Hindi Sila Natutulog

Ni Allan Ace Dignadice
Maikling Kuwento

 

Nagising si Using sa isang kalabog. Malalim ang gabi at walang kuryente sa kanilang baryo kaya iminulat niya nang husto ang mga mata. Nakita niyang napasayaw ang kurtina ng bintana dahil sa mahinang ihip ng hangin.

Bog. Bog.

Nasundan pa ang mga tunog. Tumingala si Using. Galing sa ikalawang palapag ng bahay ang mga tunog. Inapuhap niya ang ate at ina, ngunit isang pares lang ng paa ang nakapa ng mga kamay niya.

“Baka marinig ka niya,” mahinang sabi ng isang tinig mula sa itaas.

Tinalasan ni Using ang tainga, ngunit wala na siyang narinig pa. Mayamaya hindi na niya namalayang nakatulog na ulit siya.

Nagising na lamang si Using nang magtilaukan ang mga manok. Sumunod ang kaniyang ina. “Using! Ano ba naman kang bata ka, oo,” ang talak nito. “Bumangon ka na riyan at tumulong ka rito sa bahay!”

Makupad na bumangon si Using. Pinahid niya ang nanuyong laway sa gilid ng bibig at nagtungo sa labas ng bahay. Dinampot niya ang walis at nagsimula nang magtrabaho.

Pagdating ng agahan, ikinuwento niya sa ina ang mga kakaibang tunog sa ikalawang palapag ng kanilang bahay.

“Guniguni mo lang siguro ’yon!” sabi ng kaniyang ina. “Di ba sinabi kong bawal umakyat sa itaas? Delikado.”

“Hindi ako umakyat kagabi, Nay,” sabat ni Using. Tahimik lang na kumakain ang kaniyang ate.

Pagsapit ng gabi, natulog na ang mag-iina sa kanilang silid. Hinintay ni Using na bumalik ang mga tunog mula sa ikalawang palapag. Naghintay siya buong magdamag, ngunit wala siyang narinig.

Nang sumunod na gabi, binantayan din niyang magbalik ang mga tunog, ngunit wala pa rin. Hanggang sa sumunod. At sumunod pa.

Sa ikalimang araw ng pagbabantay niya, hindi niya napigilang maidlip. Nagising na lamang siya nang muling may kumalabog sa itaas ng silid. Kinapa niya ang kama, at isang pares lang ulit ng paa ang naroroon. Hindi siya sigurado kung sa ina o sa ate niya ang mga ito. Nagdadalawang-isip din siyang gisingin ang may-ari ng mga paa dahil kung sakaling nanay niya ito, lagot sila ng ate niya. Minabuti niyang hindi na lang gumalaw at makinig lamang sa mga ingay.

“Tama na po,” pakiusap ng tinig.

Bog. Bog. Bog.

Sunod-sunod ang pagkalabog sa itaas. Napakapit sa kama si Using.

Bog!

Isa pang malakas na kalabog ang gumising kay Using. Sumikat na ang araw at lumulusot na sa siwang ng kanilang kuwarto ang mga silahis nito. Naaamoy na niya ang ulam sa umagahan. Isang masarap at mainit-init pang nilaga.

Agad na kumaripas palabas ng silid ang bata, ngunit natigilan siya sa may pintuan patungong kusina. Nakita niya ang ina na may ibinalot sa isang itim na tela at ipinasok sa malaking kaldero. Lumingon ang ina sa pintuan, ngunit nakapagtago na si Using bago pa siya makita nito. Nagtungo sa hagdan paakyat sa ikalawang palapag ang ina ni Using bitbit ang kaldero.

Narinig ni Using ang paglapag ng kaldero at ang katagang, “Salamat.” Dahil sa gulat at takot, agad na bumalik sa kama si Using at nagtakip ng kumot.

Tanghali na nang magising ang bata, at paglabas niya ng silid, nakita niya ang ina na nanananghalian.

“Ang tamad hindi dapat pinapakain!” bulyaw ng ina sa kaniya.

Napatingin si Using sa hapag at nakitang wala ang kapatid.

“Mang, nasaan si Ate?” nagtatakang tanong niya.

Tumingin lang sa kaniya ang ina at nagpatuloy sa paghigop ng sabaw. Lumapit sa mesa ang bata at tiningnan ang laman ng mangkok sa hapag. Ang mangkok ng nilaga.

“Mang, saan ka kumuha ng karne?” usisa ni Using.

Napatigil sa pagkain ang ina. “Kung kakain ka, wala nang maraming tanong.”

Tumakbo patungo sa labas ng bahay si Using.

“Saan ka pupunta?” sigaw ng ina niya.

Hindi lumingon si Using. Nang ilang metro na ang layo niya ay saka pa lang lumingon si Using sa bahay. Kita niya mula sa kinaroroonan ang bintana sa ikalawang palapag at ang pigura ng isang tao. Sa ibabang pintuan naman ay nakatayo ang ina at may sinasambit na hindi na niya maunawaan.

Dahil sa hindi naman niya alam kung ano’ng gagawin at saan pupunta, bumalik siya sa loob ng bahay. Pinihit ng ina ang kaniyang tenga at pinagalitan siya. Pinaupo siya nito sa hapagkainan at nagpatuloy ito sa panananghalian.

Hindi kumain si Using. “Tapatin mo ’ko, Mang. Totoo bang—”

“Oo,” sagot agad ng ina. “Oo, Using. Hindi kinaya ng ate mo. Napuruhan siya kaya ganoon.”

Muling natahimik ang hapagkainan, at tanging pagbangga ng kubyertos lamang ang naging tunog buong tanghali.

“Ayoko po,” sambit ni Using habang umaagos ang mga luha sa kaniyang pisngi.

“Hindi maaari.” Hinawakan ng kaniyang ina ang nanginginig niyang kamay. “Paano tayo mabubuhay?”

Napabulahaw ng iyak si Using. Tumayo ang ina at niyakap ang bata.

“Malupit talaga ang kapalaran, Using. Ganiyan din ang naramdaman ko noong una akong nakatikim ng tao. Nandiri ako sa sarili ko. Nahiya.” Pinilit ng ina na pihitin ang ulo ng bata patungo rito. “Ngunit hindi tayo makasalan. Hindi ito kasalanan. Sadyang may mga bagay lang na mali sa paningin ng iba. Hindi mali ang mabuhay, Using. Tandaan mo ’yan.”

Kumuha ang ina ng isang maliit na mangkok at nilagyan ito ng mainit na sabaw at isang malaking hiwa ng karne. “Dalhin mo ’to sa taas,” utos nito sa tinig na hindi tatanggap ng pagsuway.

Tumango si Using at pinahid ang mga luha sa pisngi. Nanginginig niyang hinawakan ang mangkok at naglakad patungo sa ikalawang palapag. Ramdam niya ang bigat ng bawat yapak niya sa hagdan. Para bang pasan niya ang mundo sa isang karerang ayaw niyang mapagtagumpayan.

Kabog ng dibdib niya ang tanging ugong na pumupuno sa kaniyang mga tenga—ngunit hindi sa takot sa kung ano ang nasa taas kundi sa takot na tama ang kaniyang inaasahan. Alam ni Using sa sarili niya kung ano ang misteryo sa ikalawang palapag, ngunit takot siyang makompirma ito.

Isa pang yapak. Isa pa. Isang pinto.

Dahan-dahang binuksan ni Using ang pinto at tumambad sa kaniya ang ate niya. Kalahati ng katawan nito ay nakatayo habang nakahiga ang kalahati. Inilapit ni Using ang sabaw sa nakahigang kalahati kung saan naroon ang ulo ng kapatid. Naawa si Using sa sinapit ng ate. May mga sugat ito sa kanang tagiliran na nilapatan ng mga dahon, at may mga gasgas din ito sa braso at mukha. Hindi naman napaano ang mga paa nito.

Nang magising ang kapatid, inalalayan niya ito at pinahigop ng sabaw. Nang maubos na ang laman ng mangkok, tumayo na si Using para lumabas.

Hinawakan siya ng ate sa kamay. Lumingon si Using.

“Using, bantayan mo lagi ang mga paa ko ha,” sambit ng ate.

Ngumiti ang bata at tiningnan ang ibabang kalahati ng ate na nakatayo sa isang tabi. Naglakad siya palabas at isinara ang pinto.

Advertisements

Daisy, Say Is

Ni Mariz J. Leona
Maikling Kuwento

 

(Ang akdang ito ay naging finalist sa Get Lit!, isang patimpalak sa pagsusulat ng maikling kuwento para sa kabataan, na isinagawa ngayong 2018 ng Pangandungan, ang samahan ng mga manunulat sa General Santos City.)

Hindi ko maiwasang mapanganga sa ganda ng aking nakikita: ang mga ulap na parang isinasayaw ng liwanag na nagmumula sa buwan. Masaya pala sa pakiramdam ang lumipad sa alapaap, na abot-kamay mo na lang ang mga ulap na madalas mo lang tinitingala, mga ulap na nagbibigay babala kung uulan ba o kung puwedeng maglaba.

“Tea, coffee, and a full bar service will be available throughout the flight. If you require any special assistance, please contact a flight attendant nearest you.”

Napukaw ang atensiyon ko sa panonood sa labas ng bintana nang magsalita ang flight attendant. Ito ang una kong sakay sa eroplano, kaya natatakot ako pag nagsasalita na sila. Hindi ko alam kung bakit, ngunit parang may bumubulabog sa kaloob-looban ko na dapat akong makinig sa anumang sabihin nila para na rin sa aking kaligtasan. Nakita ko ang papalapit na mga attendant, tulak-tulak ang isang cart na naglalaman ng pagkain. Nakaramdam ako ng gutom dahil hindi pa ako nakakakain ng hapunan. Alas-singko ng hapon pa kasi akong nasa airport, at alas-otso ng gabi pa pala ang aking flight. Masyadong sabik lang siguro akong makasakay ng eroplano, o takot lang akong maiwanan nito dahil napakamahal ng ticket. Wala akong perang pambili ulit.

Bumili ang katabi ko ng kape at biskwit. Gusto ko rin sanang bumili, kaso ang mahal naman pala ng ibinebenta nila. Pareho lang naman ang biskwit nila sa biskwit na itinitinda ng lola ko sa tindahan niya. Siguro kung dito si lola magtitinda sa eroplano, limang biskwit pa lang, solb na ang kapital niya sa biniling isang dosenang biskwit. Naaamoy ko ang kape na iniinom ng katabi ko. Gusto ko rin sanang humigop ng mainit-init upang maibsan ang lamig na aking nararamdaman dahil sa aircon, pero dahil wala akong pera, hinigpitan ko na lang ang hawak sa aking jacket, na bigay ng aking nobyo.

Upang makalimutan ang gutom na aking nararamdaman, itinuon ko na lamang ang aking pansin sa labas ng bintana. Walang ulap. Ang sinag lamang ng buwan ang aking nakikita. Napakalungkot naman ng buwan, walang kasama sa malamig at tahimik na kalawakan. Bakit ba iniiwan ng ulap at mga bituin ang buwan? Kung tutuusin, kahit saan mang parte naroroon sila, sa tahimik at malamig na gabi, sinasamahan naman sila nito. Siguro sadyang maunawain lang talaga ang buwan sapagkat alam niya ang pakiramdam ng nag-iisa. Ngayong abot-kamay ko na ang buwan, nais kong maging kagaya niya—malakas at maunawain. Kahit tinalikuran na ng lahat, handa pa ring samahan ang sinumang nangangailangan. Nais kong magkaroon ng ganoong lakas dahil alam ko rin ang pakiramdam ng palaging iniiwan at kinukumusta lang kung sila’y may kailangan.

“Ladies and gentlemen, the captain has turned on the ‘Fasten Seat Belt’ sign. We are now crossing a zone of turbulence. Please return to your seats and keep your seat belts fastened. Thank you.”

Binitawan ko ang aking jacket at nangunyapit sa aking upuan. Natatakot ako. Nakakatakot ang pagyugyog ng eroplano. Ang dilim sa labas ng bintana, parang kami ay nasa loob ng makapal na ulap. Nasusuka ako at naiihi sa sobrang takot. Naiiyak rin ako, ngunit umusal pa rin ako ng munting panalangin na sana kami ay makarating sa aming paroroonan nang buhay pa. Ayaw ko pang mamatay. Bata pa ako, marami pang pangarap sa buhay. Lord, ’wag naman sana. Pinikit ko na lamang ang aking mga mata at hinintay na ito’y matapos na.

“Ladies and gentlemen, welcome to Mactan International Airport. Local time is nine forty-five PM, and the temperature is twenty-eight degrees Celsius.”

Nandito na pala kami. Nakapikit lang ako kahit na natapos na ang pagyugyog ng eroplano kanina. Inilabas ko ang aking selpon at tinext ang mga susundo sa akin. Sabi nila napakalayo raw ng airport dito sa airport doon sa amin. Tama nga sila, napalaki ng kanilang airport dito. At dahil takot akong maligaw, sinundan ko ang bulto ng mga pasahero.

Nakasakay na ako ng kotse. Ang ganda ng aming nadadaanan. Ganito ba ang tawag nilang city life at night life? Ang daming tao at ang liwanag ng paligid. Napakalayo sa lugar namin. Doon ay masaya na ang mga katulad ko sa isang poste ng ilaw kada purok. Mahilig kaming tumambay sa waiting shed ng aking mga kaibigan, nanonood ng alapaap, nakikinig sa mga kuliglig, at nag-uusap tungkol sa aming mga pangarap sa buhay. Ngayon pa lang nami-miss ko na sila. Ano kaya ang magiging kapalaran ko sa lugar na ito?

“Day, ito ang magiging kuwarto mo. Pasensiya na at maliit lang,” sabi ni Ate nang ihatid niya ako sa isang silid. Hindi naman ito maliit para sa akin. Napakaganda nga. Unang beses kong magkaroon ng sariling silid. Doon kasi sa amin, sama-sama kami sa iisang papag. Nagpahinga na ako dahil napagod ako sa biyahe. Bukas ko na lang ilalagay sa aking aparador ang aking mga gamit.

Alas-tres pa lang gising na ako. Ang tahimik pa ng paligid. Tulog pa ang mga tao. Doon sa amin, ganitong oras pa lang, naghahanda na ang mga tao upang magtrabaho sa bukid. Hindi ko pa gamay ang pamamalakad nila sa loob ng bahay, kaya nilagay ko na lang muna ang aking mga gamit sa aparador. Napangiti ako sa isiping may aparador ako. Doon kasi sa amin, sa karton lang namin inilalagay ang mga gamit namin. Naalala ko na hindi pa pala ako nakapag-text sa kanila na nandito na ako sa Cebu. Agad akong nag-type at sinend ito. Hindi na ako mapakali sa aking higaan, kaya lumabas na ako at dumiretso sa kusina. Hindi ko alam kung ano ang gagawin ko o lulutuin, kaya naisipan ko na lamang maglinis dahil pareho lang naman ito sa amin. Walis lang ang kailangan. Meron namang Gasul at rice cooker doon sa amin, sa isa kong kaibigan, ngunit hindi ako marunong gumamit nito. Kahoy at uling lang ang gamit namin sa bahay.

Natapos akong maglinis bandang alas-singko na. Lumabas na rin ang haring araw at gising na rin sina Ate.

“Day, tulog pa si Andy. Pahinga ka muna diyan. Si Nene na ang bahalang magluto ng agahan.”

Tumango ako at ngumiti. Ang saya naman dito. Iba’t ibang tao ang gumagawa ng mga gawain. Doon kasi sa amin, ako lahat ang gumagawa dahil ako raw ang babae at pinakabata.

Biglang umalingawngaw ang iyak ng isang batang lalaki.

“O, gising na si Andy. Day, pakikuha siya roon sa kuwarto.” Nag-aatubili man, pumunta pa rin ako sa kuwarto ni Andy. Hindi ko alam kung magugustuhan niya ba ako o hindi. Sana naman magustuhan niya.

Kumatok ako sa pinto ng kuwarto kung saan ko naririnig ang hikbi ni Andy. Pagbukas ko ng pintuan, bumungad sa akin ang isang batang edad dalawa, nakadapa at nginangatngat ang kaniyang unan. Tinawag ko siya sa kaniyang pangalan, at mabilis niya akong tiningnan. Bigla siyang ngumiti at umupo sa kaniyang higaan.

“Heyow po, Andy,” binati ko siya at lumapit sa kaniya.

“Are you my new yaya?”

Nanlambot ako dahil Ingles ang gamit niyang pananalita. Nakakaintindi naman ako ngunit hindi ako sanay gumamit nito. Doon kasi sa amin, tatawanan ka kung Ingles ang iyong gamit na pananalita. Sasabihan ka pang nagmamagaling, kaya siguro hindi sanay ang mga kabataan doong gumamit nito dahil mayayaman lang daw ang puwede gumamit nito.

“Carry me please,” sabi ng bata habang nakataas ang kaniyang mga kamay. Nagpapabuhat ito. Agad ko naman siyang binuhat at lumabas na kami ng kaniyang kuwarto.

Habang pinapakain ko si Andy, biglang sumama ang aking pakiramdam. Nasusuka ako sa amoy ng kinakain niya. Hindi ko na napigilan at napatakbo ako sa CR at doon nagsuka. Nag-aalalang lumapit sa akin si Nene. Wala na sina Ate dahil pumunta na sa trabaho.

“Ano’ng nangyayari sa ’yo?” tanong niya. Mas matanda ako ng isang taon kay Nene. Kinse siya at dise-sais naman ako. “Naku! Baka buntis ka ha?”

Nabigla ako kaya nasigawan ko siya. Parang hihimatayin ako bigla sa sinabi niya. Hindi ako puwedeng mabuntis dahil ang bata ko pa.

“Ganiyan na ganiyan ’yong mga buntis,” dugtong pa niya at umalis na sa aking harapan.

Inayos ko naman ang aking sarili at binalikan na sa kusina si Andy, ngunit wala na siya roon at ubos na ang pagkain niya. Kinabahan ako at agad siyang hinanap. Unang araw ko pa lang dito at parang magkakasala na ako. Wala siya sa loob ng bahay, kaya lumabas na ako. Nakita ko siyang naglalaro kasama ang iilang mga bata. Lumapit ako sa kanila.

“Hi! Ikaw ang bagong yaya ni Andy?” tanong ng isang babae. Mukhang hindi nagkakalayo ang edad namin. Tumango ako at nginitian siya. “Sana magtagal ka.”

Kumunot ang aking noo sa kaniyang sinabi, at napansin niya siguro ito dahil dinugtungan niya ang kaniyang litanya. “Wala kasing nagtatagal na yaya si Andy kahit mabait namang bata.”

Tiningnan ko si Andy na masayang nakikipaglaro sa dalawang batang babae. “Alaga ko ’yan sila, kambal.” Hindi ko namalayan ang oras dahil sa mga kuwento ni Sabel. Sabel pala ang pangalan niya, at dalawumpu’t anim na taong gulang na siya. “Sige, Day, pasok na kami dahil ligo time na ng kambal.”

Ang bilis lumipas ng isang buong araw. Masaya ako at si Andy ang alaga ko. Napakabait at sweet na bata, kaya hindi ko lubos maisip kung bakit walang nakakatagal na yaya sa kaniya. Nakahiga na ako sa aking kama at nakahawak sa aking selpon. Hinihintay ko ang reply ng aking nobyo. Kagabi pa ako nag-text sa kaniya, ngunit hanggang ngayon wala pa rin siyang reply. Inisip kong wala siyang load, kaya pinaload-an ko na lang siya kanina kay Sabel. Bukod sa pagiging yaya, naglo-load din pala siya rito sa subdivision. Extra income daw. Nag-send muli ako ng mensahe kay Benjo. Miss ko na siya. Unang beses namin itong magkahiwalay. Sabay kaming lumaki, nag-aral ng hayskul, at nangarap ng magandang buhay, kaya nga nakipagsapalaran ako rito sa Cebu upang makapag-ipon kami at makapagpakasal kung kami’y nasa tamang edad na. Noong una, ayaw niya akong umalis, ngunit kung doon lang din ako at tatambay kasama niya, walang mangyayari sa aming dalawa.

Nag-vibrate ang aking selpon. Magiliw ko itong tiningnan. Lumapad ang mga ngiti sa aking labi nang makitang si Benjo ang nag-text. “Ayos naman ako, mahal. Salamat pala sa load. Wala akong pera e.”

Agad ko naman siyang nireplyan. Naaalala ko pa ang sabi sa akin ni Tatay na wala daw akong kinabukasan kay Benjo. Isa rin sa mga dahilan kung bakit ako narito ngayon sa Cebu ay si Tatay. Gusto niyang malayo ako kay Benjo dahil masama raw itong impluwensiya sa akin. Hindi ko maintindihan si Tatay kung bakit ayaw niya kay Benjo. Oo nga’t medyo may pagkatamad ito ngunit mabait naman at mahal ako. Siya lang ang tanging lalaking nagbibigay halaga sa akin. Siya lang ang tanging taong naniniwala sa aking mga pangarap sa buhay. Hindi man siya matalino o mayaman, maalaga naman siya at maunawain.

Lumipas nang mabilis ang mga araw na naduduwal ako sa umaga at naghahanap ng mga pagkain na hindi ko naman gusto noon.

“Aminin mo na kasing buntis ka,” sabi sa akin ni Nene. Palagi niyang pinipilit sa akin na buntis daw ako. Kapag wala sina Ate sa bahay, ako ang palaging pinag-iinitan ni Nene. Minsan kapag nakaalis na sina Ate, umaalis din ito ng bahay. Sinusundo siya ni Jun, boypren niya raw. Sabi ni Sabel, matanda na raw ’yong si Jun, mga kuwarenta na. Sa tingin ko alam lahat ni Sabel ang mga buhay-buhay ng mga tao rito sa subdivision dahil ’yon ang palagi niyang ikinukuwento sa akin. Kuwento niya pa na magkaibigan daw sila dati ni Nene, ngunit nabuntis daw ito at ipinalaglag ang bata. Hindi sang-ayon si Sabel sa ginawa nito at isinumbong niya ito kay Ate. Doon daw nagsimula ang away nilang dalawa.

“Alam na ba ’yan ng mga magulang mo?” Nabalik ako sa reyalidad sa sinabi ni Nene. “Ay, mali. Alam mo ba kung sino ang tatay niyan?” Hindi ko lubos maisip kung bakit ganito magsalita si Nene. Kung tutuusin, mas matanda ako sa kaniya. Nang napagtanto niyang hindi ako sasagot ay tinalikuran na niya ako.

Pinapakain ko na ng tanghalian si Andy nang biglang may nag-text sa akin. Si Benjo. “Mahal, nakuha ko na ’yong motor. Salamat sa down payment. I love you.”

Napangiti ako. Pangarap kasi naming dalawa na magkaroon ng motor. Ako ang nagbayad ng down payment, at siya na raw ang bahala sa buwan-buwang bayad dahil gagamitin niya naman ito sa pamamasada. Mabenta kasi ang habal-habal doon sa amin, kaya paniguradong makakaipon kami nang husto. Sinabi kong ’wag niya na lang muna ipagsabing sa akin galing ang pera at baka umabot ito kay Tatay at sa aking mga kuya. Tatlo lahat ang kuya ko, at nag-iisa akong babae sa amin. Matagal na kasing namatay si Nanay. Ngayon si Tatay na lang at ang panganay namin ang nakatira sa bahay dahil ang dalawa ko pang kuya ay nakakulong sa presinto sa aming lugar. Kasali kasi sila sa mga taong hinuli ng mga pulis dahil sa paggamit ng ipinagbabawal na droga. Medyo malayo ang aming lugar sa sibilisasyon, ngunit ang impluwensiya ng droga ay abot doon. Naunahan pa nito ang mga health facility at iba pang pangangailangan ng aming pook. Mas epektibo lang siguro kesa sa namamahala ng aming barangay ang namamahala sa distribusyon ng droga kaya ganoon ang nangyari. Nakakalungkot mang isipin, ganoon ang reyalidad doon sa amin. Umabot na roon ang mga pulis. Sana naman umabot na rin doon ang mga librong kailangan ng bawat estudyante, mga libreng gamot, at iba pang benepisyo. Sana lang.

Minsan nga naiinggit ako kay Andy dahil ang suwerte niyang bata. Nais ko ring maging ganoon kasuwerte ang aking mga magiging anak. Kumpleto sa bitamina, pagkain, at pag-aaruga. Nabibilhan ng magagarang damit at laruan. Mga bagay na hindi ko naranasan noong ako’y bata pa. Mga ganoong bagay.

“Hoy, Day! Sumama na naman ’yong feeling na babae sa jowa niya?” Nabalik ako sa reyalidad nang marinig ko ang boses ni Sabel sa labas ng pintuan. Binuksan ko ang pinto na screen upang makapasok siya. Dinala na naman siguro ng mga amo niya ang kambal kaya nakakapasyal siya. “Naku, kung ako sa ’yo, isumbong mo na kay Ate ’yon. Palaging umaalis, hindi naman nagpapaalam,” dugtong niya habang inaayos ang upo sa sofa. Sinubuan ko ulit si Andy. Maganang kumain ang batang ito at walang kiyeme sa pagkain.

“Naku, Day, ha! Lumalaki yata ang tiyan mo?” puna ni Sabel. Bigla akong napatingin sa aking tiyan. Medyo lumaki nga. Siguro sa mga kinakain ko lang kaya ako tumataba. “’Yong totoo, buntis ka ba?” Hinimas niya ang aking tiyan. Tinabig ko ang kaniyang kamay dahil nakikiliti ako. Tumawa lang siya.

Lumipas na naman ang ilang araw. Mag-aapat na buwan na ako rito sa Cebu. Nami-miss ko na ang sariwang hangin sa amin. Nami-miss ko na si Benjo. Siguro kung nandoon ako, kagaya rin kami ni Nene at Jun, palaging namamasyal gamit ang bagong motor. Natawa ako sa aking naisip dahil hindi naman kami magkakaroon ng motor kung hindi ako nagtrabaho rito sa Cebu.

“Ang sarap kumain ng santol,” biglang saad ni Ate. Sabado ngayon kaya wala silang trabaho ni Kuya. Nandito kami ngayon sa sala at nanonood ng telebisyon.

“Santol ba ang gusto ng baby ko?” sagot naman ni Kuya, sabay himas sa lumalaking tiyan ni Ate.

“Bili ka, mahal, please.”

Napaka-sweet talaga ni Ate at Kuya. Nami-miss ko tuloy lalo si Benjo. Palagi niya akong binibigyan ng mangga, santol, at iba pang prutas na mayroon doon sa amin. Kung prutas at gulay lang ang pag-uusapan, marami doon sa amin, sariwa at libre pa. Hindi gaya rito na kailangan mo pang bilhin. Hindi na nga sariwa, ang mahal pa. Tumayo si Kuya at bibili raw siya sa palengke. Madali lang kasi may kotse naman sila.

“Day, masaya ako at nagugustuhan mo rito,” sabi ni ate. “Tumaba ka na. Bagay sa ’yo.” Ngumiti ako at nagpasalamat. Napakasaya ko talaga at nakilala ko silang pamilya. Mabait at maunawain. Hindi nila ako itinuturing na iba. Parang si Nene lang ang may ayaw sa presensiya ko rito. Mabuti at wala siya rito ngayon. Apat na araw na siyang hindi umuuwi. Nag-aalala na nga sina Ate, ngunit nag-text naman na ito na uuwi na bukas. Siyempre noong una, nagalit sina Ate at Kuya, ngunit kalauna’y hinayaan na lang nila. Napakamaunawain ng mag-asawa. Palaging handang tumanggap. Nais kong maging katulad nila.

Lumipas ulit ang tatlong araw, ngunit walang Neneng umuwi. Hindi na rin ito ma-contact nina Ate, kaya hinayaan na lang at baka raw nakipagtanan kay Jun.

“Day, alam ni’yo na ba?” tanong sa akin ni Sabel. Narito kami ngayon sa parke ng subdivision. Naglalaro ang mga bata. “Patay na si Jun. Nabaril daw ng mga pulis. Nanlaban e.”

Bigla akong kinabahan sa kaniyang sinabi. Kung patay na si Jun, nasaan na si Nene?

“Matagal na raw palang nasa drug list ’yong si Jun. Sinasabi ko na nga ba, itsura pa lang at porma adik na adik na. ’Yong si Nene, siguro gumagamit na rin ’yon kaya umalis.” Walang halong awa ang boses ni Sabel at puro paninisi. “Ha! Baka sa susunod na araw, si Nene naman ang manlaban at mapatay.” Hindi ko mabasa ang tono ng boses niya, ngunit sa mga sinasabi ni Sabel ngayon sa akin, parang ang laki ng kasalanan ni Nene sa kaniya. “Mabuti na lang at hiniwalayan ko si Jun noon. Mabuti na lang talaga.” Nabigla ako sa rebelasyon niya. Doon siguro siya humuhugot ng galit kay Nene. “Karma nila ’yong dalawa. Mga manloloko,” dagdag pa nito.

Kinabukasan, pinapakain ko si Andy ng almusal. Kaaalis lang nina Ate. “Diyos ko! Day, buksan mo ang pinto!” Si Sabel, sumisigaw at katok nang katok sa pintuan. Nag-iiskandalo. Binuksan ko ang pinto at pinapasok siya. Umiiyak siya. Natakot ako sa kaniyang itsura. Ngayon ko lang nakitang humahagulgol si Sabel. Basa ng luha at sipon ang kaniyang mukha. “Diyos ko!” paulit-ulit niyang usal. Hindi ko alam ang gagawin. Hinimas-himas ko ang kaniyang likod at inalo siya. “Wala na si Nene. Diyos ko. Hindi ko ginusto iyon,” hagulgol niya.

Namatay si Nene? Nagdilang-anghel ba si Sabel?

“Ayon sa balita, nanlaban daw siya, Day. Diyos ko. Paano manlalaban ’yon e hindi naman marunong humawak ng baril ’yon. Kerengkeng lang siya, pero hindi siya gano’n.” Patuloy sa pagtulo ang kaniyang mga luha. Si Andy ay tahimik ding nakatingin kay Sabel, hindi maintindihan ang nangyayari. “Kahit magkaaway kami, hindi ko ginusto itong sinapit niya,” paulit-ulit na sinabi ni Sabel.

Talaga palang makapangyarihan ang ating mga dila. Kahapon lang sinabi ni Sabel ang mangyayari kay Nene, at ngayon heto siya at naghihinagpis. Tama nga ang sabi ng Nanay. Isipin daw muna nang maraming beses ang mga lalabas na salita sa ating bibig bago ito sabihin. Ang mga salita ay nakakamatay. Patunay si Nene.

“Sana imbes na inaway ko si Nene dahil sa pag-agaw niya kay Jun, sana pinangaralan ko na lang dahil ako ang mas nakakatanda.” Sana. Salitang napakasakit, traydor. Nasa huli talaga palagi ang pagsisisi. Naghihinagpis si Sabel hindi dahil sa namatay si Nene. Alam ko. Siya ay mas naghihinagpis sa lahat ng sana na meron siya ngayon. Mayroong pagsisisi pero walang pagmamahal. Gano’n si Sabel. Sa halos araw-araw naming pag-uusap, nakita ko ang lungkot sa kaniyang mga mata. Kalungkutan na puno ng insekyuridad. Wala siyang pagmamahal sa kapwa niya. Puro sa sarili ang meron siya. Nakita ko. Alam ko. Dahil ganoon din ako.

Halos dalawang buwan na ang lumipas simula nang napatay si Nene. Walang nangyaring imbestigasyon. Namatay siya na siya lang ang nakakaalam ng totoong pangyayari. Nakangiti na ulit si Sabel. Walang bakas ng kalungkutan. Nalimot na nang tuluyan si Nene at Jun. Totoo ngang pag ordinaryong tao kang namatay, napakabilis mo lang kalimutan. Pikit mata, isa, dalawa, tatlo, limot ka na. Ganoon kabilis.

Nakahanda na ang aking bag. Noong pumarito ako, isa lang ang aking dala. Ngayo’y dalawa na, may lamang mga damit na bago, mga pasalubong, at ang bago kong selpon. Pinalitan ko na ito dahil wala na akong natatanggap na text mula kay Benjo, pati kina Tatay wala na rin. Naisipan kong baka sira na ito, ngunit kahit bago na ito ay wala pa ring text galing sa kanila.

“Day, okey ka na ba?” tawag sa akin ni ate. Napakabait nila sa akin. Itinuring nila akong pamilya, inalagaan at minahal. Hindi sana ako aalis, ngunit naramdaman nilang may bumabagabag sa akin. Hinayaan nila akong balikan ang aking mga mahal sa buhay, kumustahin. At kung gusto ko pang bumalik dito sa kanila, bukas daw palagi ang kanilang tahanan para sa akin. Nilibot ko ng tingin ang aking kuwarto, ang kauna-unahang kuwarto ko. Mami-miss ko ito. Mami-miss ko silang lahat dito.

Nandito na naman ako sa loob ng eroplano. Pareho pa rin ang aking nararamdaman noong unang sakay ko. Kinakabahan. Ang kaibahan lang ay si haring araw naman ang kasama ng mga ulap. Katulad din siya ng buwan na minsa’y iniiwan din ng mga ulap, ngunit hindi ko gusto ang araw. Mainit. Masakit sa balat, nag-iiwan ng marka kung ikaw ay nabilad sa kaniya. Ayaw ko sa kaniya. Masama siya. Kumikimkim ng sama ng loob at iiwan kang nasasaktan, nuot sa kaibuturan ng iyong kaluluwa. Kaya kang pasiyahin ngunit kaya ka ring wasakin. Ayaw kong maging araw.

“In a few moments, the flight attendants will be passing around the cabin to offer you hot or cold drinks, as well as a meal or a snack.”

Ngayon, kaya ko nang bumili ng kape at biskwit nila, ngunit busog pa ako. Kumain ako ng agahan bago ako inihatid sa airport. Hindi rin ako naghintay nang matagal. Hindi na ako takot maiwan ng eroplano, at hindi na rin ako ganoon ka-excited tulad ng dati. Marami na talagang nagbago. Minsan nagsasalita na rin ako ng Ingles dahil kay Andy.

“Ladies and gentlemen, welcome to General Santos International Airport. Local time is eight AM, and the temperature is thirty degrees Celsius.”

Hindi tulad ng dati, walang turbulence ngayon. Parang ang bilis lang ng aming biyahe. Gusto ko pa sanang magliwaliw sa himpapawid, panoorin ang magandang karagatan at mga ulap na tila cotton candy na ang sarap papakin.

Sinalubong ako ng init ng Gensan. Iba talaga ang init na taglay nito, tila nakakasunog. Nagsilapitan ang mga barker sa akin, hinihikayat akong sumakay ng taxi. Dahil ang bigat ng dala ko, nag-taxi na lang ako. Tatlong daan. Kaya ko namang bayaran. Sinusundan ko ang barker, at dala-dala niya ang aking bag, nang may biglang kumalabit sa akin. “Hey, di ba ikaw ’yong yaya ni Andy?” Kilala ko siya. Isa siya sa mga bisita noon ni Ate. Tumango ako sa kaniya. “Nanganak na ba si Kyla?” tanong niya. Sabi ko hindi pa. Kabuwanan niya pa lang ngayon. “E, ikaw? Kelangan ka manganganak? Ang laki na ng tiyan mo.” Napangiti ako nang malungkot sa sinabi niya. Kabuwanan ko rin ngayon. Tama pala si Nene at Sabel. Sinabi ko rin ito kay Benjo, ngunit doon na nagsimula ang pagkasira ng aking selpon, kaya hindi ko na siya nakausap muli.

Hindi ko namalayang nandito na pala ako sa kantong papasok sa amin. Bumaba na ako at pumasok sa loob ng tricycle.

“Uy, Daisy? Ikaw ba ’yan?” tanong ng katabi ko.

Tiningnan ko siya. Si Gemma ito, kapitbahay namin.

“Ikaw nga! Buntis ka?”

Nagtaka ako sa tanong niya. Ang laki na ng tiyan ko at kabuwanan ko pa. Hindi ba halatang buntis ako?

“Kay Benjo ba ’yan?” dugtong pa niya.

Naaninag ko ang lungkot sa boses niya. Hindi ko alam kung bakit. Baka gusto rin nito si Benjo ko. Tumango ako sa kaniya.

“Pasensiya na, pero bakit wala ka noong libing?”

Bigla akong kinabahan. Sino ang inilibing? Sino ang namatay? Isa ba sa mga kuya ko? Nanlaban rin ba ito sa mga pulis?

“Nakakaawa talaga ang nangyari. Dinakip silang magbabarkada kasi di ba bawal na tumambay?”

Hindi ko maintindihan ang kaniyang sinasabi. Nakaabot na rin pala rito ’yong paghuhuli ng mga tambay? Bakit una palagi ang mga ganoon kesa sa mga mas kailangan ng barangay? Kumunot ang noo ko sa kaniyang sinabi, ngunit patuloy pa rin siya sa pagsasalita.

“Hindi ko talaga lubos maisip na ganoon ang mangyayari. Alam naman ng lahat na napakabait ni Benjo, ngunit bigla-bigla na lang nanlaban daw kaya nabaril.”

Parang nabuhusan ako ng malamig na tubig sa aking narinig. Si Benjo, nanlaban, patay. Ang tatay ng anak ko.

“Dise-sais pa lang kayong dalawa, di ba? Ang bata ni’yo pa, may anak na kayo. Napakasakit siguro sa parte mo na ang bata mo pa, wala na ang ama ng anak mo.” Doon pa lang niya ako tiningnan. Nabigla siya dahil siguro bakas sa mukha ko ang pagkabigla sa sinabi niya.

Naninikip ang aking dibdib. Tumutulo ang aking luha. Naramdaman ko sa kailaliman ng aking puso na para itong nasusunog sa hapdi. Ang pagmamahal ko kay Benjo ay nagbigay karapatan sa kaniyang maging isang araw—iniwan akong nasasaktan. Nasusunog man ang aking puso, nanlalamig naman ang aking katawan.

“Wala akong alam.” Iyon ang una’t huling pangungusap na lumabas sa bibig ko bago nandilim ang aking paningin.

Sa Kaunting Panahon

By Gerard E. Distor
Fiction

Isa, dalawa, tatlo . . . apat . . . lima . . . Malapit na. Kaunting panahon na lang . . .

Sadyang napakalambot ng mga palad mo, mahal kong ina. Dama ko ang init na humahaplos sa maliit kong katawan. Dinig ko ang matamis at walang katulad mong boses. Kay sarap pakinggan habang ako’y natutulog.

“Mila, ano na ang balak mo d’yan?”

Sandali, kaninong boses iyan? Tila magkahawig sa tinig mo, Ina. Ngunit bakit tila galit?

“Sandali lang, Nay. Pinag-iisipan ko pa.”

Ah, boses pala iyon ng aking lola. Sadyang napakagandang tinig din, katulad ng sa ’yo, Ina. Hindi na ako makapaghintay na masulyapan ang magaganda ninyong mukha.

Isa, dalawa, tatlo . . . apat . . . lima . . . Apat na buwan na lang, mahal kong ina.

Aray! Napukaw ako mula sa aking mahimbing na pagkatulog.

“Mila, gumising ka na. Nariyan na si Aling Mining.”

Ha? Malalim na ang gabi, ngunit ginigising ka ni Lola. At sino naman si Aling Mining?

“Nay, di ba sabi ko pag-iisipan ko pa?”

“Ngunit hanggang kailan, Mila? Maglilimang buwan na ’yan at bakat na sa iyong damit.”

Bakit tila lumalakas ang boses ni Lola? Ano’ng nangyayari?

“Bilis na, Mila. Naghihintay si Aling Mining.”

“Ngunit, Nay . . .”

“Wala nang ngunit-ngunit. Kailangan na nating ipalaglag ’yan. Nakakahiya na sa mga kumare ko. Baka malaman na nilang disgrasyada ka.”

Ano? Bakit? Bakit gusto ninyo akong mawala, Lola? Mahal kong ina, ipagtanggol mo ako. Huwag mong hayaang gawin nila ito sa akin.

Apat na buwan na lang, Ina, at lalabas na ako. Apat na buwan na lang at masusulyapan ko na ang maganda mong mukha at ang pagmamahal sa iyong mga mata. Apat na buwan na lang!

“Bilis na, Mila!”

Mahal kong ina, bakit tila ika’y umiiyak? Sinasaktan ka ba nila? Huwag mong hayaang saktan ka nila. Huwag mong hayaang mawala ako sa ’yo. Ipaglaban mo ang sarili mo. Ipaglaban mo ako!

“Sige,” isang salitang namutawi sa iyong bibig.

Bakit ka pumapayag, Ina? Hindi ka ba nasasabik na makita ako? Hindi ka ba nasasabik na marinig ang boses ko, mahawakan ang kamay ko, at mahagkan ako? Hindi mo ba ako mahal? Hindi mo na ba ako mahal?

Aray! Araaaay! Bakit nanlalambot ang maliit kong katawan? Ano’ng nangyayari, mahal kong ina? Bakit?

Bahaghari

By Bryant Lee Niervo Morales
Fiction

“Tanggap ka ba ng Diyos, Ma?”

Waring nabingi ang tenga ng ina sa tanong ng anak. Sa kasagsagan ng paghuhugas ng pinggan ay nilingon niya ang bata na siya namang gumagawa ng gawaing bahay. Nagtaka siya kung bakit nito naitanong, at wala sa huwisyong tanong din ang kaniyang naisagot. “Bakit?”

“Hindi raw po kasi makakapunta sa langit ang mga bakla . . . eh bakla rin po ako.” Matapang na nilakbay ng bata ang makulay ngunit mapanganib na mundo sa kaniyang isipan. Ni walang takot na itinahi niya ang komplikadong palaisipan sa ulo ng ina.

Hindi nakasagot ang ina at ipinagpatuloy na lamang ang ginagawa. “Alam mo, Juan, magsulat ka na lang ng pangalan mo diyan. Baka makalimutan mo na may ‘Junior’ sa hulihan ng pangalan. Naku, di magiging kumpleto ’yang pangalan mo kapag walang ‘Junior’! May regalo ka sa ’kin pag tama!”

Gumuhit ang ngiti sa labi ng bata.

“Juan Dela Cruz Senior,” ang basa ng bata na ngayo’y dalaga na sa lapida ng ina. Waring gumuhit ang ngiting naglakbay sa kaniya tungo sa nakaraan. “Noon, Ma, tinatanong ko pa kung saan galing ang pangalan ko at kung bakit may ‘Junior’ sa hulihan,” bulong niya habang pinupunasan ang lapida ng ina. “Ikaw talaga, Ma, napakamalihim mo.”

Mapait na ngiti ang namutawi sa kaniyang mga labi nang matuklasan ang katotohanan. At habang umaagos ang luha’y napatanong siya sa kaniyang inang nakatago sa lilim ng bahaghari, “Kumusta ka na sa langit?”

 

Anito Files

By Boon Kristoffer Lauw
Novel Excerpt

“KIKO, DAPA!”

Lumingon ako at nakita ang anino ni Sinag sa malayo. Kuminang ang mga talim ng dalawang palaso sa nakahatak niyang pana.

Hindi na ako nagpaligoy-ligoy pa.

Itinapon ko ang katawan ko sa madamong bahagi ng gubat at nagdasal sa mga ninuno kong ‘wag nila akong hayaang maging barbeque. Ay! Bananaque na lang pala kasi mas masarap ‘yon. Hindi ko pa kasi nasusubukan ang kapangyarihan ng aking Anito pero hindi masamang maniguro.

Ilang saglit pa, narinig ko na ang matitinis na sipol ng mga pinalipad na palaso. Sa ibabaw mismo ng ulo ko.

Umikot agad ako at tiningnan kung may tinamaan ang kasama ko.

Kainis, wala. Nakailag ang dalawang garudang humahabol sa akin at dumiretso lang ang mga palaso ni Sinag sa pagitan ng dalawang puno—

BAM!

Napatalon ako sa gulat. Sa pag-ilag ng mga malaagilang nilalang, sumalpak sila sa mga katabing puno. Abot hanggang sa puwesto ko ang kalabog ng pagkabangga nila. Ilang saglit pa, bumagsak ang mga garuda sa lupa at hindi na gumalaw pa.

Nagmadali akong tumayo.

“Ang galing mo, Si—” Babatiin ko na sana ang nagligtas sa akin pero naglaho na siya. “Sinag?”

Wala.

Ginamit siguro ni Sinag ang tagabulag, ang Anitong nagpapalaho sa tagapaghawak nito sa paningin ng iba.

“Kiko! Takbo!” sigaw naman ni Yumi mula sa malayo. “Bi—”

Napaluhod bigla si Yumi sa lakas ng pagsipa ng isang garuda sa hawak niyang kalasag. Sinubukan niyang sibatin ang kalaban pero mabilis itong nakailag.

“KIKO! ANO PANG GINAGAWA MO?” ulit ni Yumi. Parang nanay ko pag pinapabangon ako.

Umatake na naman ang isa sa apat na garudang katunggali ni Yumi.

Napalunok ako.

Walang tigil sa pag-atake ang mga garuda kay Yumi. Mabuti na lang, protektado siya ng kanyang Anito. Pero pag tumagal pa ang laban, mapapagod din ang Lakan ng tribung Tatag.

Nakarinig ako ng mga panibagong sipol sa ere. Pagkatapos, bumaon ang ilang palaso sa hita at braso ng isa sa mga garuda at napasigaw ito sa sakit.

Pansamantalang napatigil sa pag-atake at napaatras konti ang mga garuda mula kay Yumi.

Ang galing ng mga kasama ko. Pero ako…

Gustuhin ko mang tumulong, wala akong maiambag. Ipinadala kasi kami dito para iligtas ang aming mundo.

Pero ako…

Yumuko ako at tiningnan ang mga kamay ko. Nanginginig ang mga ito.

Na naman…

“Kiko! Tumakbo ka na!” sigaw na naman ni Yumi.

Kailangan kong tumakbo. Iyon lang ang maitutulong ko sa kanila ngayon.

Pero hindi ako makatakbo. Hindi ako makagalaw.

“KIKO!” boses ni Sinag. Lumitaw ang Lakan ng tribung Bagwis sa malayong harapan ko. Nakatingin siya sa itaas ko.

Nagawa kong tumingala.

Tatlong garuda ang lumulusob sa akin.

Tumakbo papunta sa akin si Yumi pero alam kong hindi siya aabot. Nagpalipad din ng sunod-sunod na mga palaso si Sinag pero isa lang sa tatlo ang tinamaan niya.

Pumikit ako.

Naalala kong may nakapagsabi sa aking may katapusan ang lahat ng bagay. Ito daw ang katotohanang mas matanda pa kaysa aming mga ninuno. Pero sabi niya sa akin, huwag daw akong mag-alala—dahil sa katapusan daw nagsisimula ang mga bagay na pinakadakila.

Natawa ako.

Ito na marahil ang aking katapusan—pero walang kadaki-dakila sa aking ginagawa.

Hindi dapat ako ang nandito. Dapat si—

Sumiklab bigla ang labanan sa itaas ko. Umalingawngaw ang salpukan ng bakal sa matitigas na balat ng mga garuda. Iminulat ko ang aking mga mata at nasaksihan ang pagsayaw sa ere ng kambal na kris ni Kaya. Para siyang isang diyosang mandirigma.

Napilitang lumihis ng direksiyon ang mga garuda.

Pagkababa, pinaligiran nila kaagad si Kaya. Pero ang hindi nila alam, tapos na ang kanilang laban. Tinamaan sila ni Kaya, ang tagapaghawak ng Anitong pamako. Daplis lang ang kailangan niya.

Natumba bigla ang dalawang garuda.

Nanlaki ang mga mata nila. Kahit ano’ng gawin nila, hindi nila maigalaw ang kanilang mga katawan. Iyon kasi ang kapangyarihan ng Anito ni Kaya, ang maparalisa ang sinumang masugatan ng tagapaghawak nito.

“S-salamat—” simula ko sana pero tinitigan ako nang masama ng masungit na mandirigma.

Bigla akong nawalan ng hininga. Nanigas ang katawan ko. Tinamaan din ata ako ng Anito ni Kaya. Iyon na siguro ang pinakamahabang tatlong segundo ng buhay ko.

Pagkatapos, iniwan na ako ni Kaya at sinamahan si Yumi. Nakahinga ako ulit.

Si Kaya naman ang Lakan ng tribung Bangis, ang tribu ng pinakamahuhusay na mandirigma. Nagulat ako nang matuklasang magkaedad lang kaming dalawa. Hindi kasi karaniwan ang magkaroon ng napakabatang Lakan.

Wala din sa wastong edad ang pagiging Lakan ko. Hindi kasi sinasadya ang pagkapasa sa akin ng Anito ng aming tribu. Pero si Kaya, mukhang naging Lakan dahil siya ang pinakamahusay sa lahat ng mahuhusay sa kanila.

Si Kaya din marahil ang pinakamahusay sa pakikipaglaban sa aming apat.

At ako naman ang pinakamahina.

Ako si Kiko, ang pinakahuling nararapat na maging Lakan ng aming tribu.

Manika

By Mubarak Tahir
Fiction

Marahang iniangat ni Niño ang kaniyang maninipis na braso saka kinapa-kapa ang kaniyang kumot. Nang makita niya ang dulo ng kumot, dahan-dahan niya itong itinali sa kaniyang payat na balakang. Humarap siya sa salamin. Napansin niyang hindi maayos ang pagkakatali sa kumot kaya inulit niya hanggang sa isang malaking laso ang kaniyang nabuo. Ngumiti-ngiti siya habang nakapamewang ang dalawang kamay. Yumuko siya. Hinila ang laylayan ng kumot. Umatras nang kaunti. Humakbang paharap nang marahan. Mabilis na umikot. Huminto, kumaway-kaway, at ngumiting halos abot-tainga. Nakatayo siya ngayon sa harap ng salamin na para bang nasa entabladong puno ng maraming ilaw na iba’t iba ang kulay.

Ganito ang mga eksena sa loob ng kuwarto ni Niño tuwing umaga. Hindi pa man sumisikat ang araw, maaga na siyang gumigising. Bukod sa pagrampa sa harap ng salamin, kinakailangan niyang gumising nang maaga upang maghanda sa mga gagawin sa maisan.

Nang makapag-agahan, nagmadaling isinuot ni Niño ang kaniyang lumang damit na isinusuot lamang niya kapag nagtatrabaho sa maisan. Halos hindi na malaman ang kulay ng damit dahil sa mga mantsa ng putik. Bitbit ang isang lumang galon ng tubig at isang supot ng nilagang saging, binagtas niya nang walang sapin sa mga paa ang mabatong daan kasama ng iba pang magsasakang patungo sa maisan. Yumuyugyog ang bolong nakatali sa kaniyang tagiliran. Bakas naman ngayon sa kaniyang mukha ang kasiyahan dahil sa nakikitang makukulay na paruparo, ngunit minsan ay mahigpit na nakatikom ang mga tuyo niyang labi dahil sa pagkabagot. Sa bandang huli, napabuntonghininga siya saka iniangat ang nakayukong ulo—isang araw na naman ng pakikipagbuno sa maisan.

“Paano ‘yan, hanggang dito lang kami,” pagpapaalam ng isang matandang lalaki habang humihithit ng tabako.

“Sige po, Mang Agkog,” ang malumanay na tugon ng Niño na pawisan ang noo.

Tuluyang naghiwalay ng landas sina Mang Agkog at Niño. Tinungo ng bawat isa ang kani-kaniyang maisang pagtatrabahuan.

Huminga muna nang malalim si Niño bago dahan-dahang iniangat ang mga balikat habang mahigpit na hinawakan ang bolo. Yumuko siya at marahang isinubsob ang dulo ng bolo sa lupa. Humihinto siya minsan, lalo na pag nagsimula nang uminit ang araw. Ramdam na rin niya ang pag-init ng singaw ng lupang kaniyang binubungkal. Napalunok siya sa pagkauhaw. Agad niyang kinuha sa tabi ng mayayabong na damo ang kaniyang baong tubig. Tumingala siya kasabay nang pag-angat ng galon. Ibinuhos niya nang marahan ang tubig sa kaniyang tuyong mga labi. Nagpatuloy sa pagbubunot ng damo at pagbubungkal ng lupa ang batang lalaki. Wala siyang inaksayang sandali.

Hapon na nang umuwi si Niño kaya naman laking saya niya kapag natatanaw na sa di kalayuan ang kanilang bahay. Isa itong barong-barong na tila matagal nang inabandona, yari sa nilalang dahon ng niyog ang bubong, at pinagtagpi-tagping luma at buluking mga tabla ang dingding. Naglaho ang kanyang ngiti nang may sumigaw sa kaniyang likuran.

“Hoy! Baklang Mais!” sigaw ng isang lalaki na sakay ng bisikleta.

Hindi kumibo si Niño. Nagpatuloy lamang siya sa paglalakad ngunit hindi siya nito tinatantanan hanggang sa hinarangan siya nito ng bisikleta. Hindi alam ni Niño kung ano ang kaniyang magiging hakbang. Namumutla na rin ang kaniyang nanginginig na tuyong mga labi. Biglang pumasok sa kaniyang isipan na kumaripas ng takbo papalayo sa batang lalaki. Habang matulin na tumatakbo, hindi niya namamalayang pumapatak na rin ang kaniyang mga luha.

“Anak! Ano’ng nangyari sa ‘yo?” gulat na tanong ni Aling Mila na abala sa pagsasaing ng hilaw na saging.

Agad na pinaupo ni Aling Mila ang pawisan at namumutlang anak. Binigyan niya ito ng tubig. Halos ilang patak lamang ng tubig ang kumapit sa mga labi nito dahil sa matinding pagkatakot. Niyakap na lamang nito ang nanginginig nitong mga tuhod.

Kinaumagahan, balisa si Niño dahil sa sinapit. Habang nakaupo sa tarangkahan ng kanilang bahay at nakatulala, nilapitan siya ng kaniyang ina.

“Niño, anak. Bakit ka tulala?” mahinahong tanong ni Aling Mila kahit nababahala.

Alam ni Aling Mila ang kalagayan ni Niño. Hindi ito ang unang beses na nakita niya ang anak na umuwing takot na takot at umiiyak. Minsan na ring naikuwento sa kaniya ng mga kumare sa bayan ang panunukso at pananakot ng ibang tao kay Niño dahil sa kilos nito.

“Nay, pag bakla po ba, walang karapatan maging masaya? Na maging normal?” pagaralgal na tanong ni Niño sa ina.

Hindi nakakibo si Aling Mila sa tanong ng anak. Napabuntonghininga na lamang siya habang hinahaplos ang likod ng anak at magkatinginan silang dalawa. Naisin mang sagutin ni Aling Mila ang tanong ng anak, hindi niya alam kung papaano ito sasabihin. Siya mismo ay hindi alam ang wastong sagot.

Bago pa man magtanghali, naisipan ni Niño na muling tumungo sa maisan upang tapusin ang kaniyang paglilinis. Matamlay niyang binagtas ang daan patungo sa maisan. Habang naglalakad sa mabatong daan, may biglang naalala siya.

Hapon noong pauwi na siya galing sa bahay ni Mang Agkog, namangha siya sa kaniyang natagpuan—isang babaeng manika na halos lasog-lasog na ang katawan. Balot ito ng putik. Buhol-buhol ang buhok. Gula-gulanit ang damit na kulay rosas. May sugat din ang magkabilang mukha at may hiwa sa bandang noo. Nilapitan ito ni Niño at marahang hinaplos-haplos ang pisngi.

“Ang ganda mo siguro noon. Kawawa ka naman,” pabulong na sabi ni Niño habang hawak-hawak niya ito. “Dadalhin kita sa bahay, papaliguan, at papalitan natin ang gusgusin mong damit,” dugtong pa niya habang nakangiti.

Masayang naglalakad si Niño habang hawak-hawak ang napulot na manika. Minsan napapaindak ito sa tuwa at napapaugong. Hindi namamalayan ni Niño na may sumusunod sa kaniyang ilang batang lalaki na kasing-edad lamang niya. Napalingon lamang siya nang tinamaan ang kaniyang batok ng maliit na batong itinapon ng mga ito. Napapikit siya sa sakit.

“Bakit may manika ka?” tanong ng isang batang lalaki na sadyang pinalaki ang mga mata para manakot.

“Bakla ka ‘yan, tol!” tugon ng isa pang bata.

Nilapitan ng tatlong batang lalaki ang hindi makakibong si Niño at tinangkang hilahin ang manika. Nagpumiglas si Niño. Mahigpit niyang hinawakan ang nag-aagaw-buhay niyang manika.

Boog!

Isang malakas na suntok sa sikmura ang nagpabitaw sa kaniyang mahigpit na pagkakahawak sa manika.

“Aray ko!” sigaw ni Niño nang matisod pa siya sa matulis na bato habang naglalakad. Bumalik siya sa kaniyang ulirat.

Napansin niyang nasugatan ang maputik na kuko ng kaniyang daliri sa paa. Tanging kaliwang kamay na lamang ng manika ang naiwan sa kaniyang nanginginig na kamay sa panahong iyon.

Nagpatuloy sa paglalakad si Niño hanggang marating niya ang maisan. Inilagay niya ang kaniyang baong tubig sa gilid ng pilapil at sinimulan na niyang maglinis ng mga ligaw na damo. Ilang oras din ang kaniyang inilaan sa paglilinis nang mapansin niyang malawak na rin ang nalinisan. Huminto siya at naupo sa tuyong pilapil. Habang namamaypay gamit ang kaniyang lumang salakot, may biglang sumagi sa kaniyang isip. Agad niyang iniligpit ang mga gamit niya sa paglilinis. Isinuot niya ang salakot at kumaripas ng takbo bitbit ang bolo at lalagyan ng tubig. Mangiti-ngiti siya.

Narating ni Niño ang batis. Mula nang magtrabaho siya sa maisan, hindi na rin siya nakakapaglibang dito upang maligo. Natatakpan ang batis ng mayayabong na dahon ng mga halaman at punongkahoy na nakapalibot dito. Hindi siya nagdalawang-isip na hubarin ang kaniyang lumang damit. Tumalon at nagtampisaw siya sa batis na tila isang bibe na ilang linggong hindi nakakapagtampisaw sa tubig. Napapahalakhak siya minsan. Nalilibang din siyang manghuli ng maliliit na hipon. Pinaglalaruan niya ang mga suso at kuhol. Nang maramdaman niya na ang pagod, nagpahinga siya sa paanan ng malaking puno na sumasadsad ang malaking ugat sa batis.

Habang masayang ibinababad ang mga paa sa daloy ng tubig, naalala niya ang kauna-unahan niyang manika. May namuo sa kaniyang puso. Gusto niyang magkaroon muli ng manika. Kumuha siya sa tabi ng mamasa-masang putik. Dahan-dahan niya itong inilapat sa kaniyang magagaspang na palad, pinisil-pisil, at idiniin nang marahan. Gumawa siya ng isang maliit na bilog. Kumuha siya ng matulis na sanga at ipinang-ukit niya ito sa bilog na putik. May dalawang mata, isang ilong at labi, dalawang guhit at may kilay na. Humulma rin siya ng dalawang paa at dalawang kamay at ikinabit niya ito sa parihabang anyo na gawa sa putik. Ipinagpatuloy niya ito hanggang makabuo siya ng isang babae. Ibinilad niya ito. Mangiti-ngiting niyang pinagmamasdan ito habang hinihintay na matuyo. Nang matuyo na ay marahan niya itong inilagay sa isang dahon, itinabi, at tinakpan ng salakot.

“May kulang pa ata,” sambit pa niya.

Pumitas siya ng iba’t ibang uri ng dahon at pinagtagpi-tagpi. Bumunot din siya ng matitibay na damo. Nang mapansin niyang kumpleto na ang kaniyang kinakailangan, muli niyang kinuha nang buong ingat ang imaheng kaniyang itinago. Mula bewang, dinikitan niya ito ng mga dahon na kulay-pula at dahan-dahan niyang pinaikutan ng damo bilang panali rito. Ang itaas na bahagi ay nilagyan naman niya ng manilaw-nilaw na dahon na nagsilbing damit ng imahen.

“May naisip akong ipapangalan sa ‘yo. Nina! Tama, Nina,” buong galak na wika ni Niño habang nakahimlay sa kaniyang putikang palad ang imaheng itinuturing niya ngayong isang manika.

Magdadapithapon na nang makauwi si Niño sa kanila. Laking gulat ng kaniyang ina nang makita niyang masaya ang kaniyang anak.

“Anak, masaya tayo ngayon, a,” puna ni Aling Mila sa anak na mangiti-ngiti habang naghuhugas ng kamay sa banggerahan.

Ngiti ang naging tugon lamang ni Niño.

Araw ng Sabado. Walang mga gawain sa maisan kaya nagpaalam si Niño sa kanyang ina na pupunta sa bayan. Dala niya ang kaunting halaga ng perang kaniyang naipon buhat nang magtrabaho sa maisan. May kalayuan din ang bayan sa kanilang bahay ngunit mas pinili niyang maglakad na lamang. Kinakapa niya minsan sa bulsa ang imaheng kaniyang hinulma at biglang mangingiti. Hindi rin niya alinta ang mainit na sikat ng araw. Mag-iisang oras bago niya narating ang bayan. Wala siyang inaksayang oras. Lumingon-lingon siya. Nilibot niya ang mga kalye at nang mapansin niyang hindi niya mahanap ang kaniyang hinahanap ay nagtanong-tanong ito.

“Ginoo, saan po ba rito ang bentahan ng mga manika?” magalang na tanong ni Niño sa isang lalaking nasa gilid ng daan na naninigarilyo.

“Nanakawan mo? Pero lalaki ka naman. Baka naman bakla ka,” malakas na tugon ng lalaki habang nakatutok ang dalawang mamula-mulang mga mata nito kay Niño.

Natakot si Niño kaya agad niyang nilisan ang lalaki. Sa kaniyang paglalakad, napatingin siya sa isang gusali. Agad niya itong tinungo. Laking gulat niya nang makitang puno ito ng mga laruan. Iba’t ibang uri ng laruan. May panlalaki at pambabae. May nakakatawag-pansing mga kulay. May maliliit at malalaking hugis. Halos hindi siya mapakali sa galak dahil sa mga nakikita niya. Palingon-lingon siya. Taas-baba ang pagtingin. Sabik na sabik siyang pumasok dito.

Akmang papasok na siya nang bigla siyang hinarang ng guwardiya.

“Hoy! Bawal dito ang batang lansangan,” pambungad ng guwardiya.

“Kuya, may titingnan lang po sa loob,” pagsusumamo niya.

“Bakit? May pambili ka?” pasubali ng guwardiya habang itinutok ang batuta sa ulo ni Niño. “Alis! Alis!”

Hindi na nagpumilit pa si Niño. Inikot na lamang niya ang buong labas ng tindahan. Mabuti na lang gawa sa salamin ang dingding nito kaya kita pa rin ang loob nito. Sa loob ay may mga batang masayang naglalaro at namimili ng mga laruan kasama ang kanilang magulang. Maluha-luha niyang pinagmamasdan ang mga ito. Hanggang tingin na lamang siya mula sa labas.

Sa kaniyang patuloy na pagmamasid sa loob, may umagaw sa kaniyang pansin. Tinutukan niya ito na halos hindi na siya kumukurap. Nanlaki talaga ang kaniyang mga mata. Ang kanyang hinahanap at hinahangad ay natagpuan niya. Nakabitin ito. Kulay pula at kaakit-akit ang makukulay nitong palamuti sa damit. Kulay ginto ang buhok. Pula ang mga labi at makakapal ang pilikmata. Kay gandang manika na para bang kinakawayan siya nito. Marahan niyang inilapat ang kanyang magagaspang na palad sa salamin ng tindahan, na kung hindi lamang matibay ay nasira na dahil sa pagkakadiin ng kaniyang kamay.

Hindi niya namalayang papalapit na sa kaniyang likuran ang guwardiyang nanlilisik ang mga mata habang mahigpit na hawak ang batuta. Hinawakan ng guwardiya ang likod ng damit ni Niño. Nagulat at maluha-luha si Niño. Nagpumiglas siya ngunit mas lalong hinigpitan ng guwardiya ang pagkakahawak sa kaniya. Nasasakal na siya ng kaniyang damit. Pinagpapawisan na siya.

Muli nagpumiglas si Niño ngunit malakas ang guwardiya. Malakas ang pagkakasipa at pagkakatapon nito sa kaniya papalayo sa kaniyang kinatatayuan. Humampas sa magaspang at mabatong daan ang kaniyang mukha. Tuluyang siyang napaluha at namilipit sa sakit. Marahan siyang tumayo dahil sa sakit na tinamo. Nang makatayo, pinagpag niya ang lumang damit na nabalot ng alikabok at tuyong putik. Paika-ika siyang pumunta sa tabi habang nakatitig sa guwardiyang nangingiti-ngiti pa dahil sa nangyari.

Muli niyang ibinaling ang kaniyang paningin sa tindahan. Napabuntonghininga na lamang siya habang nanginginig ang buong katawan. Napansin niyang pumapatak na pala ang butil ng mga luha sa kaniyang hawak-hawak na imahen ng manika.

Hindi man niya nahawakan at nakuha ang minimithi ay sapat na sa kaniyang nasilayan ito. Iiwan niya ang bagay na iyon na umaasang maaangkin ito sa kaniyang pagsisikap at pagsasakripisyo.

Habang naglalakad nang paika-ika, mas lalong lumakas ang paniniwala ni Niño na hindi magtatapos ang kaniyang mga ninanais sa buhay sa isang lipunang malupit at mapanghusga. Na kinakailangan niyang itayo at iangat ang kanyang sarili sa pinakamabuting paraan. Na igagalang din ang kaniyang pagkatao. Na wala siyang sakit na dapat kamuhian at pandirian ng lahat.

Ang Lihim ng Nakasimangot na Maskara

By Rogelio Braga
Novel Excerpt

Bahagi ang sumusunod ng unang kabanata ng nobelang pangkabataang Si Betchay at ang Sacred Circle: Ang Lihim ng Nakasimangot na Maskara, na inilabas ng Balangiga Press noong 2017.

Madaling araw ng Lunes nang ipinatawag ni Ma’am Soraida ang barkadang Sacred Circle sa McDonald’s. Halos hindi pa lumalabas ang araw nang unang dumating, tulad ng inaasahan, si Baloy, na siyang pinakamatanda sa anim. Napansin kaagad ni Ma’am Soraida ang itim na kotse na naghatid kay Baloy sa harap ng McDonald’s sa kanto ng Tandang Sora at Commonwealth Avenue. Nakasuot pa ng sunglasses si Baloy nang pumasok sa McDo.

“Good morning, Ma’am Soraida,” ang bati ni Baloy. Hinubad nito ang sunglasses at napansin kaagad ni Ma’am Soraida sa mga mata ni Baloy na tila nahirapan itong gumising sa madaling araw para sa ipinatawag niyang pulong ng Sacred Circle. “I can sense the urgency. I wonder ano na naman ang case na ito, Ma’am Soraida.”

Magkasabay na dumating sina Anna at Azalea. Mabilis silang naupo sa harapan ni Ma’am Soraida. Binati kaagad ni Azalea ang belo na suot ni Ma’am Soraida. “Blue,” panimula ni Azalea. “I think this is going to be a very serious discussion.” Tumayo si Anna at lumapit sa counter para bumili ng kape para sa kanilang apat.

Sumunod na dumating si Hamida. Sukbit nito ang malaking bag na gawa sa katsa, naka-jeans, rubber shoes, at dilaw na belo. Bumati ito ng assalamu alaykum kay Ma’am Soraida at sa grupo.

“Girl, bakit yellow ang hijab mo?” bati kaagad ni Azalea. “I thought Monday is green day?”

“Hindi natuyo kahapon ang iba kong mga kumbong. Bad trip nga, e. So, ano ang meron sa atin?”

“Meeting,” sagot ni Azalea, nakatingin siya sa labas sa mga dumaraang tao. “I hate yellow in Monday mornings.”

Bumalik na si Anna sa mesa. Naglabas ng lipgloss at nagpahid sa mga labi. Naglabas din siya ng foundation at naglagay sa magkabilang pisngi. Nagsimula na ang kanyang araw.

“Girls, we have to wait for Betchay and Jason,” panimula ni Ma’am Soraida sabay higop ng kape. “This is going to be a serious discussion. Ayaw ko nang ulitin pa ang details matapos kong ipaliwanag. Baloy, can you check nasaan ang dalawa?”

Naglabas ng cellphone si Baloy at tinawagan si Jason. Walang cellphone si Betchay. Wala rin siyang Facebook, Twitter, at Instagram. Email lang ang mayroon si Betchay at telepono sa bahay nila.

“Girl, where are you, kasi ten centuries na ang lumipas?” banas na tanong ni Baloy. “As usual, late na naman kayong dalawa ni Betchay. Bilisan ninyo. This is serious daw.”

Kalahating oras pa ang dumaan bago dumating sina Jason at Betchay. Tumayo muli si Anna para umorder ng kape para sa mga bagong dating. Magpinsan sina Jason at Betchay at nakikitira si Jason sa pamilya ni Betchay.

“Nakakaloka naman ito, Ma’am Soraida,” bungad ni Jason. Nakasuot siya ng green na polo shirt at kahel na pantalon. “Bakit kailangang alas-sais ng umaga ang meeting na ito? Tingnan po ninyo, wala pang masyadong jeep na bumibiyahe sa Tandang Sora.” At humikab si Jason na sa sobrang lakas ay nakaagaw siya ng pansin ng mga tao sa kabilang mesa.

“Betchay,” panimula ni Ma’am Soraida. “Ikaw na ang magpaliwanag sa kanila.”

Tumindig si Betchay pero nanatili sa tabi ni Ma’am Soraida. Hawak niya sa kanang kamay ang kapeng nag-aasó pa. Huminga muna siya nang malalim bago nagsimulang magsalita.

Nanatiling nakatingin sa labas si Azalea.

“Nagkausap na kami ni Ma’am Soraida kagabi sa telepono,” panimula ni Betchay. “Sacred Circle, prepare yourselves, we are leaving for Negros this afternoon.”

Napanganga sa gulat ang Sacred Circle. “Well… Negros! Bongga! Bongga, di ba?” si Jason lang ang tumugon sa grupo matapos ang halos isang minutong katahimikan.

“For me, this is going to be a vacation,” si Baloy ang unang nagpahayag ng pananabik. “I’ve never been to Negros.”

“I’m always ready,” sabad naman ni Hamida. “I am always ready.”

Napatingin ang lahat kina Azalea at Anna, naghihintay ng kahit anong tugon mula sa kanila. Nagkatinginan ang kambal at sabay na napaoo, “Sige, game kaming dalawa.” Mahahalatang hindi na naman nagpaalam sa mga magulang nila ang dalawa. Sila ang pinakabata sa grupo, halos labing-anim na taong gulang lamang. Pero nahinuha kaagad ni Ma’am Soraida na wala na naman ang mga magulang nila dahil malaya silang nakalabas ng bahay sa madaling araw. Smuggler ang nanay nila na palaging nasa labas ng Maynila at tanyag namang computer hacker ang tatay nila na marahil nagtatago na naman sa batas o nasa labas ng bansa.

“Actually, Sacred Circle, you have no other options but to go. I have your tickets na,” paniniguro ni Ma’am Soraida na may ngiti na sa mga labi. “Consider this as your vacation. Na-aarange ko na lahat pati ang titirhan ninyo roon. May kaibigan ako sa Negros and she will accommodate you. She is our client. Medyo weird ang gig na ito pero alam kong masasakyan ninyo. Aren’t you all excited?”

“We are excited, Ma’am Soraida,” diin ni Betchay na siyang lider ng Sacred Circle. “We’ll accomplish everything at hindi kami babalik dito hangga’t hindi nabibigyan ng kasagutan si Mrs. Weil.”

Ibinaling ni Azalea ang tingin niya kay Betchay. Nang nagtama ang kanilang mga mata, inirapan niya si Betchay.

Si Betchay ang unang kasapi ng Sacred Circle. Labingwalong taong gulang siya at siya ang kanang kamay ni Ma’am Soraida. Makulay ang kabataan ni Betchay na siyang dahilan kung bakit ganoon na lamang ang pagtitiwala sa kanya ni Ma’am Soraida. Napulot ni Ma’am Soraida si Betchay sa isang liblib na komunidad ng mga Blaan sa Sarangani. Napadaan doon ang grupo nina Ma’am Soraida nang tinatakasan nila ang isang platoon ng mga sundalong Filipino na humahabol sa kanila. Sunog ang lahat ng bahay sa komunidad at ang tantiya nina Ma’am Soraida at ng mga kasama niya, kagagawan ito ng mga sundalo. Madalas kasing pagkamalan ng mga sundalo ang mga lumad na umaanib sa New People’s Army. Freedom fighter pa noon ng MNLF si Ma’am Soraida at estudyante sa kolehiyo sa Cotabato City kung nasa siyudad naman siya. Narinig niya ang iyak ng isang bata mula sa isang sunog na dampa. Sinundan nila ang uha at natagpuan ang isang sanggol sa sunog na dampa. Wala itong kasama. Marahil isa sa mga bangkay na nakahandusay sa lupa ang ina nito, pero maraming patay, hindi bababa sa singkuwenta.

“Alhamdullilah!” Napasigaw si Ma’am Soraida. “Buhay pa ang bata! Buhay pa ang bata!”

Ibinaba ni Ma’am Soraida ang sukbit niyang AK-47 at nilapitan ang sanggol. Nandilat siya nang mahawakan ang sanggol. Malagkit itong tila nababalutan ng madulas at kumikintab na balat—kaliskis. Dali-dali niyang dinampot ang kanyang armas na nasa lupa.

“Bakit Soraida?” ang tanong ng isa niyang kasama.

“Jinn…” ang naisagot lamang ni Soraida. Nanghihilakbot na itinuro niya ang sanggol. “Anak iyan ng mga tonong.”

Lumapit ang mga kasama sa sanggol, nakatutok ang kanilang mga baril. Biglang tumawa nang malakas ang sanggol. Tumawa nang tumawa na parang may kalaro. Nang lapitan pa nila ang sanggol, nahinuha nilang kaliskis ng ahas ang nakabalot sa katawan nito. Anak ng dambuhalang ahas ang sanggol na Blaan. Dinampot ni Soraida ang sanggol, inalis ang mga kaliskis na hindi naman pala bahagi ng kanyang balat, at kinarga niya sa dibdib na parang sariling anak. Dinala ni Soraida ang bata pababa sa Gensan. Dinala niya hanggang lumuwas siya ng Maynila para ipagpatuloy ang pag-aaral ng kolehiyo sa Philippine Normal University para maging isang guro. Ipinaampon niya ang sanggol sa kanyang kababata at matalik na kaibigan na noo’y may asawa nang doktor pero walang anak. Itinuring nilang anak si Betchay pero hindi nila itinago sa bata ang katotohanan tungkol sa pagkatao nito. Itinuturing ni Betchay na ina niya rin si Ma’am Soraida. Madalas din siya sa bahay ng guro at palagi siya nitong isinasama sa Lanao kung bumabalik si Ma’am Soraida sa kanila sa Marawi. Tulad ng lahat ng kasapi ng Sacred Circle, marunong din si Betchay ng basic combat at sa paghawak at pagpapaputok ng iba’t ibang uri ng baril.

“Mrs. Weil?” Si Anna, habang hawak ang eyeliner. “Who is she?”

“Kaibigan ko. She will accommodate you sa Silay City,” sagot ni Ma’am Soraida. “Tulad ng nasabi ko kanina, siya rin ang client namin. Nagbigay na siya ng advance payment, at kung maresolba natin ang kaso—malaki ang makukuha nating bayad and we can go on vacation.”

“Kakaiba ang pangalan niya. Imported?” Palagi, si Hamida ang mausisa sa mga pangalan ng mga lugar, tao, at pangyayaring bago sa kanyang pandinig.

“No. Filipino si Mrs. Weil,” pagpapaliwanag ni Betchay. “She is from Negros.”

“She has a weird name. I do not trust people with weird names,” salo ni Baloy habang patuloy sa pagte-text. Ipinahahanda na niya ang mga gamit na dadalhin sa biyaheng patungo sa Negros.

“Yes—and she has a weird problem, too.” Malayo ang tingin ni Betchay. Alam niyang isa na naman itong mahirap ngunit kapana-panabik na kasong reresolbahin ng Sacred Circle. “I’m sure magugustuhan siya ni Azalea,” biro ni Betchay.

“Shet! Bakit mo naman nasabi iyan? Is she a lesbo, too?”

“No, Baloy. She is a Marcos loyalist!” sagot ni Betchay.

“My God!” bulalas ni Jason. “Punyeta! Naaalibadbaran ako sa mga loyalist ng mga Marcos, Ma’am Soraida. Hindi pa ba sapat na may kasama tayong lesbiyanang apologist ni Marcos? I can’t!” Si Azalea ang tinutukoy niya.

“Putang ina mong bakla ka. You should know your history—”

“Excuse me, iha, you should know your history!” Hindi pa man natatapos si Azalea, sinagot na siya ni Jason.

“Palibhasa, maka-Aquinong dilawan ka!” Ibinagsak ni Azalea ang baso niya ng kape.

Tahimik lang ang grupo. Ayaw na nilang makisalo sa pagtatalo ng dalawa. Minsan na nilang pinagtulungan si Azalea at nauwi lang sa pagdadabog at hindi pagpaparamdam ng ilang linggo ng kaibigan. Ayaw na ring makisalo ni Anna dahil halos araw-araw na silang nagtatalo ni Azalea tungkol kay Marcos.

Itinaas ni Ma’am Soraida ang baso niya ng kape bilang pag-anyaya ng toast sa grupo. Ito na rin ang paraan niya upang basagin ang namumuong tensiyon kina Azalea at Jason. Itinaas ng anim ang kanilang mga baso at sabay-sabay na nagsabing, “Cheers sa Sacred Circle!”

“Never again!” habol ni Jason. “Never forget, mga bakla!”

Hindi na nakasagot si Azalea habang nakataas ang kanyang kamay.