumayo si Rashid, inilagay ang tuwalyang kaniyang hawak sa upuan, at pinatay ang ilaw. Muli niyang inilapat ang kaniyang nanginginig na kamay sa katawan ni Jameel.

*

“Assalamu alaykum!” panawagan ng imam mula sa masjid. “Bedtawagan nami su mga suled nami na mga Muslim na babae endu lalaki, bata endu matanda na saksihan ang pagpaparusa sa dalawang binatang nagkasala sa agama Islam.”

Dumating na ang araw na kinatatakutan ni Rashid. Ito ang araw na nakatakdang pagbayaran nila ni Jameel ang kanilang ginawa sa harap ng kanilang mga magulang, kamag-anak, kaibigan, at kakilala sa buong bayan ng Kitango, Maguindanao. Paparusahan sila sa pamamagitan ng paghampas sa buong katawan nila ng dulo ng dahon ng niyog na may mga tinik. Haharap ang dalawa sa entabladong sinadyang ipinagawa upang doon sila tatayo habang hinahampas. Sandaang beses silang hahampasin.

“Astaghfirullahil adezeem, ya Allah ampon ako,” paggunita ni Rashid habang nakayukong umaakyat ng entablado at nakasuot ng lambong na puti.

Marahang inilatag ni Rashid ang kaniyang mga kamay sa isang mesa habang nakaharap ito sa mga tao ngunit hindi niya magawang tumingin sa kanila lalo’t nasa harapan niya ang kaniyang e’ma at i’na. Isang malakas na hampas ang naramdaman niya na gumising sa kaniyang nanghihinang katawan. Napatingala siya sa labis na sakit na dumatal sa manipis niyang balat. Napatingin siya sa harap. Mga mata ng mga taong mapanghusga ang kaniyang nakikita. May nagbubulungan, humihiyaw, at nagmumura. Sumunod ang isa pang malakas na hampas. Habang tumatagal ay mas lalo itong lumalakas at ramdam na niya ang hapdi nito. Dahan-dahan na rin umaakyat ang hampas sa kaniyang braso.

“Aday! Aday! Adaaaaaaaay!” malakas na sigaw ni Rashid kasabay nang pagpatak ng kaniyang mga luha. “Di ko den balinganan. Tama na! Di ko na uulitin. Aday!”

Sa ibaba ng entablado ay ang kaniyang mga magulang na maluha-luha na lamang. Nais man nilang pigilan ang parusa, para sa kanila at sa katuruan ng Islam, ito ang tamang gawin upang hindi sila tularan ng iba.

“Maganda i nan sa mga bayot! Parusahan pa sila!” sigaw ng isang lalaking nanabako sa gilid ng entablado habang nagmamasid sa pagpaparusa kay Rashid.

Hindi nakayanan ng i’na ni Rashid ang pangungutya na kaniyang naririnig kaya nahimatay ito. Agad itong dinala sa loob ng masjid nang mahimasmasan.

Halos hindi na makahinga si Rashid sa tinatamasang hampas. Nanghilamos na rin siya ng kaniyang mga luha. Habang tinatanggap ang bawat hampas ay hindi na niya batid pa ang sakit nito kundi ang hapdi ng kahihiyang kaniyang kinakaharap. Mas masakit ang nararamdaman ni Rashid para sa sama ng loob na kaniyang naibigay sa magulang. Isang matinding hampas pa ay biglang pumukol sa kaniyang gunita ang gabing dahilan ng kaniyang pagdurusa ngayon.

*

Hinimas-himas ni Rashid ang dibdib ni Jameel. Isang mainit na balat ang kaniyang naramdaman. Marahan na rin niyang hinimas-himas ang puson ni Jameel na nagpapaungol kay Jameel nang mahina. Itinulak ni Jameel ang ulo ni Rashid pababa at hinayaan niya itong paglaruan ang kaniyang kabuuan.

“Nginan?” gulat at may pandidiring tanong ni Ustadz Musa, ang nagmamay-ari ng boarding house. “Ano to? Astagfirullah!”

Nakaligtaang i-lock ni Rashid ang pinto. Nawala rin sa isipan niya na tuwing madaling araw ay umiikot si Ustadz Musa sa buong boarding house at sinisigurong nakasara ang bawat pinto ng mga silid.

“Mga saytan kayo! Tayo kayo d’yan! Kalalaki ninyong mga tao, ganyan ginagawa ninyo sa bahay ko! Kaya pala minamalas na ’to!”

“Ampon kami, ustadz. Patawad,” sumamo ni Rashid na dali-daling tumayo mula sa pagkakasubsob kay Jameel.

Habang si Jameel naman ay sinisikap na mahimasmasan at tumayo. Pasuray-suray na lamang itong humingi ng tawad sa galit na ustadz.

Buong gabing binantayan ni Ustadz Musa ang dalawa habang tinatawagan ang mga magulang ng dalawa. Kinaumagahan ay sinundo sina Rashid at Jameel ng kanilang mga magulang. Nakatanggap ng isang malakas na suntok ang dalawa mula sa kanilang mga ama.

“Pakayaya kano duwa!” maiyak-iyak na sabi ng ama ni Rashid. “Nakakahiya kayo! Ito pala ang ginagawa ninyo, hindi na kayo natakot sa Allah.”

Naiyak na lamang sa sulok ang ina ni Rashid habang nanggagalaiting nakatitig naman ang ama ni Jameel sa kaniyang anak.

“Prepara kano duwa,” mahinahong paalala ng ama ni Rashid. “Maghanda kayo sa inyong parusa ng mga imam sa bayan. Gustuhin man naming itago ang ginawa ninyo pero hindi ito tama. Magsabar na lang tayo, magtiis na lamang tayo.”

Isang malakas pa na hampas ang nagpabalik sa gunita ni Rashid. Ramdam niyang natinik na ng niyog ang kaniyang balat. Isang malakas na pagkuyom ang kaniyang naigaganti. Sa kaloob-looban niya ay kung hindi lamang sila nadatnan ng may-ari ng boarding house na isang ustadz ay hindi mabubunyag ang ginawa nila ni Jameel, lalo’t pareho nila itong ginusto. Pero hindi niya maipagkakailang kahit hindi man sila nahuli ay hindi sila makakatakas sa mata ng Allah.

*

Sa bawat kantong nadaraanan ni Rashid ay pangalan niya ang kaniyang naririnig. Bulong-bulungan ang kanilang ginawa ni Jameel. May tumatawa, nangungutya, at nagmumura.

“Pamagayasi kanan, bilis!” utos ng kaniyang inang umiiyak habang sakay ng motorsiklo.

Isang mahigpit na yakap ang ibinalot ni Babo Amina sa kaniyang anak na si Rashid. Ramdam niya ang kahihiyang ibinabato sa kanila ng buong bayan pero nauunawaan niya ito bilang isang Muslim. Nagtalukbong na rin si Rashid ng malong nang hindi niya masilayan ang bawat dinaranas nilang pangungutya.

Pagdating na pagdating sa bahay, agad na pumasok sa kuwarto niya si Rashid. Umupo sa kaniyang kama, humarap sa salamin, at pinagmasdan ang sarili. Isang mukha ng kahihiyan ang kaniyang nakikita.

Kinaumagahan, mataimtim na nagdasal ng Sub’h si Rashid. Hindi pa man tuluyang sumisikat ang araw ay nagpalit siya ng damit. Hinanap niya ang kaniyang malong. Napansin niyang pinalitan ito ng malong na makintab na hindi pangkaraniwang inilalabas sa mga karaniwang araw. Nangiti siya. Tumayo siya sa harap ng salamin. Nagpalit siya ng malinis na damit na isinuot niya noong Eid’l Fitr— malinis, bago, at mabango. Kinuha niya ang makintab na malong. Mas matibay ito kaysa dating ginagamit niya. Hinanap niya ang dalawang dulo nito at tinupi. Muli siyang ngumiti. Lumingon sa kanan at kaliwa. Naglakad siya paatras upang pagmasdan ang kaniyang sarili. Hawak-hawak pa rin niya ang makintab na malong. Naisip niyang hindi na sa beywang ito gagamiting panali. Sa isip niya ay mas may nababagayan ito bilang panali, hindi na isang laso kundi isang karaniwang panali na lamang na kaniyang gagamitin ngayon.

“Astaghfurullah, ya Allah ampon ako nenka,” bulong niya sa sarili. “Patawad sa gagawin ko.”

Huminga siya nang malalim. Matagal niyang pinagmasdan ang sarili sa salamin habang nakakuyom ang kaniyang mga kamay. Sa kalooban niya kailanman ay hindi mapapalaya ng isa pang pagkakamali ang kaniyang sarili. Binitawan niya ang malong. Tumayo siya.

“Lilisanin ko muna ang inged, ang pamayanang ito hangga’t sa tuluyan nang maghilom ang sakit. Babalik na lamang ako kung may pagtanggap na sa isang katulad ko,” huling sambit ni Rashid.

YOLO-gy

By Mariz J. Leona
Fiction

Nagaduko ako kag ginasubay ang dalan nga ginaagyan sang mga subay. Daw wala ko sa akon espiritu nga ginasunod ang mga ini. Naugot abi ko kagaina pagbugtaw ko sa balay kay, baw, wala na gani tawo, wala pa gid pagkaon sa lamesa. Maayo tani pangutok ko subong kung my dapli ko nga nadakpan sa kaldero, pero kay waay gid. Amo siguro to nga gisundan ko ya agi ka mga subay kay nadumduman ko mabakas gali ni sila pangyadi sang makaon. Basi pa lang kakita man ko sang akon.

Sang nadula na sa akon panan-aw ang mga subay, gitan-aw ko ang palibot. Perti akon kibot kay sa minatyan takon gidala ka mga lilintian. Baw, maayo gid managap makaon ang mga dyutay nga subay ni. Sa may pagkatsismosa man ako, ti gilingling ko kung sin-o ya gihaya. Basi pa lang kilala ko man. Wala lang ko kabalo. Paglingling ko, baw, madamo sang tawo nagapururungko. Daw may misa haw. May ara sa tupad sang lungon nga gatindog nga laki. Gimurutan ko. Baw, amon nga kapitan ini. Sa wala pagduha-duha, nagsulod ko kag nagpungko man sa higad kay surebol gid nga pagtapos sining ila himuon may kaon gid mo.

“Maayong adlaw sa aton nga tanan no,” umpisa sang laki. Matyag ko kung indi ni pari, pastor ni mo. “Ari kita subong gatinurumpok para sa aton nga utod nga nagtaliwan na.”

Pagtapos sang pangamuyo kag wali sang laki, gihatag niya sa kapitan namon ang maykropon. “Tama gid ang hambal ni padre kagaina nga ang kamatayon wala sang ginapili nga edad okon sitwasyon,” hambal sang kapitan. “Kung imo na gid na nga adlaw, imo na gid ina. Wala na kita mahimo kundi iampo ta na lang gid ang ila nga kalag.

“Subong nga udto, tagaan ta sang higayon ang mga tawo nga malapit sa kay Maymay. Mauna anay ako kay ari na ako nga daan diri sa atubangan. Si Maymay kay isa gid ka maayo nga public servant. Isa siya sa mga maayo nga SK chairman nga akon nabal-an. Wala gid ina siya nagaduwa-duwa pagbulig sa barangay para sa ikalambo sini. Actually one of her projects na pending pa kay ang public library tani. Katong una wala ako nagsugot sa iya gusto, pero kagrabre gid kakugihan nga bata. Gibalik-balikan niya gid ako sa balay para pirmahan iya nga proposal. Iya gid nga gieksplinar sa akon nga importante gid sa mga kabataan nga makatuon makabasa, kag ini ang maging habit para mabatoan ang droga nga grabe na gid ang impluwensya diri sa aton lugar. Wala gid ako mahambal nga malain sa ini nga bata kay nasaksihan ko gid ang iya kabuot sa tanan. Ginahangyo ko man ang mga nabilin nga kaupod ni Maymay sa SK nga tani sundon ninyo ang iya nga mga nabilin nga mga proyekto para biskan siya nagtaliwan na makita ta gihapon ang iya nga gipangabudlayan. Saludo ako sa imo, May. Masubo lang kay kami gibiyaan mo na.” Gitrapohan niya ang luha nga nagtulo sa iya nga mata. “Ginatawagan ko si Nancy.” Gihatag dayon ni Kapitan ang maykropon kay Nancy.

“Bestfriend gid kami ya ni Maymay,” umpisa ni Nancy. “Upod gid kami sadto kaon lupa mo. Galuto-luto pa kami sa lata sang sardinas. Kung bakolon gani ko ni Nanay pati siya gawawaw man. Isa siya ka mabuot nga bata. Bal-an ko gid ina kay every time malagaw kami, ako ya wala lisensya lisensya a. Biskan di sugtan, hala sige malagaw gihapon ko ya, pero si Maymay tana ya kay malisensiya gid na siya biskan sa lapit lang na ya, kag kung indi siya sugtan, indi gid na siya maghalin sa ila balay.” Nag-untat sya istorya kay grabe na gid iya hibi. Gitagaan siya tubi. “Si Maymay kay isa gid ka mabinuligon nga tawo kay tong mga daw isa bulan bag-o siya napatay, tong grabe gid akon problema sa kwarta, wala gid siya nagduwa-duwa nga buksan ya iya nga alkansiya para may ipahulam lang siya sa akon mo. Indi lang sa mga amo sina nga butang. Biskan sin-o pa na basta may kinanglan nga bulig, buligan niya gid na ya sang wala pagduwa-duwa. Mabuot gid nga baye si Maymay.” Giatubang niya ang lungon kag nag hambal, “May, indi ta gid ka ya malimtan hangtod sa hangtod. Ang imo yuhom nga kanami kag imo mga kadlaw daw budlay gid dulaon sa akon hunahuna. Salamat, miga, sa tanan tanan. Tani makita mo na dira imo nga kasadya.”

Baw, grabe ba, daw puro lang kamaayohan sang nagtaliwan akon nabatian. Wala gid may malain sa iya nga? Ano na siya perpekto gid? Grabe man ning mga tawo diri man, ka mga plastic a. Nagtaliwan na gani ya tawo ila pa japon ginainto sang ila mga ginapanghambal.

Nagsunod istorya sa atubangan kay college classmate daw sang napatay. “Ante Fe, Angkol Jun, kag Boy, gibayaan na gid taton ni Maymay ya. Indi gid kami makapati pagkabati namon nga wala na gid siya.” Grabe ang wawaw sang baye nga gaistorya. “Sa amon nga barkadahanay siya gid ang isa sa mga gapakadlaw sa amon. Kengkoy siya namon. Siya man ang amon nga maaasahan nga friend sa tanan nga oras. Oo, tanan gid nga oras kay baskin kaagahon na kay ginapasulod gihapon kami niya sa ila balay biskan tulog na sila Ante. Matingala pagkaaga sila Ante nga damo na tawo sa kwarto sang iya bata.” Nagkadlaw siya pati man ang mga nagapamati. “Wala gid kami magdahom nga amo sini ang matabo sa iya. Kay tong mga tatlo ka adlaw bag-o siya napatay grabe gid iya nga pakadlaw sa amon. Grabe gid siya ka-caring sato nga adlaw. Naakig pa gani siya sa akon kay hambal ko sa iya nga depressed ko subong. Gisumbag niya bala ko sa akon bukton paghambal ko sato, ti nakibot tamon kay siya tana ang nag-walk out. Pero nagbalik man siya dayon sato nga time kag nangayo sa akon pasaylo kag iya ako gikup-an-kup-an. Perti abi sa iya ka sweet nga baye. Maayo gid ang pagpadako sang iya mga ginikanan sa iya. Dedicated gid siya sa iya nga pagskwela, kag may ara gid tana siya sang handum sa iya nga kinabuhi ya. Sa amon nga magbarkada, daw si Maymay lang gid ya may kongkreto nga handom sa kabuhi mo. Goal-oriented gid tana siya nga baye ya. Wala lang gid kami nagdahom nga sa iya ginapagawas nga kasadya, kapait gali ang ara sa iya nga sulod sulod. Abi namon okay lang siya. Abi namon wala siya problema. Pero wala lang gali namon napansin kay daw wala gid namon siya nakilala. Ginatago niya lang gali iya mga frustration kag problema. Indi namon bal-an kung ano gid hinungdan, pero kami nga iya mga barkada may ara gid kapakyasan sa iya.” Nagwawaw siya kag daw indi na kahambal. Pati man ang iya nga mga barkada kag pamilya. “May, kung diin ka man subong, tani mapasaylo mo kami kay wala ka gid namon nabuligan. Kag tani natagamtaman mo na ang kasadya nga wala sing kataposan.” Pagtapos niya sini ka hambal, nagparalapit sa iya ang iban niya nga barkada kag ila siya gikup-an pati man ang lungon ni Maymay.

Matapos sa iya, nagbulos sa atubangan si Boy, ang manghod ni Maymay. “Manang! Manang! Manang! Gibiyaan mo na gid kami.” Iya ini ginaliwat-liwat ka hambal sa atubangan. Daw ginasaulo niya ini. “Tupad gid kami matulog ni Manang biskan may kwarto siya. Sa kwarto ko gid na siya matulog. Kis-a ginasipa ko na siya sa akon kama kay tungod maugot ko sa iya kay perti kasabad. Sige siya ka istorya bag-o matulog sang mga nagakaratabo sa ila nga skwelahan sina nga adlaw, pero ginatulugan ko lang na siya pirmi. Pagkaaga, aga pa na siya magbugtaw kag ako iya sabadon duman. Biskan wala ko klase o biskan ala-una pa akon klase, pukawon niya gid ko sina sang alas-syete, amo na nga pirmi kami gainaway nga duwa. Pero pagkadugay-dugay migohanay duman kami a kay ya baba ni mama nagabratatat na.” Nakakadlaw ang mga tawo sa iya gihambal. “Pero tong isa ka gab-i, wala siya nagtulog sa akon kwarto. Natingala ko kay alas-diyes na sang gab-i, wala pa siya nagtupad sa akon, ti gikadtoan ko siya sa iya nga kwarto. Naabtan ko si Manang nga gaatubang sa iya nga laptop, busy kaayo. Gipamangkot ko pa siya kung diin siya matulog kay i-lock ko na ang akon kwarto. Ang sabat niya lang sa akon kay, “I-lock lang a. Diri lang ko matulog.” Ti sadya sadya man ko e kay masolo ko na man gid akon nga kama, sa wakas! Nag-untat siya istorya kag nag-atubang sa lungon. “Diyaon ka gid, Manang, ya! Hambal mo upod ta pirmi kag! Ti ngaa gibayaan mo na kami subong? Hambal mo matugtog pa gani ta sa simbahan pay. Ako magitara kag ikaw di ba ang makanta? Di ba nahadlok ka man mapilas? Ti ngaa gipilasan mo imo kamot? Manaaaaang!”

Nakahibi man ako sa iya gihambal. “Manang, kung diin ka man subong, tani nakit-an mo na ang tanan nga imo gipangsulat sa notepad mo. Nga tani makita mo dira ang katawhay kag ang kasadya nga wala sang kataposan. Ikaw na ang amon nga anghel subong, Manang. Bantayi kami pirmi kag padamgo ka pirmi ha? Palangga ta gid ka, Manang. Pirti ta gid ka kapalangga.”

Nagpalapit ako sa atubangan. Gusto ko siya gakson, pero nakuha sang tarpaulin ang akon atensiyon.

In loving memory of Angel Mae Pagayon

September 8, 1998 – May 2, 2018

Gilingling ko ang lungon. Nagwawaw ko. Nabatyagan ko nga may nagpalapit man sa akon puwesto. Gibalikid ko kung sin-o. Si Mama. “May, tani masadya ka na dira kung diin ka man subong. Palangga ka gid namon.”

Akon siya gikup-an, pero indi ko siya makaptan. Nagwawaw ako. “Ma, indi ako masadya. Abi ko lang gali.”

Pagkatapos nadula siya, parehas sa mga subay nga nadula gulpi sa iya mga panan-aw.

Paano Magsakay ng Tricycle sa General Santos City

By Jade Mark Capiñanes
Nonfiction

Paano Magsakay at Maghintay Maglarga ang Tricycle

Biglang naghinto ang tricycle sa kanto.

Nagbaba ang driver at nagtawag ng mga pasahero. Bukod sa kanya, dalawa lang kasi kami na nasa loob ng tricycle, na anim ang kayang isakay (o isiksik). Akala ko madali lang siya maghinto, pero naglagpas na lang ang sampung minuto hindi pa din naglarga. Wala pa din kasing ibang nagsakay.

Medyo nainip na ako, gaupo sa front seat at gatingin-tingin sa relo. 6:20 p.m. na. Dapat 6:30 p.m. nasa downtown na ako. Madalas nasa 30 minuto ang byahe, kaya baka lampas 7 p.m. na ako magdating doon.

Wait lang, ha? gi-text ko ang kaibigan kong gahintay sa downtown. Naghinto kasi ang tricycle, gipaliwanag ko.

Walang problema, gi-reply ng kaibigan ko. Wala namang deadline, gidagdag niya pa.

Nahalata yata ng driver ang pagkainip ko. Hintay lang, ha? gisabi siya. Dalawang pasahero na lang, gihangyo niya.

Hindi ako nagsagot.

Nagdaan pa ang mga nasa sampung minuto. May nagsakay nang dagdag na dalawang pasahero. Nagsakay na ulit ang driver sa tricycle at gipaandar niya na ito. Salamat, giisip ko, maglarga na talaga.

Pero akala ko lang pala. Naghintay pa din kasi ng dagdag na pasahero ang driver.

Gusto ko mang magalit pero hindi ko nagawa. Giisip ko na lang na habang gamadali akong magpunta sa downtown para magkita kami ng kaibigan ko, alam kong kailangan lang din ng driver, na halos kaedad ko lang yata, na magkita ng pera.

Mabilis akong mainis sa mabangga ko sa daan kapag gamadali ako, akala ko siguro na sa akin lang gaikot ang mundo, na ang ibang tao ay harang lang sa kung saan ko gusto magpunta. Pero hindi lang man yata ako ang may nabangga. Hindi lang man yata ako ang may puntahan.

Bente ang pamasahe ng tricycle galing sa amin papunta sa downtown. Bente lang din ang pagitan ng desisyon ng driver na maglarga o maghintay pa ng isang pasahero.

Maya-maya ay may nagsakay na na isang dagdag na pasahero, at gipalarga na talaga ng driver ang tricycle.

Habang gatingin ako sa driver na diretso at seryoso ang tingin sa daan,  giisip ko na baka ginaisip niya din na pagkatapos ng biyahe niya ngayon ay may mauwi na siya sa kanila, kahit maliit, kahit papaano.

At naalala ko lang bigla ang commercial ng Cornetto. Hanggang saan mag-abot ang bente mo?

Alam ko na yata kung saan.

*

Paano Magpara ng Tricycle at Mapagkamalan

Ako na magdala ng gamit mo, gisabi ko sa kanya, kasi gentleman ako.

Nagpara kami ng tricycle, at nag-upo kaming dalawa sa may front seat. Gikandong ko ang shoulder bag niya, at ang isang supot kung saan niya gilagay ang sandal niyang naputol ang strap.

Ihatid ko siya pauwi.

Mga ilang minuto sa byahe may nakita kaming checkpoint sa unahan. Ginapara at ginapahinto ng mga sundalo ang mga gadaan. Martial law na talaga, gisabi ko sa sarili. Gikabahan ako kasi baka maghanap sila ng ID. Wala akong dalang ID, pero giisip ko na lang na at least wala akong kamukhang miyembro ng Maute.

Gipara na kami ng sundalo. Naghinto ang tricycle namin, pero bigla lang din itong naglarga. Gitoktok ng sundalo ang gilid ng tricycle, sabay hangyo sa driver: Huwag ka magmadali.

Nag-brake pinabigla ang driver.

Pakibukas ng mga bag ninyo, gisabi ng sundalo, sabay bukas ng flashlight niya.

Giuna ng sundalo ang mga pasahero sa likod. Pagkatapos sa likod sa front seat naman.

Buksan mo bag mo, gisabi ng sundalo sa akin.

Gusto ko sana sabihin na hindi sa akin ang shoulder bag, pero baka isipin ng sundalo na defensive o may ginatago ako. Gibuksan ko na lang ang shoulder bag.

Nagtambad sa sundalo ang pulbo, lipstick, salamin, at ilan pang gamit na hindi akin. Hindi ako nagtingin sa kanya.

Ano ang laman niyan? gisabi ng sundalo, habang gaturo sa supot na ginakandong ko.

Gibuksan ko ang supot, gitutok ng sundalo ang flashlight, at nakita niya ang sandal na naputol ang strap. Wala na siyang gisabi.

Gitoktok ulit ng sundalo ang gilid ng tricycle.

Naglarga na ulit ang tricycle.

Hindi pa kami masyado nakalayo nang nagtingin ako ulit pabalik sa checkpoint. Nakatingin pa din pala ang sundalo sa tricycle namin, tapos nagtagpo ang mga mata namin.

Iba ang titig niya.

*

Paano Magbaba sa Tricycle sa Downtown sa GenSan kung Gabi na at Gaulan pa Talaga

  1. Magbigay ka ng bente sa driver kasi wala kang barya.
  2. Magtingin ka sa kung paano ipasok ng driver ang kamay niya sa maliit na sling bag niya.
  3. Maghintay ka sa sukli.
  4. Magtanggap ka ng dalawang singko galing sa driver.
  5. Pwede ka nang magbaba, o pwede ka pang maghintay pa.
  6. Pero maghintay ka pa. Kailangan mong maghintay.
  7. Magtingin ka ulit sa kung paano ipasok ng driver ang kamay niya sa maliit na sling bag niya. Mas malalim na yata ang pagpasok niya ng kamay niya sa sling bag niya ngayon.
  8. Magtanggap ka ng dagdag na dalawang piso galing sa driver. Hindi mo alam kung bakit, pero parang mas mabigat sila kumpara sa dalawang singko kanina.
  9. Magbaba ka na.
  10. Magtakbo ka agad sa pinakamalapit na masilungan, kung saan ka magtingin sa gapalayo nang gapalayo na tricycle. Mag-isip ka kung bakit parang gasakay ka pa din doon.

Kabacan Blues

By Gerald Galindez
Poetry

I.
Grabe kasilaw ang araw na nagalabas dahan-dahan—
Nagabaga sa likod ng Mount Apo—
Ginailawan ang malawak na basakan na ginto.

At lahat ng sungo na nagasupsop sa kanyang suso—
Nagagising sa nagasirit na tunog ng takore
Nagasabay sa nagakamang na tubig ng basakan.

II.
Ginapatugtog namin ang Chinese music bago mag-open ang Cybernet.
Nagapasok ang mga tao at magsabi sila ng “Open time, kuya.” Mag-nod ako.
Hawak ko ang kontrol, ako ang hari, isang klik lang,
Sendan ko ng warning message ang mga naganood ng porn, matakot sila.
Awtomatik, ako din ang DJ.

Pag ginapatugtog ko ang Gregorian chants at Enya, masaya-ah, pero magreklamo man sila.
Pag ginapatugtog ko ang Slayer at Pantera, masaya-ah, pero magreklamo man din sila.
Pag ginapatugtog ko ang April Boy at Willie Revillame, ayos-ah, pero magreklamo pa din man sila—

Sabihin nila, “Ano ngay yan, pang-weirdo man, yung uso ah, koya.” Take note, koya.
Pag tanghali, maraming tao, gusto nila ’90s, tunog kalye.
Kaya ginapatugtog ko ang Eheads at Rivermaya, ganun gud!

Ala-una hanggang alas-tres
Ginapatugtog ko ang “Beautiful Girl” ni Jose Mari Chan pag nagpasok si crush, si Moan.
Ginapatugtog ko ang “Ulan” ng Rivermaya o “Buhos ng Ulan” ni Regine pag nagaulan.
Ginapatugtog ko ang “We are the Champions” ng Queen pag nanalo sa pustahan ng Dota sila Ipo.
Ginapatugtog ko ang “Gitara” ng PNE pag nagpasok si Krabby Patty.
Ginapatugtog ko ang “Selling the Drama” ng Live pag nagpasok si Kuya Butch o si Kuya Coi.
Ginapatugtog ko ang Saosin, Hawthorne Heights, The Used pag nandyan sila Elp et al.
Ginapatugtog ko ang “MMMBop” ng Hanson pag nandyan si Kuya Jong.
Ginapatugtog ko ang “Name” ng Goo Goo Dolls, paborito ni Ate Leizel.
Ginapatugtog ko ang “Modelong Charing.”
Ginapatugtog ko ang “Antukin” ni Rico, kanta bago ang closing time . . .
Ginapatugtog ko ang “Closing Time” pag magsarado na . . .
At kadami pang ginapatugtog—
Big deal sa akin dati, lalo na yung “Barkado Ko” ng Isla Era—
Yun ang kanta namin,
Ginadaan sa mga lyrics ang mga damdamin.

III.
Kasarap maglakad sa ilalim ng mga kakahuyan ng USM.
Kadami mong maisip, bawat buto ng lawaan na nagahulog,
Parang isip mo, ginalipad ng hangin, nagaikot-ikot, makalingaw.

Kasarap maglakad sa ilalim ng mga kakahuyan ng USM
Lalo na pag naka-earphones ka, ginakanta mo ang lyrics
Naga-concert ka sa utak mo.

“Far Behind” ng Candle Box
Palagi, pag magklase ako sa CAS,
Sa lalamunan lang ang guitar solo.

Pag galing ka ng CED papuntang Men’s Dorm
5 minutes at 34 seconds yan eksakto—
Parang “Vampires Will Never Hurt You” ng MCR.

Ginalakad ko yan, pag nagapraktis ng pingpong
Habang nagahulog ang mga dahon
Habang nagadilim ang hapon.

IV.
Pag gabi
Nagaawas ng ukay-ukay at prutas ang Crossing Avenue,
Parang ilog ng laman, tela, at buto.
Nagabanggaan ang siko.
Maamoy mo ang hininga.
Malingaw ka sa mga ginasabi.
Malumos ka sa ingay.
Ma-high ka sa amoy.

V.
Patil ang buhay,
Buhay ang patil.

VI.
Lagi na lang, pag nagasakay sa tricycle na may sound system. Makasuya.

*Sad piano music with strings

Sometimes we close our eyes and just listen to the echoes of our hearts . . .

We all fall in love, and there are times when we love so much that we lose ourselves in our emotions . . . 

Many of us believe that love is forever, that love never dies, only to be disillusioned in the end . . . 

There is always a reason why we have to move on. When we have to say goodbye to the feeling we wanted to stay forever, let us not wave our hands with a heavy heart . . .

We should be thankful and happy not because we have lost love, but because, for once in our lives, that feeling called love lived in our hearts and made us happy . . .

Pagbaba sa Avenue, kalakas ng radyo sa mga boarding house. Makasuya.

VII.
“Nobela,” Join the Club,
Papunta na sa guitar solo
Bagsakan . . .

Hindi mo na kailangan ng droga o alak,
Nagalaro ang daliri at ilaw, sa sayaw ng tunog
Walang problema, walang away,
Ginaduyan lang ang lahat ng malungkot at masakit na awit
Parang ayaw mo nang matapos.

VIII.
Pag naglaki ka sa simbahan, sa sermon ng pastor,
Matutunan mo ang sikreto ng pagsilang at kamatayan
Matutunan mong makipagkamay habang nagatingin sa mata.

Nagasimba pa rin ako sa lumang simbahan
Kahit sa panaginip,
May mga alaalang hindi madaling malimutan.

IX.
“Sige na ba, magsama ka na sa Pisan Cave.”
“Sige ngarud. Sino ngay ang kasama natin?”
“Si Aila and friends.”
“Ah sige. OK!  Saan garud tayo magkita-kita?”
“Sa crossing lang!”

Naghuli kami ng mga pantat sa loob ng kweba.
Kinain namin.

X.
Kaibigan ko ang buwan.
Gibantayan niya ako sa aking paglakad sa malungkot na daan.
May aso at mga ibon akong kaibigan
Tahimik na nagasabay, pagliko sa simbahan.
Dahan-dahan lang sa pintuan.
Dahan-dahan sa pagtulog.

XI.
Nagalutang sa garapon ang nakalabos na katawan
Ginaikutan sa ilalim ng isdang maitim,
Klaro ang isip sa kwartong madilim,
Makaabot sa malayong lugar,
Sa mga oras na nangyari at mangyayari
Katalas ng utak, nagagawa ng sariling mundo

Dati.

XII.
Gipabukalan ni Lola ang baka at red beans
Gilagyan ng lamas, saluyot—
Gitimplahan ng mga bagay ng makapangyarihan
Mga bagay na nagabuo ng kalawakan.
            Bagay na nagpaamo ng mga bulkan—
Mga bagay na nagapagaling ng kaluluwa—
Ang luto ni Lola,
Hindi ko na matitikman.

XIII.
Nagaayos ng tambak ang mga tao sa basak
Ang iba nagakarga ng sako,
Mayrong naga-bike, mayrong naga-hike may mga dalang arado.

Galipad, gakalat ang mga dagami,
Maingay ang treser simula pa kagabi,
Nagasyawer ang mga nakasweter
            Sa pawis at tahop,
Ginahanap ng tiyan ang ininit.

At dahan-dahan ginailawan ng araw ang basak.
Nagabaga sa likod ng Mount Apo.
At lahat ng sungo na nagasupsop sa kanyang suso—
Nagagising sa nagasirit na tunog ng takore
                        Nagasabay sa nagakamang na tubig ng basakan,
Nagasakay sa sungay ng maputik na nuwang.

The Smell of the After Storm

By Kwesi M. Junsan
One-act Play

(This play was staged at the 5th Drama Fesival of Apat sa Taglamig, a theater group based in Koronadal City, South Cotabato, in 2017.)

CHARACTERS
ROSA—Early 50s. Widow.
SITOY —Late 20s. Fisherman.
TOTO—Late teens. Student.

SETTING
In a small cottage made of bamboo by the seaside lives a family of three: Rosa, Sitoy, and Toto. A figurine of the Virgin Mary is in the family’s sala with the husband’s portrait. A thunderstorm is brewing in the small village.

Amber light flickers like lightning. ROSA, SITOY, and TOTO are praying “Hail Mary” in English and Hiligaynon together. The thunder keeps on getting louder. ROSA, SITOY, and TOTO are blocked separately instead of kneeling side-by-side. Blacks out. Light fades on. ROSA prepares coffee and packs bulad, while TOTO hurries out of the bedroom and searches for something in the sala.

ROSA: Maayong aga, To! Aren’t you late for class?

TOTO: Uhm, Nay, have you seen my box?

ROSA: (Ignoring the question) I don’t want to see Sir Rafael again diri sa balay complaining of your laziness and tardiness. Bal-an mo nga he can’t stand the smell of our livelihood: (With the palm up, moves her hand from one side to the other) Osang’s special ginamos kag bulad. He would play his panyo like . . . (Covers her nose with her shawl) It is decent, Toto.

TOTO: Nay . . .

ROSA: O, ano nga box?

TOTO: The box I keep under my bed with my old notebooks.

ROSA: Have you asked your Manong?

TOTO: Si Manong?

ROSA: But if Sir Rafael comes here again, I will spill a bottle of ginamos sa iyang polo kag slap his face with my special bulad. How’s that?

TOTO: (Whispering) If you had sold it, you could have paid for my tuition fee by now.

ROSA: Ano? May ginahambal ka?

TOTO: Wala.

TOTO finds his box, opens it, takes out his umbrella inside his bag, and hides the gun in his bag. ROSA, curious, walks toward TOTO.

ROSA: Oh, you’ve found it, finally. I asked your Manong to move your— Why in a hurry suddenly? (ROSA’s presence startles TOTO so much, he almost hits the statuette of the Virgin Mary.) Ang birhen! If your tatay was still alive, he would swat you. Pasaway ni nga bata. How many times do I have to tell—

TOTO: Tatay, Tatay! Pirmi na lang! (Walks away from his mother and sits on the bamboo chair) Haven’t you and Manong buried him deep?

ROSA: (Points to her son) Don’t swear at your Tatay’s grave!

TOTO: Why are we always talking about the dead, Nay?

ROSA: How dare you!

TOTO: Why do you keep on reminding me of the past, the past that dulls all the time?

ROSA: Toto . . .

ROSA walks back to her chore.

TOTO: Yudiputa! You always remind me—

ROSA: (Slams the table) Your mouth!

TOTO: That I am never there, that I am not part of the family.

ROSA: (Speaking calmly) It’s not like that, Toto.

TOTO: What? What is it that I have not understood from your ramblings?

ROSA: (Breathing deeply and wiping her tears) Soon, langga. Soon, it will make sense. (Pauses) Oh, aren’t you late? Bring this pack of bulad and give it to Sir Rafael (chuckles) and he might understand your absence. Bati ko, his rich boyfriend is having an affair with one of the fishermen. Agi gid!

TOTO: Tsismis!

ROSA: Tood! It was Tina who told me.

TOTO: Tina? Tina Lakingbaba? Ang buang? Even the fishes you dry wouldn’t believe her words. That big-mouthed sirena! Tira—

TOTO did not finish his word tirahon midway. TOTO points his finger like a gun to ROSA.

ROSA: (Laughs) Buangit ka gid, Toto, like your father. (TOTO prepares and walks to the right exit.) To, ang bulad!

TOTO: (Jokingly) Nay, soon it will make sense.

ROSA laughs and prepares the pack of dried fishes.

TOTO: (Whispering) Nay, ang tuod, Sir Rafael doesn’t like your gifts.

ROSA: Ano?

TOTO: Never mind.

ROSA: (Sniffs) Ang hangin. The storm. I hope Sitoy—

TOTO: Manong is fine. He is a big man, Nay. Soon, I will be like him.

ROSA: But first, go to school and study your lessons. Kag, To, bring your—

TOTO: Asus, dako na ko! Ang akon?

ROSA hands the pack of bulad and allowance. TOTO grabs them, kisses his mother, and exits fast.

TOTO: (Shouting happily) Thank you, Nay!

ROSA: To, that’s for Sir Rafael! (Finds TOTO’s umbrella) To, ang imo payong! Ambot nga bata. Paghalong! (Turns on the radio and goes back to work. Suddenly, she reminisces. She takes Jun’s framed picture from the foot of the Virgin Mary figurine.) Jun, if you were still alive, it wouldn’t be this hard for me to raise two boys. It wouldn’t be this hard for Toto to know you. Si Sitoy, he wouldn’t exchange the land for the sea. I wouldn’t have to argue with Toto every morning or worry about Sitoy’s safety. Kung namati ka lang sa akon, things would have been different. They need you. Remember what Tatay Lucio told us? Remember how he died of anger? (Laughs) Pero you were very persistent. Ako nga bruha, I believed the things you said. Bata pa ta, attracted to love. “Rosa, ginahigugma ko ikaw.” Jun, I love you too. I am still ashamed to admit that I was caught off-guard when you shouted it in front of Tatay. After that, he would always exclaim Barbaro! Bandido! every time I mentioned your name. Kung kis-a, he would chase me with his prized paha. I always laughed. But now, I understand what Tatay meant. Hindi lang gugma ang rason para mabuhi. You failed me! (Pauses. Laughs for a moment.) Mali si Tatay no? Sa tuod lang, Jun . . . you were right. You gave me reasons to survive. Even though you left, you gave me Sitoy and Toto. They are now taller. Life isn’t that hard. Sa akon lang, life would have been harder if you had not fought for the things that you believed were right. I am still happy maskin way ka dun. Look after us, Mahal. (The radio distracts Rosa: news on extrajudicial killings and a possible storm surge. She puts back the framed picture and pays respect to the Virgin Mary’s statuette. She laughs.) Ambot na lang gid! The storm is turning me into Amor Powers. Ano na kaya natabo kay Eduardo? I hope the electricity won’t be cut off tonight. Bwisit nga SOCOTECO! Puro pangako! Maayo pa Pangako Sa ’Yo. Pwe!

SITOY enters from the right exit. ROSA helps SITOY take off his raincoat and prepares coffee. SITOY smokes.

ROSA: Nak, how was it?

SITOY: Not good. Short.

ROSA: (Teasing) Tsekwa?

SITOY: Gahaman! They won’t leave their post. They barricaded us. Linti nga mga Intsik! They almost killed Ado! Ado only wanted to talk to them, to at least fish for a night.

ROSA: And Ado?

SITOY: He is fine. A few bruises and nearly drowned. Salamat, I saw him first. I wish I had killed that Chinese.

SITOY punches in the air. ROSA offers him coffee.

ROSA: Drink this, langga. It will soothe you. Don’t let the storm eat you.

SITOY: Nay, are you OK?

ROSA: Ha?

SITOY: Your smell . . .

ROSA: Baho? Ay, this is the smell of Osang’s special ginamos kag bulad.

SITOY: No, Nay.

ROSA: Sitoy, you are just being too sensitive again. It has been years. We are far. Isolated. Nobody can find us here.

SITOY: Nay, what if we had not left that land?

ROSA: Ang duta?

SITOY: Righteously ours.

ROSA: Nak, we promised. We promised to look forward. To build a new life and not look back. Your tatay would have agreed.

SITOY: There is nothing new, Nay. Everything is the same. Can’t you see? Even the sea is now owned by the Chinese, like the land that our katigulangan cultivated. Where are the promises? These people who speak of themselves as gods. Promises broken, yet tolerated by the poor. Nay, ang kagagmayan ang kaluluoy. Kita. Even the fishes can’t keep us alive.

ROSA: May mahimo kita, nak?

SITOY: Kung waay lang ta nagpabulag. Kung waay lang ta namati sa butig sing mga di matuod nga makaako. If we had listened to our problems instead, would we be like this?

ROSA: We cannot undo our actions.

SITOY: Yet we repeat our mistakes.

ROSA: It is not a repetition, nak. It is the chance for us to survive.

SITOY: Survive? We are more at risk.

ROSA: Peligro? Amo na ini ang peligroang kabuhi. What we can do is to stay neutral. I don’t have anything to risk again, Sitoy. Not with your tatay gone.

SITOY: Nay, if we could start the change—

ROSA: Change? Isn’t that what your tatay had always shouted? Ano natabo? He left us with broken promises like the gods you are speaking of. It is for us to pray for grace. The son of Mary will help us. He is the true God.

SITOY: Religion is the addiction of the poor.

ROSA: (Laughs) Aren’t we poor?

SITOY: Fake beliefs, Nay.

ROSA: It gives us hope.

SITOY: Hope for what? Even hope has left my spirit.

ROSA: I cannot help you anymore, Sitoy. It is you who decide your fate.

SITOY: If you had not accepted the money from—

ROSA: You don’t know what you are saying.

SITOY: I saw it with my own eyes.

ROSA: Hindi na matuod.

SITOY: Ano ang matuod? Silence? Tatay was right, and I know you agree, Nay. We saw it. We saw how they butchered him. Do not deny it. Look at me, Nay. Am I telling lies? They are the one who lied! Sin-o? The people who took our lands. Tatay only wanted what we owned, to start anew.

ROSA: You are too young to understand the situation.

SITOY: Kagulangon? Numbers. Hindi na tuod. (Pauses) Nakita ko ang pusil nga gingamit. This was how they pointed the gun, Nay. (Points his finger at his mother) What could tatay do? He was facing dogs—dogs that live on garbage. Mga bayaran! Tatay never owned a gun. Nobody in this family did. Tatay had been fighting for our rights and his people. We—he—only wanted the land ning mga balangitaw had taken from us. Mga buwaya! What did they do? They wanted blood—a sacrificial pig for their stolen lands. “We are not rebels. He gave us hope. He made us believe that we could dream and get the land we are seeking peacefully.” Till now, mabatian ko pa ang mga hibi nila. Our neighbors who are also seeking justice, ano na natabo sa ila? Sa aton? Will Toto know about this?

ROSA: Not Toto.

SITOY: San-o pa?

ROSA: We are just victims of the situation, Sitoy. Why are we talking about this?

SITOY: Nay, did you accept Mayor’s money?

ROSA: (Fidgeting) Oo. (Pauses) Look! (Points at her fish products with her open hand) Now, I can help you raise money for Toto’s tuition.

SITOY: Nay!

ROSA: Sitoy, it is not what you think it is. This is for your own safety and Toto’s.

SITOY: Safety? I saw men engulfed by the sea, never to be found again. A small sacrifice for the fishes we’ve caught. Nakita ko ang Intsik kung paano nila gusto patyon si Ado. Ado would be another sacrifice. Who to fear, Nay? The sea? The illegal Chinese fishermen? The storm? Or the corrupt? Their bullets? None. You are the one who is always right no? It was you who said God should be feared most. But what do you call those hypocrites, ha? The one who doesn’t fear God? The one who dresses and preaches like God?

ROSA: Pamati ka! You will never understand me. I am a mother. Gusto ko lang

SITOY: Ano, Nay? Look at them—the fishermen. Ado’s wife is pregnant again. Diin mangita si Ado sing kwarta? Borrow from Mayor? Isn’t his money our money? Isn’t his protection ours in the first place? Diin si Ado mangita kwarta para sa pagkaon nila? Ado can’t even open his eyes, or walk. Mayor’s money can’t buy us safety. It can’t make the Chinese go away from our sea. It can’t pay for the damage. It can’t pay for the past.

ROSA: You are always trying to be righteous.

SITOY: Isn’t that what Tatay taught us? Ha? Wake up, Nay. Bugtaw na. We can’t erase it. We can’t be apologists all the time.

ROSA: (Pauses) Nothing, Sitoy. Soon it will make sense.

SITOY: Why are we always trapped in the eye of the storm?

ROSA: The storm will end, like the storm ten years ago.

SITOY: The smell . . .

ROSA: It won’t let go.

SITOY: Nay, sorry.

ROSA: There is nothing to be sorry about, Sitoy.

SITOY: (Pauses) Si Toto?

ROSA: He went to school late today.

SITOY: (Laughs) San-o pa siya magbag-o?

ROSA: You know your brother, as stubborn as you are.

SITOY: Nay, naman. Bal-an niya?

ROSA: Know what?

SITOY: About Toto’s— (SITOY worries that someone might hear him. He changes his answer to ROSA’s question.) The money.

ROSA: Anak, try this cardillo. Namit?

TOTO enters wet.

ROSA: Toto, this is what I’ve been telling you!

ROSA rubs TOTO, while SITOY prepares coffee.

SITOY: The storm is getting stronger.

ROSA: Hurry, Sitoy.

SITOY exits to the left.

ROSA: Canceled classes, Toto? You should have stayed at school.

TOTO: Nay . . .

ROSA: Dungol nga bata! Sitoy!

SITOY enters with towel from the left.

SITOY: Ikaw gid, Toto. (Laughs) Look! Nanay looks like a hungry pig.

TOTO: Nay . . .

ROSA: Langga, next time di pagkalimti.

SITOY: How’s school?

TOTO: Same.

SITOY: Same what, Toto? Bad grades again? (Laughs)

SITOY grabs TOTO’s bag. TOTO hesitates, but gives the bag to SITOY. SITOY puts it on the bamboo chair.

ROSA: Ambot na lang gid! I told you to go home early and study, but you prefer going out late at night, and what?

TOTO: My grades aren’t that bad, Nay.

SITOY: (Teasing) Then what, Toto?

TOTO: It’s just that Sir Rafael gave us tons of projects, and it is eating my time. (Coughs)

ROSA: Langga, your final exams are coming next week.

SITOY: I’ll guess—tuition?

ROSA: Shhh . . . Sitoy.

SITOY: Why do we have to pay for his tuition? Abi ko iskolar si Toto? (Smirks) Abi nyo di ko bal-an? I’ve heard the two of you talking about you (points at Toto) dropping out last week.

ROSA: Tama na, Sitoy.

SITOY: Ngaa abi? Bad grades? Ay, mali, mali. I guess you stole money from your teacher no? Or someone saw you kissing a girl again? Ikaw, Toto, you are a silent manyak. Way mo ginahambal may chicks ka na naman nga bag-o.

TOTO: Manong!

SITOY: Bal-an ko na! You punched Diego again no?

TOTO: Dugay na na nga isyu.

SITOY: Then what? Ngaa pa ta magbayad tuition mo? They can’t even afford to build new classrooms. Or even renovate the old ones. How many students are there in your classroom, Toto? And you need to divide your classroom to accommodate another section. I don’t see why we people who wake up early and struggle to survive have to pay for education that isn’t meant for us?

TOTO: Sir Rafael promised free education.

SITOY: Free of what, Toto? Gago ka ba? The educational system has enslaved us. Haven’t you heard the news?

TOTO: Why are you asking so many questions, Manong? Could we just live peacefully? Bear it?

SITOY: Gadaman ka? Where is that place, Toto?

ROSA: Here we go again. Tilawi nyo ning luto ko.

TOTO: It’s Sitoy, Nay.

SITOY: Ako na naman?

ROSA: Ikaw, Sitoy, you are too old for that childish argument. Waay ka na gid nagtigulang tarong. What would have Jun tell me?

SITOY: (Laughs) I just, well, don’t see why people are so enamored with Rafael’s words. Isn’t it devious, Nay?

ROSA: You are overthinking again, Sitoy. Could you just open your mouth and eat my special cardillo before the storm eats you?

TOTO: Nay, namit.

SITOY: (Teasing TOTO) Nay, namit. (Laughs)

ROSA: What’s funny, Sitoy?

SITOY: Oh! Why doesn’t Rafael give us a treat tonight? Toto, ask him.

ROSA: Sitoy, sobrahan ka na. When are you going to stop that?

TOTO: Manong is right. Where is Tatay whenever I need him? While Sir Rafael is always there looking out for me. Who are you (points his finger at SITOY) to judge me for having poor grades when I sleep late to help Nanay finish her chores while you’re out in the sea, for punching Diego because he insulted me for wearing the same uniform every day? I didn’t kiss Anna. A jerk pushed me to her. Oh, am I not so lucky? Did it matter when I tell them the truth? No. Stealing money from a teacher—what’s new? What happened, Sitoy, when I told them that I needed that money to pay my school bills? Did Nanay and you believe me? No. It was Sir Rafael—no, Mayor—who believed me, who believes the ability to change within us. We, the lost causes. Where is father? Tay, diin ka? Under our feet! Can’t you see? He’s been eaten by worms. I’m sure by now he is bare bones, kalansay. Only dogs eat rubbish. And who is next? You, Sitoy? (Laughs. Pauses.) No. Sorry. I was wrong. I don’t have a father in the first place. Didn’t you know?

ROSA: Toto, what are you saying?

TOTO: Wow! Can you believe it, Sitoy?

SITOY: Believe what?

TOTO: You are blind.

SITOY: Shut up, Toto!

TOTO: Nay, tell him! Tell us the truth!

ROSA: Toto, Sitoy . . .

SITOY: Nay . . .

ROSA: Don’t get angry, Sitoy, but Toto is right. Jun and I couldn’t bear children. Baog ako.

TOTO: See! I am not the only one who’s blind here. Sitoy, we are the same. We are sons of miscarriages of the past.

SITOY: Nay, ngaa?

ROSA: I promised your Tatay I wouldn’t tell you anything, that we would live another life away from his burden. He insisted! But loved both of you like our real children.

TOTO: So, Sitoy, it wasn’t that hard to know the truth. Mayor told me everything. Isn’t he great, Sitoy? It is the truth that will set us free.

SITOY: You are wrong, Toto. You are following a blind leader—a heretic.

TOTO: Don’t talk like you know everything.

ROSA: Langga . . .

TOTO: Langga?

ROSA: Adopting you and Sitoy has never been a mistake. Palangga ko kamo. It was love that made Jun and I take the two of you from the slums of war.

SITOY: I saw our house with my parents and siblings burned by the armies. Because they accused my parents as sympathizers. How dare they!

ROSA: Toto, I found your tiny body in a basket floating in the river, cold from the hissing wind. The next day, I heard that Sitio Hagonoy had been raided. I never doubted my love for you. We fed you. We dressed you. We acted as real parents.

SITOY: Nay, ngaa?

ROSA: I was framed up by Sir Rafael.

TOTO: A lie!

ROSA: What lie? I know what you are doing at night, Toto. I saw it with my own eyes. All I want is—

TOTO: You are disturbing the peace of the sea, Sitoy!

SITOY: Diin siya? In Peru, Cambodia, Singapore, China? How I wish the ocean would send me to other countries and live another life. Yes, life—lives—here are rotten like the smelly ginamos of yours, Nay.

TOTO: It is in exchange of peace. Peace talk, Sitoy. Haven’t you heard of that? Tatay spoiled you with peace. You are a son of an uneducated farmer!

SITOY: A proud farmer!

ROSA: Toto, he is still your father!

TOTO: He is long forgotten, Nay. What is important to me is the promise of the new system.

SITOY: New system. The Mayor? Yes, you are right, they will send away the Chinese, but one day, you’ll wake up and realize it’s the new system who will throw us back to the land. (Laughs) Making the sea reservoir? Sure, sounds good, Toto. But when you see the Chinese stealing our precious taklobo, our island’s remaining treasure, you think we, the fishermen, would love to give it away? No, we want blood for blood. This is our sea. Only for Filipinos.

TOTO: Tikal, Sitoy!

SITOY: And what do you call Ado? Collateral damage? Damage for change, you call it.

TOTO: You should be the one going to school rather than me. Isn’t that what you want, know-it-all?

SITOY: Tama ka. After all, the price of the island has been paid by the Tsekwa in full cash. Who would refuse that sum? Your godly new father, Sir Rafael? The mayor, your highness? (Laughs)

TOTO: Be careful with your words, Manong.

SITOY: Manong!

ROSA: Sitoy, calm down.

SITOY: Sin-o ang ginatawag mo nga manong? You don’t have a family to come back to, Toto. Let your putang inang diyos mag-jetski sa dagat! You fucking sold your shit to a devil.

TOTO: I don’t have a choice, Sitoy. (Takes out the gun from his bag)

ROSA: Toto, don’t!

SITOY: Where did you get that?

ROSA: It was my fault!

SITOY hugs ROSA.

SITOY: (Hugging Rosa) No, Nay. No.

ROSA: I knew, I knew this would happen. I followed you one night, and I couldn’t believe what I saw. You shot Tina’s son! Nakibot ako. Before I could shout your name, Mayor saw me.

SITOY: Why didn’t you tell me, Nay?

ROSA: I was scared, langga. I was scared that Rafael would kill both of you. I can’t live without my sons. In exchange, I had to tell him our past. My only valuable to sell. Sorry, Sitoy! Sorry, Toto!

SITOY: What have you done! (To TOTO) Toto, look what you have become!

TOTO: I needed money to pay the school bills, and Sir Rafael lent me money. I told him I’d pay him later. But I couldn’t, Sitoy. So I worked for Mayor. I would come home late because I was working for Mayor. Sa una, galimpyo lang ako office. But he later gave me this. (Lifts the gun) Do you know what it felt the first time, Sitoy?

SITOY: Toto . . .

TOTO: Disgusting. It disgusted me. Everything was pitch dark. Nobody knew. Nobody saw except me and Mayor. It took many storms before it cleansed me. Now, whenever I hold this gun, I feel a desire to kill someone. I am nobody’s son anymore, Sitoy. I live for change, and you are the corrupt. (Points the gun to SITOY)

ROSA: Toto, do not let your anger blind you.

TOTO: Mayor gave me a new meaning, Nay. Now, my Manong Sitoy, whom I once loved, should end his life with this gun. You have been disobeying him for years, Nong. But Nanay made me promise to spare your life, but now I have no reason to keep that promise.

Amber light flickers. A sound of thunder erupts.

ROSA: Toto, stop!

Sound of two gun shots. Light fades on.

SITOY & TOTO: Nay!

ROSA’s body lies on the floor, blood gushing from her bullet wounds. SITOY hugs ROSA.

SITOY: Toto, can you smell the after storm?

TOTO: Dugo!

Toto runs to right exit. Sitoy wails. Light fades off.

CURTAIN