Ang Pagkatuyo ng Lupa at Puso

Ni Mubarak Tahir
Maikling Kuwento

Unti-unti kong pinagmasdan ang sakahan. Nalungkot ako sa aking nakita. Sa kabila no’n ay nagpatuloy ako sa pagtalunton ng pilapil ng sakahan ni A’mâ habang hila-hila ko ang tali ng aming kalabaw na si Masbod. Nang mapadaan ako sa isang batis, napansin kong unti-unti nang nabibiyak ang tuyong putik nito. Ang mga damo, kangkong, at iba pang pananim ay unti-unti na ring nalalanta. Napailing ako at napabuntonghininga. Nagpatuloy ako sa paglalakad hanggang narating ko ang isang malaking puno na unti-unti na ring nalalagas ang mga dahon. Sa lilim ng puno ay iniwan ko si Masbod na paikot-ikot na naghahanap ng mga damong makakain niya. Bahagya kong niluwangan at hinabaan ang tali niya nang marating niya ang ilang damo na papalanta na rin.

Iniwan ko si Masbod at tinungo ko ang sakahan ni A’mâ. Ang dating malaginto at luntiang palayan ay napalitan ng tuyong lupain. Wala na rin ang mga lawin sa sakahan upang manghuli ng mga dagambukid. Ang mga susô sa gilid ng pilapil ay pawang bahay na lamang ang makikita. Nang marating ko ang bakanteng sakahan, pinagmasdan ko ito. Napaupo ako sa tuyong pilapil. Napatingala ako at napaluha na lamang. Bumigat ang aking pakiramdam na hindi ko maipaliwanag. Naalala ko si A’ma.

* * *

Allahu akbar, Allahu akbar!

Isang malakas na boses ang gumising sa akin. Tinig iyon ni A’ma na hudyat para magsambayang sa umaga. Inaantok at mabigat man ang buong katawan, pinilit kong bumangon, kung hindi ay isang tábô ng malamig na tubig ang tatanggapin ko mula kay A’ma. Umupo muna ako.

Alhamdulillahi ahyana ba’da ma amatana wa ilayhin nushur, bulong ko sa sarili, isang pasasalamat sa Allah para sa panibagong umaga.

Dahan-dahan kong itinali sa beywang ko ang inaul na malong upang hindi mabasa sa pag-aabdas. Gamit ang lumang bao ng niyog, sinalok ko ang tubig na mula sa lumang banga. Nang ilublob ko ang kanang kamay ko sa bao ay naramdaman ko ang lamig ng tubig. Bigla akong nahimasmasan sa pagkakaantok. Pagkatapos kong hugasan ang dalawa kong kamay ay kumuha ako ulit ng tubig. Nilanghap ko ang amoy ng tubig. Amoy malinis at preskong tubig ng balon. Nagmumog ako nang tatlong beses. Panghuli kong hinugasan ang dalawa kong paa. Nang makabalik ako sa kama kong gawa sa kawayan ay agad kong hinanap ang sajadah upang magsambayang ng sub’h.

Mababanaag na ang sikat ng araw. Dumungaw ako sa bintana, at bumungad sa akin ang silahis ng araw. Napatingala ako habang nakapikit. Marahang huminga. Pumasok sa ilong ko patungong lalamunan ang malamig na simoy ng hangin kasama ng mabangong simoy ng gintong palay na nagmumula sa sakahan.

Wata mama, ikëta ka i kabaw a, paalala ni A’ma na noo’y naglilinis ng kaniyang mga kagamitan sa pagsasaka gaya ng araro.

Uway, sagot ko.

Pumanaog ako, at pagbaba ko ay napuno ng amoy ng sibuyas at bawang na ginigisa sa lanâ a tidtô ang buong bahay. Hinanap ko si I’nâ. Abala siya sa pagsi-sinakô ng malamig na kanin.

I’nâ, masu masarap ang niluluto mo, paglalambing ko.

Napangiti si I’nâ.

Pamagayas ka den san, Wata. Sundin mo na ang utos ni A’mâ mo, ani I’nâ. Makadtanay, pag-uwi mo handa na ang tilagaran natin, dugtong pa niya.

Nagmadali akong lumabas upang dalhin sa bakanteng sakahan si Masbod upang makapanginain ito sa mayayabong na damo. Sumakay ako kay Masbod na hawak-hawak ang kaniyang tali.

Hing! Hing! Pamagayas ka, sabi ko habang ikinikiskis ko ang mga paa sa tagiliran ni Masbod upang magmadali ito. Dali na, Masbod! Uuwi pa ako para mag-almusal.

Gustuhin ko mang latiguhin si Masbod dahil sa inis sa kaniya, mas pinili kong pabayaan ito habang sumasabsab ito ng masasaganang damo sa gilid ng daan.

Nang maitali ko na ang tali ni Masbod sa isang puno, kumaripas ako ng takbo pauwi. Ilang metro na lamang ay mararating ko na ang aming bahay. Mas lalo akong nagmadali nang maamoy ko ang pinipritong tamban ni I’nâ. Halos matisod ako sa pilapil.

N’ya ako den! nakangisi kong bungad kina I’nâ at A’mâ.

Hindi pa man ako nakakaupo ay bigla akong sinita ni A’mâ. Nginan, Wata? Hindi ka ba marunong magsalam kapag papasok sa walay?

Napalunok na lamang ako at tinabihan si A’mâ. A’mâ, gusto mo gawan kita ng kape a netib? paglalambing ko sa kaniya.

Napansin kong nakatingin sa akin si I’nâ at nakangiti. Alam na alam niya kung papaano ko hulihin ang kiliti ni A’mâ.

Uway, ’wag masyadong matamis a, sagot ni A’mâ. Mas masarap pa rin ang kape a netib na medyo mapait.

Sa isang tasa na yari sa lata ay ibinuhos ko ang mainit na tubig na nasa takure na nasa abuhan. Sa isang lumang garapon, kumuha ako ng isang kutsara ng netib na kape. Nilagyan ko rin ng kalahating kutsara ng pulang asukal at saka hinalo. Binalot ng bango ng kape ang buong banggerahan. Ganito ang tamang pagtitimpla ng kape ni A’mâ. Mangiti-ngiti kong inihatid at inilagay sa kaniyang harap ang umuusok na kape. Nakita kong ngumiti siya nang masamyo ang bango ng kape. Sa wakas, napasaya ko siya sa pinakasimpleng paraan.

Nang matapos mag-almusal, kinuha ni A’mâ ang kaniyang lumang salakot na nakasabit sa dingding ng bahay. Naghanda siya upang tingnan ang kaniyang sakahan. Nalalapit na rin ang anihan.

Wata, ihanda mo ang kubong at ’yong inihanda ni I’nâ mo na nilëpët na babaon natin, utos ni A’mâ habang nirorolyo niya ang kaniyang tabako.

Mabilis kong hinanap ang kubòng. Inilagay ko na rin sa lumang supot ang nilëpët na gawa ni I’nâ.

Dinaanan namin ni A’mâ si Masbod na nagtatampisaw sa batis. Sumakay kaming dalawa kay Masbod patungong sakahan.

Wata, kapët ka, sabi ni A’mâ nang may pag-aalala.

Mahigpit akong kumapit sa beywang ni A’mâ. Nakaramdam ako ng kapanatagan at kaligtasan. Napangiti ako. Minsan pa’y inilapat ko ang aking mukha sa likod niya. Naamoy ko ang katandaan niya. Hindi amoy ng pawis kundi amoy ng sakripisyo at pagsisikap. Pagsasaka na ang kinamulatang trabaho ni A’mâ. Ito rin ang ikinabubuhay namin. Parang gulong ang pagsasaka—minsan masagana at kung minsan naman ay hindi sinisuwerte. Gayon pa man, nagpapatuloy si A’mâ. Hindi siya nagpadaig sa hamon ng buhay ng magsasaka gaya ng mga sakuna dulot ng bagyo. Kaya ganoon na lamang ang hanga ko sa kaniya.

Narating namin ang sakahan. Nadatnan din namin si Bapa Dima na nagbubungkal ng pilapil upang dumaloy ang tubig patungo sa kabilang palayan na dahan-dahan nang nawawalan ng tubig.

Kanakan den pala ang wata mo Kagi Tasil, ani ni Bapa Dima kay A’mâ.

Benal ba nagbibinata na, kaya sinasanay ko na sa mga gawain dito sa sakahan. Mabilis ang panahon ngayon. Di natin alam kung kailan natin iiwan ’tong sinasaka natin, paliwanag ni A’mâ habang nakatanaw sa kaniyang malawak na sakahan.

Nang marinig ko ang mga sinabi niya ay nakaramdam ako ng pagkalungkot sa mga oras na iyon. Hindi ko maipaliwanag, ngunit biglang sumikip ang dibdib ko. Gusto kong hawakan nang mahigpit ang mga kamay ni A’mâ.

Damangiyas ka mambu, Kagi. Huwag ka nga magbiro ng ganiyan. Syempre matagal pa ’yon, sa lakas mong ’yan, nakangiting sabi ni Bapa Dima.

Sa mga sinabi ni Bapa Dima ay nagkaroon ako ng lakas ng loob kahit papaano. Sa kabila noon ay hindi ko maiwasang hindi itago sa isipan ko ang mga binitawang salita ni A’mâ.

Iniwan namin si Bapa Dima sa kaniyang gawain. Pinuntahan at inikot namin ni A’mâ ang kaniyang sinasakang palayan. Tila inilatag na ginto ang mga butil ng palay. Ilang araw na lamang marahil ay aanihin na ito. Hinahawakan at pinagmamasdan ni A’mâ ang mga butil na aming nadaraanan. Napapangiti siya dahil masagana ang kaniyang sinasaka, hindi tulad noong nagdaang taon na hindi umabot sa tatlong sako ng palay ang kaniyang naaani dahil sa matinding insekto na sumalanta sa palayan.

Nagulat ako nang bigla akong akbayan ni A’mâ. Wata, tadëmi ka. Kahit anong yaman mo sa mundo, kung hindi ka kusang magsisikap ay mawawalan ito ng saysay. Kaya ikaw, habang bata ka pa, magsimula ka nang abutin ang mga pangarap mo. Pahalagahan mo ang bawat oras dahil ang bawat segundo, kapag dumaan, hindi mo na ito maibabalik pa, malumanay na sabi ni A’mâ habang nakatanaw sa malayo. Maliban sa pagsasaka, gusto kong makapagtapos ka ng pag-aaral mo. Mas magiging masaya kami ni I’nâ mo kung may makikita kaming nakasabit na diploma at hindi lamang mga salakot sa dingding ng bahay natin, dugtong pa niya habang nakatingin sa akin nang nakangiti.

Hindi ko alam kung papaano ko sasagutin si A’mâ. Nawalan ng lakas ang aking dila upang sabihin kung ano ang nararamdaman ko habang binibitawan niya ang mga salitang ’yon. Napakabigat. Napaiwas ako ng tingin. Huminga nang malalim at pilit na itinago sa kaniya ang pagpatak ng aking mga luha. Ayaw kong makita niya kung gaano ako kahina. Gusto kong malaman niya na nagiging matatag at malakas lamang ako kapag nandiyan siya. Inalis niya ang pagkakalapat ng kaniyang kamay sa aking balikat. Agad ko itong sinalo at mahigpit na hinawakan. Ayaw kong bumitaw sa mga kamay niya. Ilang saglit pa ay bumitaw siya sa aking mga kamay at humakbang. Hindi ko alam, ngunit nakaramdam ako ng pangungulila sa kaniya habang pinagmamasdan siyang humahakbang palayo sa akin.

* * *

Pauwi na ako. Katatapos lamang ng aking klase. Bago pa man tuluyang magdapit-hapon ay sinisikap kong makadaan sa sakahan upang tingnan ang kalagayan ng palayan ni A’mâ. Maayos naman ang palayan, kaya agad din akong umalis. Sakay ng biniling bisikleta ni A’ma, mabilis akong pumadyak lalo’t natatanaw ko na ang aming bahay, na tanging liwanag lamang ng lampara ang bumubuhay.

Habang nasa harap ako ng hagdan, bigla akong napatingala. Nakarinig ako ng mahihinang pag-iyak. Napansin ko rin ang iilang tsinelas na nasa kinatatayuan ko. Umakyat ako. Bumungad sa akin ang isang puting tela na dahan-dahang ginugupit nina Babo Taya at Babo Samira. Nakaramdam ako ng kabang hindi maipaliwanag. Sa isang silid ay nakita ko sina Bapa Dima at ilan pang tao. Hindi malinaw sa akin kung bakit wala silang imik at nakatalikod silang lahat.

Assalamu alaykom! Babo, ano’ng nangyari? tanong ko.

Napalingon sina Babo Taya, at nagkatitigan sila ng kaniyang kasama. Hindi sila makakibo. Tanging malungkot na mga titig ang kanilang tugon sa akin. Pumasok ako sa silid. Nakita ko sa isang sulok si I’nâ, humahagulgol nang patago. Agad ko siyang nilapitan at hinawakan ang magkabilang balikat. Naramdaman ko ang bigat. I’nâ? Nginan? Ano’ng nangyari?

Isang mahigpit na yakap ang itinugon ni I’nâ sa akin habang humagulgol siya. Hindi ko maintindihan ang lahat ng nangyayari. Naguluhan ako.

Minunot dën sa limo no Allah si A’mâ nëngka, mahinang sabi ni I’nâ. Kaninang tanghali, pagkatapos niyang magsambayang ng dhuh’r, bigla siyang inatake ng hayblad habang nananabako, dagdag ni I’nâ na hirap na rin sa paghinga.

Hindi ako nakapagsalita. Nanghina ako sa narinig ko. Agad kong pinuntahan ang nahihimlay na bangkay ni A’mâ. Pinagmasdan ko ang kaniyang mukha. Ngayon ko lang nakita ang maaliwalas at masaya niyang mukha. Napahagulgol na lamang ako habang yakap-yakap siya. Gusto kong sumigaw upang mailabas ang sakit na nararamdaman ko, ngunit hindi ko magawa dahil isa itong kasalanan sa Allah, kaya nauunawaan ko kung bakit walang imik ang lahat sa loob ng bahay.

Nang mapaliguan si A’mâ, muli ko siyang hinagkan at niyakap sa huling pagkakataon. Nang balutin na siya ng puting tela ay wala akong nagawa kundi maupo sa tarangkahan at di namamalayan ang pagdaloy ng aking mga luha. Dumating na ang araw na kinatatakutan ko. Ganitong-ganito ang naramdaman ko nang bitawan ni A’mâ ang aking kamay habang humahakbang siya papalayo sa akin sa sakahan. Wala na si A’mâ na nagpapalakas sa akin.

* * *

Ilang araw na lamang ay anihan na sa aming lugar. Halos lahat ay naghahanda na ng kani-kanilang kagamitan sa pag-aani. Si Bapa Dima ay nagpakanduli pa para sa masaganang ani bilang pasasalamat isang araw bago ang anihan. Hindi namin magawa ni I’nâ na magsaya sa mga panahong yaon lalo’t hindi pa umaabot ang ikaapatnapu’t araw ng pagkamatay ni A’mâ. Ngunit sinikap ko pa rin paghandaan ang pagdating ng araw ng anihan.

Madilim pa man ay nakarinig na ako ng pagragasa ng mga karosa at yapak ng mga kalabaw. Maagang pumunta sa kani-kanilang sakahan ang mga magsasaka. Kaya bumangon na lang din ako upang makapagsambayang at makapaghanda. Nang papunta ako sa banggerahan upang mag-abdas, nakita ko si I’nâ na naghahanda ng tilagaran. Hindi na siya kasinsigla noong nabubuhay pa si A’mâ. Mula nang mawala si A’mâ ay wala nang lamang kape na netib ang garapon namin. Hindi na rin siya naghahanda ng linëpët. Maraming nagbago nang maiwan kami.

Kinuha ko ang salakot na dating si A’mâ ang gumagamit. Isinakay ko na rin kay Masbod ang kagamitan sa pag-aani. Nang paalis na ako sa bahay, napansin kong may paparating sa may di kalayuan. Tumatakbo. Nang malapit na ay bumungad si Bapa Dima sa akin na hinihingal. Kamar! Kamar! Nasayang lahat, sabi nito na halos mapaluhod.

Bapa? Ano’ng ibig ni’yong sabihin? tanong ko sa kaniya.

Inatake ng mga insekto ang palayan natin! Halos wala nang natira para anihin, sagot niya.

Mabilis kong nilatigo ng tali si Masbod, at kumaripas ito ng takbo. Hindi ako makapaniwala sa ibinalita sa akin ni Bapa Dima. Habang mabilis na tumatakbo si Masbod ay naisip ko si A’mâ.

Di mapakay! Hindi maaaring masira lamang ang huling pananim ni A’mâ, bulong ko sa sarili.

Narating ko ang palayan. Nababalot ng pagkadismaya at lungkot ang kapaligiran ng mga magsasaka. Amoy na amoy ko rin ang mga insektong nanalasa sa palayan. Pinuntahan ko ang palayan ni A’mâ. Ang mga gintong butil ng palay ay nabalot ng maiitim na insekto. Naninilaw na rin ang mga berdeng dahon ng mga palay. Napaluhod na lamang ako sa aking nakita.

Ampon, A’mâ ko! Hindi ko naisalba ang inyong palayan, tanging nasabi ko habang pinagmasdan ang buong palayan.

Bago pa man magtanghali ay nagsiuwiang dismayado ang halos lahat ng magsasaka maliban kay Bapa Dima na nakatulalang nakaharap sa kaniyang palayan na maluha-luha. Bumaba ako sa pagkakasakay kay Masbod.

Matagal-tagal na naman bago tayo makakabangon nito, malungkot niyang sabi. Hindi na ’to bago sa amin. Sabi nga ni Kagi Tasil, pagsubok lamang ito sa ating mga magsasaka. Ang susuko sa hamon ay laging talo. Ang kaibahan lamang ngayon ay wala na akong karamay sa mga ganitong panahon.

Nilapitan ko si Bapa Dima. Hinawakan ko ang kaniyang balikat.

Bapa, simula ngayon ako na ang makakaramay ninyo dito sa sakahan. Ipagpapatuloy ko ang nasimulan ni A’ma habang nag-aaral, malakas na loob kong sabi kay Bapa Dima.

* * *

Bumalik lamang ang ulirat ko nang makaramdam ako ng pagpatak ng tubig sa tuyo kong balat. Napatingala ako. Isa-isang pumapatak ang ulan.

Masbod! Masbod! Bagulan! Bagulan, Masbod! masaya kong sigaw habang tumatakbo patungo kay Masbod.

Labis-labis ang saya ko sa araw na iyon. Matagal na rin naming hinihintay ang pagbagsak ng malakas na ulan sa aming sakahan. Ang mga tuyong lupain at pananim ay muling makakatikim ng tubig. Magkakaroon na rin kaming mga magsasaka ng bagong pagkakataon upang magsimulang magtanim. Ang naghihingalong mga sakahan ay muling mabubuhay, tulad ng mga puso naming tuyo na dahan-dahang mababasa ng paghilom.

Advertisements

Kung Di Mo Na Kaya

Ni Rustom M. Gaton
Maikling Kuwento

 

Sa unang pagkakataon, nakita kong maayos ang kuwarto ko. Nakatupi ang kumot, tama at walang yukot ang bedsheet, nakapuwesto ang mga unan. Wala na ring laman ang laundry bin, at wala ring nagkalat na damit sa itaas at ilalim ng kama.

Maging study table ko sa gilid ay nailigpit ding maigi. Nakasalansan ang mga papel, at nakasilid lahat sa garapon ang mga bolpen at lapis. Ang nakatuping papel sa gitna ng mesa ay maayos rin ang pagkapatong.

Maayos na sana lahat kung wala lang ang malamig kong katawan na nakabitay sa ceiling fan at ang nakatumbang monobloc chair sa ilalim.

Dapat talaga masaya ako ngayon eh kasi sa wakas ay naayos ko na lahat. Naiwan ko na lahat ng pagod ko. Hinihintay ko na lang ang liwanag na kukuha sa akin.

Ang tagal. Parang dinudurog ang puso ko sa paghihintay. Sino ang mag-aakala na maaari ko rin palang kaawaan ang sarili kong kalagayan?

Tinitigan ko ang nakabitay kong katawan na ngayon ay wala nang kabuhay-buhay. Ang putla na nito. Kulay kahel na rin ang mga labi nito. Gayunpaman, mukha lang mahimbing na natutulog ang bangkay. Tila ba wala itong dinadalang anumang pasanin sa buhay.

Napansin ko ang mga daliri ng katawan. B-bakit kusang gumagalaw ang mga ito? nausal ko sa aking isip, at mas lalo pang nanlaki ang mga mata ko nang makitang unti-unting nabubuo ang isang ngiti sa mga labi ng katawan. Dahan-dahan ding bumuklat ang mga mata.

Napaatras ako sa aking nakikita. Bakit nabubuhay ang aking bangkay?

Umangat ang mga kamay ng katawan at hinawakan ang taling nakapulupot sa leeg nito, pilit itong kinakalas. Maya-maya pa’y nakawala sa tali ang katawan at nahulog sa sahig.

Bumangon ang katawan. Halatang labis itong nanghihina at paminsan-minsan pang umuubo.

Kinuha nito ang nakatumbang monobloc at pinatayo sa likod ng study table. Umupo ito at sumalampak ang ulo sa mesa.

Patay na ba siya ulit? Paano nangyari ’yon? Natutulog lang ba siya? Ako pa ba ’yan? Labis akong naguguluhan habang pinagmamasdan ang katawang natutulog sa mesa. May paminsan-minsan pang pumapatak na luha sa mga mata nito.

Halos isang oras din akong naghintay bago nagising muli ang katawan. Iniangat nito ang ulo mula sa mesa at pinahiran ang mga natuyong luha. Pagkatapos dinampot nito ang nakatuping papel, na naglalaman ng isinulat kong pamamaalam.

Hawak ng dalawang kamay, binasa nito ang nakasulat. “Hindi ko pala kayang gawin ito,” sabi nito maya-maya.

Kumunot ang noo ko. Ngunit nandito ako. Nandito pa ako sa labas ng katawan ko.

Pinunit nito ang papel at itinapon sa basurahan. Tumungo ito sa aparador at kinuha ang paborito kong kulay abong jacket. Isinuot rin nito ang bunny slippers ko na pink bago tuluyang lumabas ng silid.

Naiwan sa loob ng kuwarto na naguguluhan.

“Sabi ko na eh, susuko ka rin,” narinig kong may nagsabi sa likuran ko. “Mahirap talagang kontrolin ang babaeng iyon. Masyadong matigas ang ulo.”

Kaboses ko ang nagsasalita.

Lumingon ako, at sa sobrang gulat ko, napaatras ako sa aking kinatatayuan. Isang babae ang nakatayo sa harap ko. Mata-sa-matang tumitingin ito sa akin.

Kilalang-kilala ko ang mukha niya. “B-bakit kamukha kita?” nausal ko na lamang.

“Gaya mo, minsan din akong nasa loob ng babaeng iyon,” sagot nito. “Gaya mo, nasawi rin ako.” Inangat nito ang isang kamay, at nakita kong may hiwa ito sa pulso.

“Hindi pa tayo kinukuha ng liwanag dahil hihintayin pa natin ang kamatayan niya.” Isa na namang pamilyar na boses ang nagsalita. “Hindi pa niya oras.”

Tiningnan ko ang pinanggalingan ng boses, at nakakita ako ng isa na namang babaeng kamukha ko. May butas na gawa ng bala sa noo nito. Sa likuran nito, nakatayo ang marami pang babaeng kamukha ko.

Marami na kaming sumuko?

Muwang

Ni Doren John Bernasol
Dagli

 

“’Nak, ibibigay ni sir lahat ng gusto mo,” panghihikayat ng ina. “’Yong bike, maraming chocolates, at iba pang mga laruan. May ipagyayabang ka na ulit sa mga kaklase mo. Di ba gusto mo ’yon, ’nak? Gusto mo ’yon?”

Diniinan ng ina ang hawak sa balikat ng bata. Tumango ang bata.

“Basta huwag kang iyak ha?” dagdag ng ina. “Sumunod ka lang sa gusto niya. Tulad lang ng ginawa mo dati kay sir.”

“Siya pa rin ho ba, Nay?” tanong ng bata.

“Di na, ’nak. Mas mabait ito siya. Kausapin mo. Marunong din siya ng konting Tagalog.”

Kinatok ng ina ang pinto.

Tumambad sa mag-ina ang maamong mukha ng matanda. Nakangiti. Walang balbas, puti ang buhok, at may kalakihan ang tiyan.

“Please be careful with my son, sir,” ang Ingles ng ina.

“Walang problema,” sabi ng matanda, sabay abot ng bayad. “As agreed. I added some.” Pinapapasok nito sa silid ang bata at isinara ang pinto. Umalis na ang nanay.

Umupo sa kama ang matanda at kinandong ang bata. “My dear, what’s your name?”

Di marunong mag-Ingles ang bata, pero natanong na ito sa kaniya dati. Sinagot niya ito ng buong pangalan at edad. Ito ang turo ng nanay niya. Matapos nito ay nagtanong ang bata, “Sabi ho ng nanay ko, bibilhan mo ako ng bike, chocolates, at iba pang laruan?”

“Oo naman,” sabi ng matanda. “Basta sundin mo ako.”

“Ay, hindi na lang ho ’yon.”

“Toy na lang? Tell me ano’ng toy gusto mo.”

“Puwede po bang huwag ni’yo na lang akong ibalik kina Nanay?”

Hindi tumugon ang matanda. Pinag-isipan nito ang gagawin habang akap ang bata.

Bagyo

Ni Gwyneth Joy Prado
Maikling Kuwento

Isang bagyo na naman ang namataan sa loob ng Philippine Area of Responsibility. Inaasahan na tatama ang bagyo sa ating bansa sa darating na Biyernes, Setyembre 14, 2018. Maging handa at alisto tayong lahat.

“Ale, heto po ang bayad ko para sa biskwit,” ang sabi ko sa nagtitinda, sabay abot sa kaniya ng sampung pisong barya mula sa bulsa ng luma kong paldang pang-eskwela.

“Ineng, kulang ka ng dalawang piso,” sabi ng Ale.

“Babalikan ko na lang ho mamaya,” tugon ko.

“Sige.”

Tumalikod ako at sinimulang kainin ang binili kong biskwit. May paparating na namang bagyo. Mag e-evacuate na naman kami ni Tatay neto. Binilisan ko ang lakad upang sabihin sa kaniya ang narinig kong balita.

“May bagong bagyo. Sana malakas para masuspende na naman ang klase natin. Ha-ha-ha!”

“Oo nga. Nakakatamad mag-aral. Sana nga wala tayong pasok.”

Dinig ko ang pag-uusap ng dalawang dalagang nakasalubong ko sa daan. Imbes na magalit, ipinagwalang-bahala ko na lamang ito at ipinagpatuloy ang aking paglalakad hanggang marating ang munti at tagpi-tagping barong-barong na tinitirhan namin.

Binuksan ko ang pinto. Sa lakas, muntik ko pa itong masira. Agad akong humalik sa pisngi ni Tatay. Ibinahagi ko sa kaniya ang masamang balita na aking narinig kanina. Nag-impake na rin ako kaagad upang maging handa sa parating na sakuna.

Binasag ko ang alkansiyang kawayan na limang buwan ko ring pinag-ipunan. Binilang ko ang laman at umabot ito ng P583. Bumalik ako sa tindahan. Binayaran ko ang kulang ko kanina at bumili ng mga pagkain.

Kinabukasan, pumasok pa rin ako ng paaralan kahit basang-basa ang sapatos ko. Umulan kasi ng nakaraang gabi, at may butas pa ang bubong namin. Bawat sulok ng paaralan, bukambibig ang paparating na bagyo.

“Umulan nang malakas kagabi. Sana hindi na lang tumigil nang sa gayo’y wala tayong pasok.”

“Sana bumaha hanggang bewang para masuspende ang klase.”

“Sana umabot ng isang linggo ang bagyo para isang linggo ring walang pasok.”

Kahit punong-puno na ako, ipinagwalang bahala ko na lang ang ulit ang mga naririnig ko. Hindi kasi nila naiintindihan ang kalagayan ng isang tulad ko.

Bumuhos na naman ang malakas na ulan, at heto na naman ako, tinatakpan ang mga butas ng aming bubong. Dahil sa lakas ng ulan, umidlip lang ako sandali. Malamig kasi at napakasarap matulog. ’Yon nga lang, maingay dahil sa mga kulog at patak ng ulan sa yero.

Nagising ako sa ingay na nanggagaling sa labas ng aming barong-barong. Bumaba ako ng kama at nagulat dahil lagpas beywang na pala ang tubig sa loob ng aming bahay. Napasigaw ako sa gulat. Agad ko namang hinablot ang aking bag at tumungo sa pinto ng aming barong-barong.

Pupunta na sana ako sa evacuation center nang maalala ko si Tatay. Kinuha ko ang kaniyang litrato sa itaas ng aking kabinet. Niyapos ko ito at hinalikan.

“Hinding-hindi na ulit kita bibitawan sa mga ganitong sakuna, Tay,” bulong ko sa litrato, at sabay naming sinuong ang malakas na hampas ng ulan, ihip ng hangin, at lagpas beywang na baha sa gitna ng gabi.

Atin Lamang

Ni Omar Akbar Mamento
Sanaysay

Sa bawat dampi ng hangin ay naaalala pa rin ang kahapong nagdaan. Hanggang ngayon ay patuloy pa ring naiisip ang mga tagpong ginawa nating laruan ang oras. Naaalala pa rin ang mga patak ng iyong pawis na sinlagkit ng binignit. Habang magkadikit ang ating mga balat sa sahig, ika’y napapikit sa nararamdamang kaligayahan na sa paghiyaw ay walang katulad.

Ako’y nahirapang umayaw sa iyong mga haplos, sa handog mong kaligayahan. Kaligayang nagpatikim sa katawang naghuhumiyaw sa kalungkutan. Ikaw ang aking pagkain na kahit ’di na kayang kainin ay pilit pa ring isinubo. Hindi ka man diyos ako’y lumuhod sa iyong harapan at sinamba ka habang nilalasap ang handog mong kaligayahan. Ang kadiliman lamang ang saksi sa paghabi natin ng isang gabing kasiyahan, habang umiingit ang kamang iyong pinaglapagan ng pagkaing iniaalay sa akin.

Ang iyong mga mata’y kasing kinang ng mga bituin. Ang iyong nadarama ay kasing saya ng mga dahong isinasayaw ng hangin sa tuwing nilalasap ko ang gatas na iyong alay. Isang inumin na minsan ko nang natikman sa ibang tao. Ngunit ikaw pa lang ang nagpainom sa akin ng ganoon kasarap. Hindi nagmamadali. Hindi nakikipaghabulan sa bawat dampi ng hangin sa ating mga katawan.

Ginagalugad mo ang aking pagkatao nang walang pag-aalinlangan. Hinila ang aking prinsipyo’t itinapon sa basurahang walang laman kundi mga kasalanang nakalukot at pinag-iwanan na ng katotohanan. Ginamit mo ang iyong nakasanayang mapa at tinuklas ang natatanging yaman na mayroon ang aking katawan. Mula sa hilaga, ika’y kumanluran, at tumalilis na parang isang bagyo papuntang silangan, at naglakbay muli papuntang timog. Ang iyong paglalakbay na ’di matapos-tapos ay tayong dalawa lamang ang nakakaalam. Ako ang nakasakay habang ikaw naman ay nagmamaneho sa karwaheng tatlong minuto lamang ang itatagal at masisira nang biglaan dahil sa kapaguran.

Ilang beses ko nang hindi inisip at kinalimutan ang kahapong iyong ipinatikim. Ngunit hindi pa rin natatanggal ang bahid ng kasalanan ng puting likidong nabuhos sa aking katawan. Iniwan mo ako sa pagitan ng mahal kita at mayroon ka nang mahal na iba. Gusto kong tahakin at tuntunin ang daan pabalik sa iyo, ngunit ang iyong kairog ay nagbabantay na para bang siya lang ang nakatikim at nakaranas sa katawan mong pinagsawaan. Gusto ko mang bumalik sa iyong piling ay ’di na maaari.

Ang anim na buwan at dalawampu’t anim na araw na ating pagsasama’y tinapos mo lamang sa salitang “paalam.” Huwag mong kalilimutan na ang pagmamahalan natin ay hindi nasusukat sa oras ngunit nasusukat sa sarap. Huwag mong kalilimutan na higit pa sa tatlong minuto ang kaya kong ibigay. Dahil ako’y iyo, at ang init ng aking katawan ay para sa iyo lamang. Alam ko’t alam mo na ’di niya ibibigay ang tatlong minutong iyong naranasan sa aking piling.

Mahirap bitawan at takasan ang nakaraan, ang pagtikim sa mapusok kong katawan. Ang aking munting hiling lamang ay sana ’di mabura ang mga alaala ng ating pagmamahalan. Gusto ko mang isipin at ulitin muli ang mga araw na hawak-hawak mo ang aking kamay ay ’di na maaari. Dahil ngayo’y hanggang tingin na lamang sa kawalan ang magagawa ko habang ika’y nakakandado at binabantayan ng babaeng makasalanan.

Sana iyong maisip na tayo’y minsang nag-imbak ng tubig na atin lamang. Mahal, sinisimulan na kitang palayain. Salamat sa pagpapatikim ng iyong pagkain. Salamat sa pagtuturo sa akin kung paano lumuhod sa isang anito. Salamat.

Hindi Sila Natutulog

Ni Allan Ace Dignadice
Maikling Kuwento

 

Nagising si Using sa isang kalabog. Malalim ang gabi at walang kuryente sa kanilang baryo kaya iminulat niya nang husto ang mga mata. Nakita niyang napasayaw ang kurtina ng bintana dahil sa mahinang ihip ng hangin.

Bog. Bog.

Nasundan pa ang mga tunog. Tumingala si Using. Galing sa ikalawang palapag ng bahay ang mga tunog. Inapuhap niya ang ate at ina, ngunit isang pares lang ng paa ang nakapa ng mga kamay niya.

“Baka marinig ka niya,” mahinang sabi ng isang tinig mula sa itaas.

Tinalasan ni Using ang tainga, ngunit wala na siyang narinig pa. Mayamaya hindi na niya namalayang nakatulog na ulit siya.

Nagising na lamang si Using nang magtilaukan ang mga manok. Sumunod ang kaniyang ina. “Using! Ano ba naman kang bata ka, oo,” ang talak nito. “Bumangon ka na riyan at tumulong ka rito sa bahay!”

Makupad na bumangon si Using. Pinahid niya ang nanuyong laway sa gilid ng bibig at nagtungo sa labas ng bahay. Dinampot niya ang walis at nagsimula nang magtrabaho.

Pagdating ng agahan, ikinuwento niya sa ina ang mga kakaibang tunog sa ikalawang palapag ng kanilang bahay.

“Guniguni mo lang siguro ’yon!” sabi ng kaniyang ina. “Di ba sinabi kong bawal umakyat sa itaas? Delikado.”

“Hindi ako umakyat kagabi, Nay,” sabat ni Using. Tahimik lang na kumakain ang kaniyang ate.

Pagsapit ng gabi, natulog na ang mag-iina sa kanilang silid. Hinintay ni Using na bumalik ang mga tunog mula sa ikalawang palapag. Naghintay siya buong magdamag, ngunit wala siyang narinig.

Nang sumunod na gabi, binantayan din niyang magbalik ang mga tunog, ngunit wala pa rin. Hanggang sa sumunod. At sumunod pa.

Sa ikalimang araw ng pagbabantay niya, hindi niya napigilang maidlip. Nagising na lamang siya nang muling may kumalabog sa itaas ng silid. Kinapa niya ang kama, at isang pares lang ulit ng paa ang naroroon. Hindi siya sigurado kung sa ina o sa ate niya ang mga ito. Nagdadalawang-isip din siyang gisingin ang may-ari ng mga paa dahil kung sakaling nanay niya ito, lagot sila ng ate niya. Minabuti niyang hindi na lang gumalaw at makinig lamang sa mga ingay.

“Tama na po,” pakiusap ng tinig.

Bog. Bog. Bog.

Sunod-sunod ang pagkalabog sa itaas. Napakapit sa kama si Using.

Bog!

Isa pang malakas na kalabog ang gumising kay Using. Sumikat na ang araw at lumulusot na sa siwang ng kanilang kuwarto ang mga silahis nito. Naaamoy na niya ang ulam sa umagahan. Isang masarap at mainit-init pang nilaga.

Agad na kumaripas palabas ng silid ang bata, ngunit natigilan siya sa may pintuan patungong kusina. Nakita niya ang ina na may ibinalot sa isang itim na tela at ipinasok sa malaking kaldero. Lumingon ang ina sa pintuan, ngunit nakapagtago na si Using bago pa siya makita nito. Nagtungo sa hagdan paakyat sa ikalawang palapag ang ina ni Using bitbit ang kaldero.

Narinig ni Using ang paglapag ng kaldero at ang katagang, “Salamat.” Dahil sa gulat at takot, agad na bumalik sa kama si Using at nagtakip ng kumot.

Tanghali na nang magising ang bata, at paglabas niya ng silid, nakita niya ang ina na nanananghalian.

“Ang tamad hindi dapat pinapakain!” bulyaw ng ina sa kaniya.

Napatingin si Using sa hapag at nakitang wala ang kapatid.

“Mang, nasaan si Ate?” nagtatakang tanong niya.

Tumingin lang sa kaniya ang ina at nagpatuloy sa paghigop ng sabaw. Lumapit sa mesa ang bata at tiningnan ang laman ng mangkok sa hapag. Ang mangkok ng nilaga.

“Mang, saan ka kumuha ng karne?” usisa ni Using.

Napatigil sa pagkain ang ina. “Kung kakain ka, wala nang maraming tanong.”

Tumakbo patungo sa labas ng bahay si Using.

“Saan ka pupunta?” sigaw ng ina niya.

Hindi lumingon si Using. Nang ilang metro na ang layo niya ay saka pa lang lumingon si Using sa bahay. Kita niya mula sa kinaroroonan ang bintana sa ikalawang palapag at ang pigura ng isang tao. Sa ibabang pintuan naman ay nakatayo ang ina at may sinasambit na hindi na niya maunawaan.

Dahil sa hindi naman niya alam kung ano’ng gagawin at saan pupunta, bumalik siya sa loob ng bahay. Pinihit ng ina ang kaniyang tenga at pinagalitan siya. Pinaupo siya nito sa hapagkainan at nagpatuloy ito sa panananghalian.

Hindi kumain si Using. “Tapatin mo ’ko, Mang. Totoo bang—”

“Oo,” sagot agad ng ina. “Oo, Using. Hindi kinaya ng ate mo. Napuruhan siya kaya ganoon.”

Muling natahimik ang hapagkainan, at tanging pagbangga ng kubyertos lamang ang naging tunog buong tanghali.

“Ayoko po,” sambit ni Using habang umaagos ang mga luha sa kaniyang pisngi.

“Hindi maaari.” Hinawakan ng kaniyang ina ang nanginginig niyang kamay. “Paano tayo mabubuhay?”

Napabulahaw ng iyak si Using. Tumayo ang ina at niyakap ang bata.

“Malupit talaga ang kapalaran, Using. Ganiyan din ang naramdaman ko noong una akong nakatikim ng tao. Nandiri ako sa sarili ko. Nahiya.” Pinilit ng ina na pihitin ang ulo ng bata patungo rito. “Ngunit hindi tayo makasalan. Hindi ito kasalanan. Sadyang may mga bagay lang na mali sa paningin ng iba. Hindi mali ang mabuhay, Using. Tandaan mo ’yan.”

Kumuha ang ina ng isang maliit na mangkok at nilagyan ito ng mainit na sabaw at isang malaking hiwa ng karne. “Dalhin mo ’to sa taas,” utos nito sa tinig na hindi tatanggap ng pagsuway.

Tumango si Using at pinahid ang mga luha sa pisngi. Nanginginig niyang hinawakan ang mangkok at naglakad patungo sa ikalawang palapag. Ramdam niya ang bigat ng bawat yapak niya sa hagdan. Para bang pasan niya ang mundo sa isang karerang ayaw niyang mapagtagumpayan.

Kabog ng dibdib niya ang tanging ugong na pumupuno sa kaniyang mga tenga—ngunit hindi sa takot sa kung ano ang nasa taas kundi sa takot na tama ang kaniyang inaasahan. Alam ni Using sa sarili niya kung ano ang misteryo sa ikalawang palapag, ngunit takot siyang makompirma ito.

Isa pang yapak. Isa pa. Isang pinto.

Dahan-dahang binuksan ni Using ang pinto at tumambad sa kaniya ang ate niya. Kalahati ng katawan nito ay nakatayo habang nakahiga ang kalahati. Inilapit ni Using ang sabaw sa nakahigang kalahati kung saan naroon ang ulo ng kapatid. Naawa si Using sa sinapit ng ate. May mga sugat ito sa kanang tagiliran na nilapatan ng mga dahon, at may mga gasgas din ito sa braso at mukha. Hindi naman napaano ang mga paa nito.

Nang magising ang kapatid, inalalayan niya ito at pinahigop ng sabaw. Nang maubos na ang laman ng mangkok, tumayo na si Using para lumabas.

Hinawakan siya ng ate sa kamay. Lumingon si Using.

“Using, bantayan mo lagi ang mga paa ko ha,” sambit ng ate.

Ngumiti ang bata at tiningnan ang ibabang kalahati ng ate na nakatayo sa isang tabi. Naglakad siya palabas at isinara ang pinto.

Daisy, Say Is

Ni Mariz J. Leona
Maikling Kuwento

 

(Ang akdang ito ay naging finalist sa Get Lit!, isang patimpalak sa pagsusulat ng maikling kuwento para sa kabataan, na isinagawa ngayong 2018 ng Pangandungan, ang samahan ng mga manunulat sa General Santos City.)

Hindi ko maiwasang mapanganga sa ganda ng aking nakikita: ang mga ulap na parang isinasayaw ng liwanag na nagmumula sa buwan. Masaya pala sa pakiramdam ang lumipad sa alapaap, na abot-kamay mo na lang ang mga ulap na madalas mo lang tinitingala, mga ulap na nagbibigay babala kung uulan ba o kung puwedeng maglaba.

“Tea, coffee, and a full bar service will be available throughout the flight. If you require any special assistance, please contact a flight attendant nearest you.”

Napukaw ang atensiyon ko sa panonood sa labas ng bintana nang magsalita ang flight attendant. Ito ang una kong sakay sa eroplano, kaya natatakot ako pag nagsasalita na sila. Hindi ko alam kung bakit, ngunit parang may bumubulabog sa kaloob-looban ko na dapat akong makinig sa anumang sabihin nila para na rin sa aking kaligtasan. Nakita ko ang papalapit na mga attendant, tulak-tulak ang isang cart na naglalaman ng pagkain. Nakaramdam ako ng gutom dahil hindi pa ako nakakakain ng hapunan. Alas-singko ng hapon pa kasi akong nasa airport, at alas-otso ng gabi pa pala ang aking flight. Masyadong sabik lang siguro akong makasakay ng eroplano, o takot lang akong maiwanan nito dahil napakamahal ng ticket. Wala akong perang pambili ulit.

Bumili ang katabi ko ng kape at biskwit. Gusto ko rin sanang bumili, kaso ang mahal naman pala ng ibinebenta nila. Pareho lang naman ang biskwit nila sa biskwit na itinitinda ng lola ko sa tindahan niya. Siguro kung dito si lola magtitinda sa eroplano, limang biskwit pa lang, solb na ang kapital niya sa biniling isang dosenang biskwit. Naaamoy ko ang kape na iniinom ng katabi ko. Gusto ko rin sanang humigop ng mainit-init upang maibsan ang lamig na aking nararamdaman dahil sa aircon, pero dahil wala akong pera, hinigpitan ko na lang ang hawak sa aking jacket, na bigay ng aking nobyo.

Upang makalimutan ang gutom na aking nararamdaman, itinuon ko na lamang ang aking pansin sa labas ng bintana. Walang ulap. Ang sinag lamang ng buwan ang aking nakikita. Napakalungkot naman ng buwan, walang kasama sa malamig at tahimik na kalawakan. Bakit ba iniiwan ng ulap at mga bituin ang buwan? Kung tutuusin, kahit saan mang parte naroroon sila, sa tahimik at malamig na gabi, sinasamahan naman sila nito. Siguro sadyang maunawain lang talaga ang buwan sapagkat alam niya ang pakiramdam ng nag-iisa. Ngayong abot-kamay ko na ang buwan, nais kong maging kagaya niya—malakas at maunawain. Kahit tinalikuran na ng lahat, handa pa ring samahan ang sinumang nangangailangan. Nais kong magkaroon ng ganoong lakas dahil alam ko rin ang pakiramdam ng palaging iniiwan at kinukumusta lang kung sila’y may kailangan.

“Ladies and gentlemen, the captain has turned on the ‘Fasten Seat Belt’ sign. We are now crossing a zone of turbulence. Please return to your seats and keep your seat belts fastened. Thank you.”

Binitawan ko ang aking jacket at nangunyapit sa aking upuan. Natatakot ako. Nakakatakot ang pagyugyog ng eroplano. Ang dilim sa labas ng bintana, parang kami ay nasa loob ng makapal na ulap. Nasusuka ako at naiihi sa sobrang takot. Naiiyak rin ako, ngunit umusal pa rin ako ng munting panalangin na sana kami ay makarating sa aming paroroonan nang buhay pa. Ayaw ko pang mamatay. Bata pa ako, marami pang pangarap sa buhay. Lord, ’wag naman sana. Pinikit ko na lamang ang aking mga mata at hinintay na ito’y matapos na.

“Ladies and gentlemen, welcome to Mactan International Airport. Local time is nine forty-five PM, and the temperature is twenty-eight degrees Celsius.”

Nandito na pala kami. Nakapikit lang ako kahit na natapos na ang pagyugyog ng eroplano kanina. Inilabas ko ang aking selpon at tinext ang mga susundo sa akin. Sabi nila napakalayo raw ng airport dito sa airport doon sa amin. Tama nga sila, napalaki ng kanilang airport dito. At dahil takot akong maligaw, sinundan ko ang bulto ng mga pasahero.

Nakasakay na ako ng kotse. Ang ganda ng aming nadadaanan. Ganito ba ang tawag nilang city life at night life? Ang daming tao at ang liwanag ng paligid. Napakalayo sa lugar namin. Doon ay masaya na ang mga katulad ko sa isang poste ng ilaw kada purok. Mahilig kaming tumambay sa waiting shed ng aking mga kaibigan, nanonood ng alapaap, nakikinig sa mga kuliglig, at nag-uusap tungkol sa aming mga pangarap sa buhay. Ngayon pa lang nami-miss ko na sila. Ano kaya ang magiging kapalaran ko sa lugar na ito?

“Day, ito ang magiging kuwarto mo. Pasensiya na at maliit lang,” sabi ni Ate nang ihatid niya ako sa isang silid. Hindi naman ito maliit para sa akin. Napakaganda nga. Unang beses kong magkaroon ng sariling silid. Doon kasi sa amin, sama-sama kami sa iisang papag. Nagpahinga na ako dahil napagod ako sa biyahe. Bukas ko na lang ilalagay sa aking aparador ang aking mga gamit.

Alas-tres pa lang gising na ako. Ang tahimik pa ng paligid. Tulog pa ang mga tao. Doon sa amin, ganitong oras pa lang, naghahanda na ang mga tao upang magtrabaho sa bukid. Hindi ko pa gamay ang pamamalakad nila sa loob ng bahay, kaya nilagay ko na lang muna ang aking mga gamit sa aparador. Napangiti ako sa isiping may aparador ako. Doon kasi sa amin, sa karton lang namin inilalagay ang mga gamit namin. Naalala ko na hindi pa pala ako nakapag-text sa kanila na nandito na ako sa Cebu. Agad akong nag-type at sinend ito. Hindi na ako mapakali sa aking higaan, kaya lumabas na ako at dumiretso sa kusina. Hindi ko alam kung ano ang gagawin ko o lulutuin, kaya naisipan ko na lamang maglinis dahil pareho lang naman ito sa amin. Walis lang ang kailangan. Meron namang Gasul at rice cooker doon sa amin, sa isa kong kaibigan, ngunit hindi ako marunong gumamit nito. Kahoy at uling lang ang gamit namin sa bahay.

Natapos akong maglinis bandang alas-singko na. Lumabas na rin ang haring araw at gising na rin sina Ate.

“Day, tulog pa si Andy. Pahinga ka muna diyan. Si Nene na ang bahalang magluto ng agahan.”

Tumango ako at ngumiti. Ang saya naman dito. Iba’t ibang tao ang gumagawa ng mga gawain. Doon kasi sa amin, ako lahat ang gumagawa dahil ako raw ang babae at pinakabata.

Biglang umalingawngaw ang iyak ng isang batang lalaki.

“O, gising na si Andy. Day, pakikuha siya roon sa kuwarto.” Nag-aatubili man, pumunta pa rin ako sa kuwarto ni Andy. Hindi ko alam kung magugustuhan niya ba ako o hindi. Sana naman magustuhan niya.

Kumatok ako sa pinto ng kuwarto kung saan ko naririnig ang hikbi ni Andy. Pagbukas ko ng pintuan, bumungad sa akin ang isang batang edad dalawa, nakadapa at nginangatngat ang kaniyang unan. Tinawag ko siya sa kaniyang pangalan, at mabilis niya akong tiningnan. Bigla siyang ngumiti at umupo sa kaniyang higaan.

“Heyow po, Andy,” binati ko siya at lumapit sa kaniya.

“Are you my new yaya?”

Nanlambot ako dahil Ingles ang gamit niyang pananalita. Nakakaintindi naman ako ngunit hindi ako sanay gumamit nito. Doon kasi sa amin, tatawanan ka kung Ingles ang iyong gamit na pananalita. Sasabihan ka pang nagmamagaling, kaya siguro hindi sanay ang mga kabataan doong gumamit nito dahil mayayaman lang daw ang puwede gumamit nito.

“Carry me please,” sabi ng bata habang nakataas ang kaniyang mga kamay. Nagpapabuhat ito. Agad ko naman siyang binuhat at lumabas na kami ng kaniyang kuwarto.

Habang pinapakain ko si Andy, biglang sumama ang aking pakiramdam. Nasusuka ako sa amoy ng kinakain niya. Hindi ko na napigilan at napatakbo ako sa CR at doon nagsuka. Nag-aalalang lumapit sa akin si Nene. Wala na sina Ate dahil pumunta na sa trabaho.

“Ano’ng nangyayari sa ’yo?” tanong niya. Mas matanda ako ng isang taon kay Nene. Kinse siya at dise-sais naman ako. “Naku! Baka buntis ka ha?”

Nabigla ako kaya nasigawan ko siya. Parang hihimatayin ako bigla sa sinabi niya. Hindi ako puwedeng mabuntis dahil ang bata ko pa.

“Ganiyan na ganiyan ’yong mga buntis,” dugtong pa niya at umalis na sa aking harapan.

Inayos ko naman ang aking sarili at binalikan na sa kusina si Andy, ngunit wala na siya roon at ubos na ang pagkain niya. Kinabahan ako at agad siyang hinanap. Unang araw ko pa lang dito at parang magkakasala na ako. Wala siya sa loob ng bahay, kaya lumabas na ako. Nakita ko siyang naglalaro kasama ang iilang mga bata. Lumapit ako sa kanila.

“Hi! Ikaw ang bagong yaya ni Andy?” tanong ng isang babae. Mukhang hindi nagkakalayo ang edad namin. Tumango ako at nginitian siya. “Sana magtagal ka.”

Kumunot ang aking noo sa kaniyang sinabi, at napansin niya siguro ito dahil dinugtungan niya ang kaniyang litanya. “Wala kasing nagtatagal na yaya si Andy kahit mabait namang bata.”

Tiningnan ko si Andy na masayang nakikipaglaro sa dalawang batang babae. “Alaga ko ’yan sila, kambal.” Hindi ko namalayan ang oras dahil sa mga kuwento ni Sabel. Sabel pala ang pangalan niya, at dalawumpu’t anim na taong gulang na siya. “Sige, Day, pasok na kami dahil ligo time na ng kambal.”

Ang bilis lumipas ng isang buong araw. Masaya ako at si Andy ang alaga ko. Napakabait at sweet na bata, kaya hindi ko lubos maisip kung bakit walang nakakatagal na yaya sa kaniya. Nakahiga na ako sa aking kama at nakahawak sa aking selpon. Hinihintay ko ang reply ng aking nobyo. Kagabi pa ako nag-text sa kaniya, ngunit hanggang ngayon wala pa rin siyang reply. Inisip kong wala siyang load, kaya pinaload-an ko na lang siya kanina kay Sabel. Bukod sa pagiging yaya, naglo-load din pala siya rito sa subdivision. Extra income daw. Nag-send muli ako ng mensahe kay Benjo. Miss ko na siya. Unang beses namin itong magkahiwalay. Sabay kaming lumaki, nag-aral ng hayskul, at nangarap ng magandang buhay, kaya nga nakipagsapalaran ako rito sa Cebu upang makapag-ipon kami at makapagpakasal kung kami’y nasa tamang edad na. Noong una, ayaw niya akong umalis, ngunit kung doon lang din ako at tatambay kasama niya, walang mangyayari sa aming dalawa.

Nag-vibrate ang aking selpon. Magiliw ko itong tiningnan. Lumapad ang mga ngiti sa aking labi nang makitang si Benjo ang nag-text. “Ayos naman ako, mahal. Salamat pala sa load. Wala akong pera e.”

Agad ko naman siyang nireplyan. Naaalala ko pa ang sabi sa akin ni Tatay na wala daw akong kinabukasan kay Benjo. Isa rin sa mga dahilan kung bakit ako narito ngayon sa Cebu ay si Tatay. Gusto niyang malayo ako kay Benjo dahil masama raw itong impluwensiya sa akin. Hindi ko maintindihan si Tatay kung bakit ayaw niya kay Benjo. Oo nga’t medyo may pagkatamad ito ngunit mabait naman at mahal ako. Siya lang ang tanging lalaking nagbibigay halaga sa akin. Siya lang ang tanging taong naniniwala sa aking mga pangarap sa buhay. Hindi man siya matalino o mayaman, maalaga naman siya at maunawain.

Lumipas nang mabilis ang mga araw na naduduwal ako sa umaga at naghahanap ng mga pagkain na hindi ko naman gusto noon.

“Aminin mo na kasing buntis ka,” sabi sa akin ni Nene. Palagi niyang pinipilit sa akin na buntis daw ako. Kapag wala sina Ate sa bahay, ako ang palaging pinag-iinitan ni Nene. Minsan kapag nakaalis na sina Ate, umaalis din ito ng bahay. Sinusundo siya ni Jun, boypren niya raw. Sabi ni Sabel, matanda na raw ’yong si Jun, mga kuwarenta na. Sa tingin ko alam lahat ni Sabel ang mga buhay-buhay ng mga tao rito sa subdivision dahil ’yon ang palagi niyang ikinukuwento sa akin. Kuwento niya pa na magkaibigan daw sila dati ni Nene, ngunit nabuntis daw ito at ipinalaglag ang bata. Hindi sang-ayon si Sabel sa ginawa nito at isinumbong niya ito kay Ate. Doon daw nagsimula ang away nilang dalawa.

“Alam na ba ’yan ng mga magulang mo?” Nabalik ako sa reyalidad sa sinabi ni Nene. “Ay, mali. Alam mo ba kung sino ang tatay niyan?” Hindi ko lubos maisip kung bakit ganito magsalita si Nene. Kung tutuusin, mas matanda ako sa kaniya. Nang napagtanto niyang hindi ako sasagot ay tinalikuran na niya ako.

Pinapakain ko na ng tanghalian si Andy nang biglang may nag-text sa akin. Si Benjo. “Mahal, nakuha ko na ’yong motor. Salamat sa down payment. I love you.”

Napangiti ako. Pangarap kasi naming dalawa na magkaroon ng motor. Ako ang nagbayad ng down payment, at siya na raw ang bahala sa buwan-buwang bayad dahil gagamitin niya naman ito sa pamamasada. Mabenta kasi ang habal-habal doon sa amin, kaya paniguradong makakaipon kami nang husto. Sinabi kong ’wag niya na lang muna ipagsabing sa akin galing ang pera at baka umabot ito kay Tatay at sa aking mga kuya. Tatlo lahat ang kuya ko, at nag-iisa akong babae sa amin. Matagal na kasing namatay si Nanay. Ngayon si Tatay na lang at ang panganay namin ang nakatira sa bahay dahil ang dalawa ko pang kuya ay nakakulong sa presinto sa aming lugar. Kasali kasi sila sa mga taong hinuli ng mga pulis dahil sa paggamit ng ipinagbabawal na droga. Medyo malayo ang aming lugar sa sibilisasyon, ngunit ang impluwensiya ng droga ay abot doon. Naunahan pa nito ang mga health facility at iba pang pangangailangan ng aming pook. Mas epektibo lang siguro kesa sa namamahala ng aming barangay ang namamahala sa distribusyon ng droga kaya ganoon ang nangyari. Nakakalungkot mang isipin, ganoon ang reyalidad doon sa amin. Umabot na roon ang mga pulis. Sana naman umabot na rin doon ang mga librong kailangan ng bawat estudyante, mga libreng gamot, at iba pang benepisyo. Sana lang.

Minsan nga naiinggit ako kay Andy dahil ang suwerte niyang bata. Nais ko ring maging ganoon kasuwerte ang aking mga magiging anak. Kumpleto sa bitamina, pagkain, at pag-aaruga. Nabibilhan ng magagarang damit at laruan. Mga bagay na hindi ko naranasan noong ako’y bata pa. Mga ganoong bagay.

“Hoy, Day! Sumama na naman ’yong feeling na babae sa jowa niya?” Nabalik ako sa reyalidad nang marinig ko ang boses ni Sabel sa labas ng pintuan. Binuksan ko ang pinto na screen upang makapasok siya. Dinala na naman siguro ng mga amo niya ang kambal kaya nakakapasyal siya. “Naku, kung ako sa ’yo, isumbong mo na kay Ate ’yon. Palaging umaalis, hindi naman nagpapaalam,” dugtong niya habang inaayos ang upo sa sofa. Sinubuan ko ulit si Andy. Maganang kumain ang batang ito at walang kiyeme sa pagkain.

“Naku, Day, ha! Lumalaki yata ang tiyan mo?” puna ni Sabel. Bigla akong napatingin sa aking tiyan. Medyo lumaki nga. Siguro sa mga kinakain ko lang kaya ako tumataba. “’Yong totoo, buntis ka ba?” Hinimas niya ang aking tiyan. Tinabig ko ang kaniyang kamay dahil nakikiliti ako. Tumawa lang siya.

Lumipas na naman ang ilang araw. Mag-aapat na buwan na ako rito sa Cebu. Nami-miss ko na ang sariwang hangin sa amin. Nami-miss ko na si Benjo. Siguro kung nandoon ako, kagaya rin kami ni Nene at Jun, palaging namamasyal gamit ang bagong motor. Natawa ako sa aking naisip dahil hindi naman kami magkakaroon ng motor kung hindi ako nagtrabaho rito sa Cebu.

“Ang sarap kumain ng santol,” biglang saad ni Ate. Sabado ngayon kaya wala silang trabaho ni Kuya. Nandito kami ngayon sa sala at nanonood ng telebisyon.

“Santol ba ang gusto ng baby ko?” sagot naman ni Kuya, sabay himas sa lumalaking tiyan ni Ate.

“Bili ka, mahal, please.”

Napaka-sweet talaga ni Ate at Kuya. Nami-miss ko tuloy lalo si Benjo. Palagi niya akong binibigyan ng mangga, santol, at iba pang prutas na mayroon doon sa amin. Kung prutas at gulay lang ang pag-uusapan, marami doon sa amin, sariwa at libre pa. Hindi gaya rito na kailangan mo pang bilhin. Hindi na nga sariwa, ang mahal pa. Tumayo si Kuya at bibili raw siya sa palengke. Madali lang kasi may kotse naman sila.

“Day, masaya ako at nagugustuhan mo rito,” sabi ni ate. “Tumaba ka na. Bagay sa ’yo.” Ngumiti ako at nagpasalamat. Napakasaya ko talaga at nakilala ko silang pamilya. Mabait at maunawain. Hindi nila ako itinuturing na iba. Parang si Nene lang ang may ayaw sa presensiya ko rito. Mabuti at wala siya rito ngayon. Apat na araw na siyang hindi umuuwi. Nag-aalala na nga sina Ate, ngunit nag-text naman na ito na uuwi na bukas. Siyempre noong una, nagalit sina Ate at Kuya, ngunit kalauna’y hinayaan na lang nila. Napakamaunawain ng mag-asawa. Palaging handang tumanggap. Nais kong maging katulad nila.

Lumipas ulit ang tatlong araw, ngunit walang Neneng umuwi. Hindi na rin ito ma-contact nina Ate, kaya hinayaan na lang at baka raw nakipagtanan kay Jun.

“Day, alam ni’yo na ba?” tanong sa akin ni Sabel. Narito kami ngayon sa parke ng subdivision. Naglalaro ang mga bata. “Patay na si Jun. Nabaril daw ng mga pulis. Nanlaban e.”

Bigla akong kinabahan sa kaniyang sinabi. Kung patay na si Jun, nasaan na si Nene?

“Matagal na raw palang nasa drug list ’yong si Jun. Sinasabi ko na nga ba, itsura pa lang at porma adik na adik na. ’Yong si Nene, siguro gumagamit na rin ’yon kaya umalis.” Walang halong awa ang boses ni Sabel at puro paninisi. “Ha! Baka sa susunod na araw, si Nene naman ang manlaban at mapatay.” Hindi ko mabasa ang tono ng boses niya, ngunit sa mga sinasabi ni Sabel ngayon sa akin, parang ang laki ng kasalanan ni Nene sa kaniya. “Mabuti na lang at hiniwalayan ko si Jun noon. Mabuti na lang talaga.” Nabigla ako sa rebelasyon niya. Doon siguro siya humuhugot ng galit kay Nene. “Karma nila ’yong dalawa. Mga manloloko,” dagdag pa nito.

Kinabukasan, pinapakain ko si Andy ng almusal. Kaaalis lang nina Ate. “Diyos ko! Day, buksan mo ang pinto!” Si Sabel, sumisigaw at katok nang katok sa pintuan. Nag-iiskandalo. Binuksan ko ang pinto at pinapasok siya. Umiiyak siya. Natakot ako sa kaniyang itsura. Ngayon ko lang nakitang humahagulgol si Sabel. Basa ng luha at sipon ang kaniyang mukha. “Diyos ko!” paulit-ulit niyang usal. Hindi ko alam ang gagawin. Hinimas-himas ko ang kaniyang likod at inalo siya. “Wala na si Nene. Diyos ko. Hindi ko ginusto iyon,” hagulgol niya.

Namatay si Nene? Nagdilang-anghel ba si Sabel?

“Ayon sa balita, nanlaban daw siya, Day. Diyos ko. Paano manlalaban ’yon e hindi naman marunong humawak ng baril ’yon. Kerengkeng lang siya, pero hindi siya gano’n.” Patuloy sa pagtulo ang kaniyang mga luha. Si Andy ay tahimik ding nakatingin kay Sabel, hindi maintindihan ang nangyayari. “Kahit magkaaway kami, hindi ko ginusto itong sinapit niya,” paulit-ulit na sinabi ni Sabel.

Talaga palang makapangyarihan ang ating mga dila. Kahapon lang sinabi ni Sabel ang mangyayari kay Nene, at ngayon heto siya at naghihinagpis. Tama nga ang sabi ng Nanay. Isipin daw muna nang maraming beses ang mga lalabas na salita sa ating bibig bago ito sabihin. Ang mga salita ay nakakamatay. Patunay si Nene.

“Sana imbes na inaway ko si Nene dahil sa pag-agaw niya kay Jun, sana pinangaralan ko na lang dahil ako ang mas nakakatanda.” Sana. Salitang napakasakit, traydor. Nasa huli talaga palagi ang pagsisisi. Naghihinagpis si Sabel hindi dahil sa namatay si Nene. Alam ko. Siya ay mas naghihinagpis sa lahat ng sana na meron siya ngayon. Mayroong pagsisisi pero walang pagmamahal. Gano’n si Sabel. Sa halos araw-araw naming pag-uusap, nakita ko ang lungkot sa kaniyang mga mata. Kalungkutan na puno ng insekyuridad. Wala siyang pagmamahal sa kapwa niya. Puro sa sarili ang meron siya. Nakita ko. Alam ko. Dahil ganoon din ako.

Halos dalawang buwan na ang lumipas simula nang napatay si Nene. Walang nangyaring imbestigasyon. Namatay siya na siya lang ang nakakaalam ng totoong pangyayari. Nakangiti na ulit si Sabel. Walang bakas ng kalungkutan. Nalimot na nang tuluyan si Nene at Jun. Totoo ngang pag ordinaryong tao kang namatay, napakabilis mo lang kalimutan. Pikit mata, isa, dalawa, tatlo, limot ka na. Ganoon kabilis.

Nakahanda na ang aking bag. Noong pumarito ako, isa lang ang aking dala. Ngayo’y dalawa na, may lamang mga damit na bago, mga pasalubong, at ang bago kong selpon. Pinalitan ko na ito dahil wala na akong natatanggap na text mula kay Benjo, pati kina Tatay wala na rin. Naisipan kong baka sira na ito, ngunit kahit bago na ito ay wala pa ring text galing sa kanila.

“Day, okey ka na ba?” tawag sa akin ni ate. Napakabait nila sa akin. Itinuring nila akong pamilya, inalagaan at minahal. Hindi sana ako aalis, ngunit naramdaman nilang may bumabagabag sa akin. Hinayaan nila akong balikan ang aking mga mahal sa buhay, kumustahin. At kung gusto ko pang bumalik dito sa kanila, bukas daw palagi ang kanilang tahanan para sa akin. Nilibot ko ng tingin ang aking kuwarto, ang kauna-unahang kuwarto ko. Mami-miss ko ito. Mami-miss ko silang lahat dito.

Nandito na naman ako sa loob ng eroplano. Pareho pa rin ang aking nararamdaman noong unang sakay ko. Kinakabahan. Ang kaibahan lang ay si haring araw naman ang kasama ng mga ulap. Katulad din siya ng buwan na minsa’y iniiwan din ng mga ulap, ngunit hindi ko gusto ang araw. Mainit. Masakit sa balat, nag-iiwan ng marka kung ikaw ay nabilad sa kaniya. Ayaw ko sa kaniya. Masama siya. Kumikimkim ng sama ng loob at iiwan kang nasasaktan, nuot sa kaibuturan ng iyong kaluluwa. Kaya kang pasiyahin ngunit kaya ka ring wasakin. Ayaw kong maging araw.

“In a few moments, the flight attendants will be passing around the cabin to offer you hot or cold drinks, as well as a meal or a snack.”

Ngayon, kaya ko nang bumili ng kape at biskwit nila, ngunit busog pa ako. Kumain ako ng agahan bago ako inihatid sa airport. Hindi rin ako naghintay nang matagal. Hindi na ako takot maiwan ng eroplano, at hindi na rin ako ganoon ka-excited tulad ng dati. Marami na talagang nagbago. Minsan nagsasalita na rin ako ng Ingles dahil kay Andy.

“Ladies and gentlemen, welcome to General Santos International Airport. Local time is eight AM, and the temperature is thirty degrees Celsius.”

Hindi tulad ng dati, walang turbulence ngayon. Parang ang bilis lang ng aming biyahe. Gusto ko pa sanang magliwaliw sa himpapawid, panoorin ang magandang karagatan at mga ulap na tila cotton candy na ang sarap papakin.

Sinalubong ako ng init ng Gensan. Iba talaga ang init na taglay nito, tila nakakasunog. Nagsilapitan ang mga barker sa akin, hinihikayat akong sumakay ng taxi. Dahil ang bigat ng dala ko, nag-taxi na lang ako. Tatlong daan. Kaya ko namang bayaran. Sinusundan ko ang barker, at dala-dala niya ang aking bag, nang may biglang kumalabit sa akin. “Hey, di ba ikaw ’yong yaya ni Andy?” Kilala ko siya. Isa siya sa mga bisita noon ni Ate. Tumango ako sa kaniya. “Nanganak na ba si Kyla?” tanong niya. Sabi ko hindi pa. Kabuwanan niya pa lang ngayon. “E, ikaw? Kelangan ka manganganak? Ang laki na ng tiyan mo.” Napangiti ako nang malungkot sa sinabi niya. Kabuwanan ko rin ngayon. Tama pala si Nene at Sabel. Sinabi ko rin ito kay Benjo, ngunit doon na nagsimula ang pagkasira ng aking selpon, kaya hindi ko na siya nakausap muli.

Hindi ko namalayang nandito na pala ako sa kantong papasok sa amin. Bumaba na ako at pumasok sa loob ng tricycle.

“Uy, Daisy? Ikaw ba ’yan?” tanong ng katabi ko.

Tiningnan ko siya. Si Gemma ito, kapitbahay namin.

“Ikaw nga! Buntis ka?”

Nagtaka ako sa tanong niya. Ang laki na ng tiyan ko at kabuwanan ko pa. Hindi ba halatang buntis ako?

“Kay Benjo ba ’yan?” dugtong pa niya.

Naaninag ko ang lungkot sa boses niya. Hindi ko alam kung bakit. Baka gusto rin nito si Benjo ko. Tumango ako sa kaniya.

“Pasensiya na, pero bakit wala ka noong libing?”

Bigla akong kinabahan. Sino ang inilibing? Sino ang namatay? Isa ba sa mga kuya ko? Nanlaban rin ba ito sa mga pulis?

“Nakakaawa talaga ang nangyari. Dinakip silang magbabarkada kasi di ba bawal na tumambay?”

Hindi ko maintindihan ang kaniyang sinasabi. Nakaabot na rin pala rito ’yong paghuhuli ng mga tambay? Bakit una palagi ang mga ganoon kesa sa mga mas kailangan ng barangay? Kumunot ang noo ko sa kaniyang sinabi, ngunit patuloy pa rin siya sa pagsasalita.

“Hindi ko talaga lubos maisip na ganoon ang mangyayari. Alam naman ng lahat na napakabait ni Benjo, ngunit bigla-bigla na lang nanlaban daw kaya nabaril.”

Parang nabuhusan ako ng malamig na tubig sa aking narinig. Si Benjo, nanlaban, patay. Ang tatay ng anak ko.

“Dise-sais pa lang kayong dalawa, di ba? Ang bata ni’yo pa, may anak na kayo. Napakasakit siguro sa parte mo na ang bata mo pa, wala na ang ama ng anak mo.” Doon pa lang niya ako tiningnan. Nabigla siya dahil siguro bakas sa mukha ko ang pagkabigla sa sinabi niya.

Naninikip ang aking dibdib. Tumutulo ang aking luha. Naramdaman ko sa kailaliman ng aking puso na para itong nasusunog sa hapdi. Ang pagmamahal ko kay Benjo ay nagbigay karapatan sa kaniyang maging isang araw—iniwan akong nasasaktan. Nasusunog man ang aking puso, nanlalamig naman ang aking katawan.

“Wala akong alam.” Iyon ang una’t huling pangungusap na lumabas sa bibig ko bago nandilim ang aking paningin.