Issue 15 (November 2017)

Introduction

POETRY
Sometimes Suicidal, Mostly Booze by Jermaine Dela Cruz
Idlip by Patrick Jayson Ralla
Perpetual Friction by Michael John Otanes
Breakwater Girls by Saquina Karla C. Guiam

NONFICTION
Mother and Son by Lance Isidore Catedral
Remembering Ama by Gutierrez Mangansakan II

FICTION
Nowhere Room by Kristine Ong Muslim
Sirena by Mark Sherwin Castronuevo Bayanito
The Crying Walls of San Lorenzo by Erwin Cabucos

Editors and Contributors

Advertisements

Introduction

Úna nakong nasinatian ang kamatayon katong ningpanaw ang amahan sa akong amahan. Naa pa ko ato sa elementarya. Ug ing-ani lang siya sa akong panumdoman: pastor, gatrabaho isip superbisor sa usá ka tanoman (kon sa pinya o saging, wala na ko kasayod), dalok, ug namatay tungod sa nakaong bahaw. Sa haya, gitan-aw lang nako ang paghilak sa baying anak sa usá sa mga igsoon sa akong amahan. Wala koy gibatì puyra sa kahadlok nga moduaw siya sa among balay, matod pa sa mga katigulangan. Apan unsaon nako pagsiguro nga siya gayod ang moduaw (o ningduaw) kon wala ko kaantigo sa iyang nawong? Pipila lang ang higayong nakit-an nako siya. Kabalo lang ko sa iyahang ngalan kay ngalan usab kini sa akong amahan ug sa úna niining laking anak sa ikaduhang asawa. Karon, usá siya sa mga ginapangadyean, ginasindihan og kandila, ug ginapakaon namo og tam-is ug pilit matag Adlaw sa mga Patay.

Sukad niato, saksi na ko sa daghan pang kamatayon. Nahimatngon nako ang usá ka kamatuoran: mamatay kitáng tanan. Maong dili na ko matingala nga daghang pagtuon sa mga kultura ug katilingban kay aduna gayoy bahin sa kamatayon (ug pagkatawo). Kamatayon gayod ang usá ka butang nga sagad sa tanang linalang — bisan og unsa man ang kaliwat ug tinuohan.

Sa piyesa nga “Nowhere Room” ni Kristine Ong Muslim, gipahibalo na sa inahan sa iyang anak nga si Theophilus ang kamatayon: “You only fill one small room when you die so there’s no sense in occupying more while you are alive.” Dili gayod kini naandang itudlo sa mga bata, nga ingnon natong gasugod pa lang sa ilang kinabuhi. Apan sa pagtrato ug pagkulong kang Theophilus, sama na siya sa usá ka minatay; wala na niya nasinatian ang mahimong tawo (bisan kahibalo tang natawo siya). Gipadako siyang kinahanglan nang maanad sa kamatayon.

Apan ang mga doktor gayod ang usá sa mga gadeklara sa kamatayon sa mga tawo. Pipila na kahâng kamatayon ang ilang gideklara ug nasaksihan? Sa anekdota sa doktor nga si Lance Isidore Catedral nga nag-ulohan og “Mother and Son,” gisaysay ang kamatayon sa usá ka inahan pinaagi sa pagtutok sa gibati sa anak: “On Mother’s Day, he was still a boy — soft wisps of hair just starting to grown on his armpits, his voice barely beginning to crack — but already mother-less.” Ginapasayod niining pagpapaila sa “pagbalhin” sa anak gikan sa pagkabata paingon sa pagkabinatilyo nga kauban sa kamatayon ang dakong kabag-ohan sa kinabuhi sa mga nabilín sa mga namatay. Gadugang pod ang klinikal nga deskripsiyon sa kamatayon sa inahan sa pagpabatî sa atoang magbabasa sa sakít nga pagdawat sa anak.

Kinahanglang dawaton ang kamatayon sa atong mga minahal o kaila, kanunayng atong madungog. Sa balak ni Michael John Otanes nga “Perpetual Friction,” dili madawat ug gahandom ang inahan sa persona nga mabanhaw ang iyahang bána, maong “…she decided not to cremate/ his body. In truth, she enshrouded him with/ white blankets to turn him into a pupa…” Kinahanglan, ang ingon sa ubán, ug dili lalim ang modawat, apan usahay motungha lang kini sa taknang wala nato damha. Ug ginapakita kini sa balak pinaagi sa paghatag sa atoa og mga kuyawng binuhat sa inahan sa patayng lawas sa sinugdanan ug sa pinakalit nga pag-ingon sa usá ka simpleng hinungdan nga nadawat na niya ang kamatayon.

Walay makit-ang hinungdan ang ubang tawo aron magpadayon nga mabuhì. Ginapili na lang nila nga taposon ang ilang kinabuhi. Sa sugilanon nga “The Crying Walls of San Lorenzo” ni Erwin Cabucos, nakit-an sa sakristang si Rex ang usá ka laking batan-on nga gapakamatay. Nanghangyo pa kini kaniya nga: “Just help me die, just let me end all this… There’s no point in living.” Kadugayan, mahibal-an nato ang bug-at nga hinungdan sa pagpakamatay. Limpiyo ang paghan-ay sa mga panghitabo niining sugilanona, apan makakurat gihapon ang pipila ka larawan ug panghitabo nga gipiling gibutang.

Dili sayon sa ubán ang pagpili kon magpadayon sa kinabuhi o magpakamatay. Mao kini ang gihunahuna sa persona sa balak nga “Sometimes Suicidal, Mostly Booze” ni Jermaine Dela Cruz. Ingon dinhi, “I am half afraid of dying/ and half afraid of living.” Gipakita pa kining pagduhaduha sa paglista og mga pamahayag nga balinsuhi sa matag usá; ang uban nadungog na nato, apan ang uban bag-ong gimugna sa magbabalak.

Walay nakasayod sa kinabuhi pagkahuman sa kamatayon — o kon aduna ba — maong daghan ang mahadlok mamatay. Mao ni ang ideyang gidulaan ni Patrick Jayson L. Ralla sa iyahang espekulatibong balak nga nag-ulohan og “Idlip.” Dinhi, kanunayng mamatay ug mabanhaw ang balibato sa kinabuhi sa persona. Aduna lang siyay usá ka adlaw aron sulayang bugtoon ang kinaadmang dagan sa iyang kinabuhi. Apan, kanunayon siyang mapakyas. (O, dili ba kasinati usab kini sa mga tawong buhi pa apan wala nay kahulogan ang kinabuhi?)

Aduna poy gatuo sa kalag nga maong gapadayon sa kinabuhi sa namatayng lawas sa mga tawo. Ug nagkalain-lain ang pagpadayong gituohang gahitabo. Sa ubán, dili makapadayon ang kalag kon aduna pay kinahanglang taposong misyon o kon lain ang pagkamatay, sama sa gisaysay sa balak nga “Breakwater Girls” nga gisulat ni Saquina Karla C. Guiam. Dinhi, malab-as ang paglarawan sa kamatayon sa mga babae. Dili gayod ta maganahan nga mamatay sama nila o nga mapagkita sila kanato.

Tinuohan pod sa kadaghanang kultura nga adunay mamatay tungod sa mga linalang nga dili ingon nato. Sa mubong sugilanon nga “Sirena” ni Mark Sherwin Castronuevo Bayanito, adunay pagtuo nga matag tapos sa piyesta sa Sto. Niño sa Brgy. Bula, naay mamatay nga laki. Ang hinungdan: usá ka sirena. Sa piyesa, gigamit ang larawan sa sirena aron balion ang kinaadmang estruktura sa sugilanon: gasagol ang duha o pipila ka elemento aron makamugna og usá ka matang. Sa ulahi, masaksihan nato nga gibali pod ang gidamhang kamatayon sa mga tawo sa Brgy. Bula.

Sa ulahi, paghinumdom na lang sa mga namatay ang usá sa mga mahimo sa mga nabilín. Sa piyesa ni Gutierrez Mangansakan II nga “Remembering Ama” (nga kabahin sa iyang bag-ong libro nga Archipelago of Stars), gipaila niya usab si Datu Udtog Matalam Sr. pinaagi sa paghinumdom sa mga higayong nakauban niya ni: “For most people, your great grandfather was the Datu. For me, he was plain old ‘Ama’.” Ginapahinumdom niini ang usáng katingalahan mahitungod sa kamatayon: mabuhì ang namatay pinaagi sa paghinumdom sa iyang pagkatawo.

Sa niaging bulan, natawo ang ikaduhang anak sa únang laking anak sa akong inahan. Sa niaging bulan, nanawag usá ka gabii ang usá sa akong mga igsoon. Ang tinuod, ako ang nagpatawag kaniya. Dugay ug pipila ka higayon ang pagtawag. Sa ulahing higayon, wala na niya napugngan ang kaugalingon. Ang iyang balita: patay na ang pinakabag-ong miyembro sa among pamilya. Usá ka adlaw na. Usá ka adlaw nang gitago kanako, aron daw dili ko masakitan. Ang hinungdan sa kamatayon: nalabihan sa pagpakaon. Gilubong dayon siya sa Maitum, dili na sa naadnang paagi sa inahan niyang lumad gayod nga Tboli. Gilubong siya nga walay nabilíng pahinumdom kanamo puyra sa iyang mubong kinabuhi. Ako: dali lang siguro ang pagdawat kon walay mahinumdoman.

Nagpadala ko og mensahe taod-taod sa mga kaila aron mananghid sa akong giplanong dugayng pagkawala. Ang tubag sa isa: nia ko karon sa ospital, namatay ang ig-agaw. Nahinumdoman nako ang akong pag-umangkon — ang iyang unga, ang paggukos ni Mamang kaniya, ang paghatag namong angga kaniya. Dili diay dali ang pagdawat.

 

M.J. Cagumbay Tumamac
Kiangan, Ifugao

Sometimes Suicidal, Mostly Booze

by Jermaine Dela Cruz
Poetry

 

Drink responsibly: don’t spill it.

They said what doesn’t kill us
makes us stronger.
I guess I was strong enough
to overcome the idea
of ending my life
haunting me like a predator
clawing its way through
the rubble
of my conscious belief
that life indeed is a gift
so precious, I don’t think
I deserve having.

They said a half truth
is a whole lie.
The truth is
I am half afraid of dying
and half afraid of living
for I haven’t figured out
which is worse:
living or leaving the ones
I care about.
So I resorted to drinking
as a sort of escape
from this catastrophe.

They said suicide
is a permanent solution
to a temporary problem.
I say alcohol
is a temporary solution
to a permanent problem.
Intoxication is the best
antidote to pain,
lost in space
grasping, babbling words.
It disconnects us
from ourselves
momentarily.

They said numbing the pain
for a while
will make it worse
when you actually feel it.
but what is more rewarding than
the fleeting sensation
of happiness,
of guiltlessness,
of chastity from
caring and crying,
loving and trying?
Waking up with a blinding headache.

Idlip

by Patrick Jayson L. Ralla
Poetry

Bumangon ako
kaninang umaga
sa nitsong
taguan ng mga labi
ng aking mga nakaraang buhay.
Nabuhay akong
may panibagong sigla
upang subukang
baguhin
ang aking landas —
mga naging landas.
Ngunit ngayong gabi,
tulad ng iba pang nagdaang gabi,
muli akong mamamatay
habang nakahiga
sa aking kabaong.
At bukas,
muli akong babangon
upang subukang baliin
ang hindi maiiwasang
kapalaran ng aking buhay:
mamamatay
paglalim ng dilim
at muling isisilang
pagdating ng bukangliwayway.

Perpetual Friction

by Michael John Otanes
Poetry

(This piece first appeared in the Roots section of Rambutan Literary.)

When father died inside our house, mother
muttered neatly-folded words to him so
they would spark, like fireworks, in his heart.
For almost every day in three years,
mother had been hoping for his resurrection;
and so she decided not to cremate
his body. In truth, she enshrouded him with
white blankets (to turn him into a pupa,
she told me), hang his corpse in the
ceiling of her room—and she would sing hymns
and dance around it. Then on her
knees, and with her head up and closed eyes,
she would pray in silence and in devotion while
rubbing her hands against the cold
thing, so hard that, sometimes, it got warm.
He’s alive! she would chant. He’s alive!
But father has not gone outside even once. Months
later, grandmother paid a visit to us one fine
day, and said she saw father being nestled
by another arms, in an open field. Mother’s
brows met. As soon as she uncovered
the pupa very carefully, and saw nothing
inside it but ashes, she broke down to tears. Like
stars, she noticed, she could not reach
the ashes. Then she reached for my
hand this time, said sorry, and whispered
that, at last, she knew now why father
died, just as she untangled the
rope tightly looped around my neck.

Breakwater Girls

by Saquina Karla C. Guiam
Poetry

(This piece first appeared in Dagmay, the literary journal of the Davao Writers Guild.)

Little girls, little girls
Dancing by the breakwater
Their faces bloated like balloons
With electric plugs tucked behind their ears
Their eyeballs starting to fall from their sockets
Smiles turn to sneers
Maggots crawl all over their skin
Skin and bones visible through the naked eye
Blood on their clothes never lie
And whenever people pass the breakwater by midnight
Little girls with decayed teeth, torn-out clothes, electric plugs by their side and holes in their chests
Will come out to play with you
And make you wish they were locked in their baggage.

Mother and Son

by Lance Isidore Catedral
Nonfiction

(This piece first appeared in the anthology Through the Eyes of a Healer.)

He cried like a baby, and maybe that was what he was in his mother’s eyes.

With her eyes closed, she looked like she was sleeping. On her arms and limbs were multiple bruises; they started appearing just six months ago, like random pencil blots on a skin canvas. Then came the pallor, unexplained weakness, and a feeling that something wrong was going on. She couldn’t put a name into it until months after her descent into being bedridden, just around the time when her doctor, after seeing her lab tests, to her she had leukemia.

The boy was fourteen, but he had the eyes of an old man who has been through a lot. He cared for her mother, brought her to the hospital for intermittent sessions of blood transfusions, put up with the long queues at the Blood Bank, and even pleaded with the Social Services staff to give her free antibiotics.

On Mother’s Day, he was still a boy — soft wisps of hair just starting to grow on his armpits, his voice barely beginning to crack — but already mother-less. Her mother’s blood infection was so profound that even the strongest antibiotics were rendered powerless. Her platelet count was too low as to graciously permit spontaneous bleeding to happen anywhere in her body: her eyes, her lungs, her brain. That was what killed her: a ruptured vessel, perhaps, that decided to snap in her cerebrum. She was gone in minutes.

As he grieved and sobbed and wished that this was all but a dream, IV lines were still attached to her mother’s veins made fragile by many pressure to the bare acceptable minimum were dripping in futility.

It was just another day at the hospital. They boy had to bring his mother’s body home. He had been through a lot, surely he could handle her mother’s funeral too.

Image result for from the eyes of a healer