Ang Libro ni Jay-ar

Ni John Dominic Arellano
Sugilanon

Palahampang nga bata si Jay-ar sang Android games. Sang ikapito niya nga birthday sang Abril, ginhatagan siya sang cellphone sang iya nga tatay, kag bilog nga bakasyon, ang cellphone ang pirmi niya kaatubang.

Sini nga Hunyo, nag-grade one na si Jay-ar. Para iselebrar ang pagsulod niya sa elementarya, ginbaklan siya sang iya nanay sang isa ka libro. Sang ginhatag na sang iya nanay ang libro, wala niya ini nagustuhan.

“Nay, ano ning ginhatag mo man?” hambal ni Jay-ar. “Gusto ko hampangan kag computer games!”

“Nami na siya, anak,” sabat sang nanay. “Damo ka dira matun-an.” Pero nagpudag-pudag si Jay-ar kag nagsulod sa iya kuwarto.

Sang Domingo sang hapon, gulpi nag-brownout. Wala naka-charge sang cellphone si Jay-ar. Indi mag-andar ang TV kag computer kag wala internet. Sa iya kamingaw, nangukay ang bata sang iya mga hampangan. Sa iya pagpangukay, iya nasalapay ang libro nga ginhatag sa iya. Nahulog ang libro sa salog, kag nabukad ini sa isa ka picture sang isa ka dinosaur.

“Ano ini?” pamangkot ni Jay-ar. Nagpungko siya sa salog kag ginlantaw ang picture. Sang iya ginbalhin sa sunod nga page ang libro, may kasanag nga gulpi naggawas halin sa libro, kag ginsuyop siya sini. Ginsuyop siya sang libro!

Sang nadula ang kasanag, nakita ni Jay-ar nga nagalupad siya sa langit. Sa idalom niya ang lupa nga may madamo nga sari-sari nga mga dinosaur nga nagalakat-lakat kag mga tag-as nga kahoy.

“Maayo nga pag-abot sa kalibutan sang mga dinosaurs!” hambal sang tingog nga halin sa langit.

“Ara ako sa kalibutan sang mga dinosaurs?” pamangkot ni Jay-ar.

“Oo,” sabat sang tingog. “Ara ka subong sa panahon sang mga dinosaur.”

Pagkatapos sini, may suga halin sa langit nga nagtudlo kag nagsunod sa isa ka madako nga sapat nga nagapanglagas sang mga mas gagmay sa iya. “Amo ni siya ang ginatawag nga Tyrannosaurus rex,” hambal sang tingog. “Amo ni ang pinakadako nga dinosaur nga nagakaon sang karne.”

Nagbalhin ang suga sa isa pa nga dinosaur nga nagakaon sang dahon sa isa nga puno. “Amo ni ang ginatawag nga stegosaurus. Dahon sang mga tanom ang iya ginakaon.”

“Wow!” hambal ni Jay-ar. “Kanami gali sang mga dinosaur.”

“Balik ka diri bwas para magpadayon kita magkilala sang dinosaurs,” siling sang langit. Kag nagdulom ang kalibutan.

Nakit-an sang nanay ni Jay-ar nga nagahigda ini sa salog kag nakaulon sa libro nga iya ginhatag. Iya ginpukaw ang bata.

Pagbugtaw ni Jay-ar, gin-gakos niya ang iya nanay. “Nay, salamat diri sa libro nga ginhatag mo sa akon. Nagustuhan ko gid.”

Nalipay ang nanay, kag iya man nga gin-gakos ang bata. “Kay buot ka subong nga adlaw, may pasalubong ako sa imo nga ice cream.”

Sang sunod nga adlaw, gindala ni Jay-ar ang iya nga libro sa eskwelahan. Sang nag-recess na, ginpagawas niya ang libro para magpadayon sang iya pagbasa. Samtang gabasa siya, nakilantaw ang iya katupad nga si Lester, kag nag-istoryahanay sila nahanungod sa mga dinosaur.

Advertisements

Koronadal Horror Story

By Matt S. F. Jones
Fiction

Dugay-dugay, nakaabot na kami ni Choy sa pastilan. Mga lima kabilog ang customer. Pagkatapos ko park sang motor, diretso kami sulod kag kadto sa counter. Tigulang nga babae ang gabantay. Gakusmod. Galaminday. Ako nag-order. “Gwaps, duha ka order. Double. Ngayo lang kami dayon sabaw.”

“Sige, sir,” sabat sang manugbantay. “Forty pesos tanan.”

Ginkuot ko pitaka ko kag nagbayad. Nagpungko kami duha ni Choy sa lamesa kag naghulat.

“Ano natabo sa imo, pak?” pamangkot ni Choy. “Ngaa nagkaya-kaya ka sa tunga dalan?”

Gin-share ko sa iya ang mga nakita ko gaina. Indi magpati si Choy. “Gulpi lang sila nadula pag-abot ko?” pamangkot niya.

“Oo,” sabat ko. “Kibot gani ko. Kagton na tani ko sang alpot nga to, maayo lang nag-abot ka.”

Nabugto ang istorya namon pag-abot ka order namon. Nakabutang sa dahon ka saging nga nakapatong sa nito nga pinggan. Naghugas kami kamot sa gripo sa kilid kag nag-umpisa kaon.

Siling ko kay Choy, “Ari pa gani di ang yosi nga ginhatag ka mal-am, pak. Grabe. Wala buhin maski nasindihan ko kag naka-puff ko.”

“Palantaw bi.”

Ginkuot ko sa bulsa ko kag ginduhol sa iya. Nag-untat siya kaon kag ginpanilagan niya maayo.

“Puta no? Daw Black Bat man ni. Ha-ha.”

“Amo man gani na naisip ko paghatag niya. Ha-ha. No choice that time kay uhaw na gid.”

Samtang ginalantaw ni Choy ang sigarilyo, ginbutngan ko kalamansi ang pastil ko, pero nagdako ang mata ko. May amat-amat nagabutwa sa tunga ka pastil ko. Ginpanilagan ko maayo.

Pagkaklaro ko kung ano ini, gindupla ko ang kinaon ko kag nagtindog. Gakurog nga gintudlo ko ang pinggan. “Pak, may . . . may mata sa pastil!”

Ara gid. Mata ka tao sa tunga sang pastil. Gatulok sa akon.

Ginlantaw ni Choy ang pastil ko. “Ha? Wala man ko may makita, pak.”

“Ara oh. Lantawa mayad!” Boses ko gakurog na.

Ginpalapit ni Choy itsura niya sa pastil ko. Ara japon ang mata gatulok sa akon, pero indi niya makita. Tanan nga tao sa pastilan gatulok sa amon. Nagtulok ko sa ila tanan. Pagbalik ko tulok sa pastil ko, wala na ang mata.

Dasig balik ko pungko kag ginbakol ang lamesa ka inomol. Bang! Tanan nga gamit sa babaw lamesa gauyog. “Ano gakatabto sa akon man!”

Naugot na gid ko. Galumaw-lumaw mga mata ko sa kaakig. Mga tao sa piyak lamesa gahutikanay. Ang tigulang sa counter gakabalaka. “OK ka lang, sir?”

“OK lang siya, nay,” sabat ni Choy. “Sorry, ginbasted abi siya. Ha-ha.”

Ginguyod niya dayon pulungkuan niya dikit sa akon kag naghutik, “Pak, be honest. Nagkinapre ka kagab-i?”

“Wala takon ga-four-twenty-dahon-shit nga na, linte! Upod ta di ba the whole time?”

“Shhh. Kalma lang, pak. Ari ko di.”

Nag-ginhawa ko dalom para magkalma. “Tama ka, pak. Sorry.”

“Ari, para magpahuway isip mo. Kung tuod ang ginapanghambal mo nga ginapakitaan ka sang yawa-yawa, kadto ta bwas sa albularyo. May nabal-an ko.”

Nagsiga mga mata ko kag nagpagsik gulpi tungod sa pag-asa nga hatag niya. “Seryoso ka? Ma . . . masolusyunan niya ni?”

“Lagi, pak. Salig lang.”

“Sige.”

Nagtindog kami duha kag nangayo pasensya sa tanan nga tao sa palibot.

“Ta, pak,” hagad ko kay Choy. “Dul-ong ta ka.”

“Indi na, pak. Diretso na sa apartment mo. Pahuway. Damo tricycle di.”

“Sige, pak.”

“Kadtoan ta ka bwas alas-sais. Aga pa ta para makauna.”

“Swabe, pak. Kita-kits!”

Ginduhol niya balik ang itom nga yosi sa akon. Timing dayon may tricycle nag-agi. Gintawag niya kag nagsakay.

Ginkadtoan ko motor ko. Sakay, butang susi, sipa stand, kag nagtulok sa babaw langit. Lord . . .

Ginpaandar ko dayon motor ko kag nagbiyahe pakadto apartment.

Pero gulpi naglamig dugo ko sa nakita ko sa dalan. Sa unhan sang isa ka tattoo shop, may duha ka anino. Gasaot. Indi ko maklaro kay kapoy na utok ko kag dulom ang dalan.

Ari na man?

Nagsampok mga kilay kag nagdako buho ka ilong ko. Dasig kag nabaw ang ginhawa. Gabukal ang dugo nga lamig kagina.

“Puta, ginaano nyo ko man?”

Ugot na gid ko. Gadulom panan-awan ko. Kung ano man ang diputa nga na, lasakon ko. Pula nga tela sila, ako ang toro. Ginrebolusyon ko ang motor. Full speed dayon pakadto to. Patay kung patay!

Brom-brroooooom!

Pero samtang gapalapit na ko, gabiti ang tampa ka realidad. Klaro na. Indi gali engkanto ang nakita ko. Duha ka ido gali nga gapalanggaanay. Ha-ha. Anino gali to nila, linte.

Pero kung indi ko kapundo in time? Kapihan kag pulawan gid kami tatlo.

Bakas todo tapak ko dayon ka break. Gaikis ang buli ka motor. Gasala na ko. Tumba na ko tani kung wala ko gintukod ang mga tiil sa semento. Literal nga foot break.

Duha ka dupa na lang, untat tani honeymoon sang mga ido. Maayo lang nakahingagaw ko pundo bag-o sila nalasak. Likod lang nila makita ko samtang ga-Hachiko style sila duha. Lipay ko pero gakurog lawas kag espirito ko.

Ang kaakig ko kag kahadlok nadula. Relief kag kalipay ang nagbulos. “Bombahi, bru! Ha-ha!” cheer ko sa aktor nga ido nga ga-twerk with feelings. Sigurado buang o bipolar na ang perception ka mga tao sa akon kay gakambya dayon from akig to happy, pero wala ko paki. Wala sila kabalo kung ano ginaagyan ko subong. “Ninong lang ko ha!”

Last joke na tani bag-o ko magpadayon biyahe, pero nakabati ko sang singgit nga nagpadako mata kag nagpatindog ka balahibo ko. “Hoy, gago! Bulabog ka sa tulog namon. Puta ka!”

Nagbalikid ko. Damo nga tao gatindog sa tunga dalan, galantaw sa natabo. Mga tao sa pastilan kag mga tao nga nag-gwa sa ila balay. Pero may isa ka aktor nga nagkawat ka atensiyon ko. Tigulang nga nakaputi nga sando, naka-boxers, nakatsinelas, kag may laba—perteee ka laba—talom, kag tuktukon nga binangon sa kamot niya. Gasulong pakadto sa akon.

“Kaagahon gaparebolusyon ka nga gago ka! Patyon ta ka!”

Wasak. Ginpaandar ko liwat motor ko kag naghinay iwas sa duha ka love dogs. Nagbalikid ko sa ila kadali, kag nakapundo gulpi.

Ang itsura sang duha ka ido, bru. Iya ka . . . tao.

Iya ka tao!

Lola kag lolo. Pareho gatulok sa akon. Akig. Poker-faced except sa tulok nila nga lagkit kag sakit.

Gadasig na ginhawa ko kag gapalak na ko, pero wala ko oras i-process ang mga ido nga to kay may ara tao gusto maglabo sa ulo ko. Ginpabutyog ko ang motor pero na-outbalance ko kag nagdiretso salpok sa poste ka SOCOTECO sa kanto.

“Fuck! Ahhhh, tsk!”

Hapdi nga bakiras lang ang nabatyagan ko tungod sa adrenaline. Maayo lang wala naigo ulo ko. Confused na ko pero wala na ko naglaminday kay gapadulong na ang lalake. Panan-awan ko sa iya si Kamatayan kag gusto niya ko sugaton.

Ginpatindog ko ang motor. Gupi ang rim kag damo gasgas, pero wala ko labot kay gadalagan ang oras. Ginsakyan ko ang Rusi kag ginpindot ang starter.

Chik-chik-chik.

Huh? Wala nag-andar?

Chik-chik-chik-chik.

Fuck! Wala gaandar ang starter!

Nagbalikid ko liwat. Ara na ang mal-am banda sa mga human face nga ido, pero budlay i-explain ang natabo sunod. Gadiretso siya lakat, pero wala gatulok sa mga ido. Indi niya makita?

Sang nakaabot na ang mal-am sa mga ido, natapakan niya ang mga ini, kag gulpi ang mga ini nahimo nga itom nga aso. Nadula ang duha ka ido. Daw aso nga ginhampak ka vape.

Nabugto ang tulala ko kay gulpi nagdalagan ang mal-am pakadto sa akon. Gin-alsa niya ang tuktukon nga binangon niya. Wala japon gagana starter ko.

Gadasig na ginhawa ko. Gakurog mga kamot ko, kag ang heart ko daw malukso pagwa sa dughan. Fuck! Lord, please lang, buligi ko.

Galumaw-lumaw mata ko. Desperado. Kagat-labi. Pero gulpi ko naisip nga gamiton ang kick. Ginkuot ko sang tiil ang kick kag ginsipa.

Chak!

Wala? Liwat.

Chak!

Wala japon! Gadasig kag nabaw na ginhawa ko.

Lapit na lang gid siya. Last try . . .

Chak!

Brom-brom-broooom!

Yes! Nag-gana! Wala na ko nagbalikid. Diretso kambiya. Pwak! Nabatyagan ko pagbakol niya ka binangon. Ang buli ka motor ang naigo. Dako guro gisi ka leather nga cover.

Kung naulihi pa ko one second lang sigurado sakam to ulo ko kag galapta na utok ko.

“Indi magbalik di kay patyon ta kaaaa!” singgit sang tigulang nga laki.

Sa Idalom sang Bulan

by Mariz J. Leona (Fiction)

Ngaa ang mga butang nga imo ginahamdom kis-a sa malaka mo lang gid makuha? Amo gid ini pirmi ko ginapamangkot kada magtangla ko sa langit kag makit-an ang bulan nga kis-a nagangirit, kis-a nagakusmod. Parehas na lang subong nga kagab-ihon. Ari duman ako sa gawas sang amon papag. (Indi ko bal-an kung matawag bala ini nga papag okon payag-payag. Basta gintubsok lang ang mga haligi, ginpalibotan sang trapal, kag ginpatongan sang sin.) Magin-ot sa sulod ilabi na kung udto kay wala man lang sang kahoy nga naka palibot diri, amo nga mas namian ko magtambay diri sa gawas biskan damo sapat-sapat. Nagtangla ko sa manami nga langit. Nakita ko nga ang bulan nagapangasubo man. Bal-an niya basi nga gapangasubo man ko subong nga kagab-ihon. Nadumduman ko duman ang natabo kagainang udto. Nag-away ang akon iloy kag amay tungod sa akon.

“Ay, indi ka mag-istorya sang amo sina, Day!” singgit ni Tatay. Gakaon kami sang panyaga. “Indi, To, a,” sabat ni Nanay. “Ginahambal ko lang kung ano matabo sa pila ka adlaw.” Nagduko ko. Indi ko matulon akon ginakaon kay daw may ara bukog sa akon tutunlan. “Baw, wala ka timo salig sa imo bata?” hambal ni Tatay. “Biskan amo lang man na aton ihatag tani sa iya.” Nag-untat na ka kaon si Tatay. “Ang akon lang man tana, To, basi masayang lang ya kwarta sa iya. Basi mag-ginaga na siya didto.” Gulpi lang gihampak ni Tatay ang lamesa, amo nga nakibot kami. “Ano tana nang imo nga utok man? Balingag gid. Maayo gani may ara pa sang pangandoy imo bata.” Gitulok ko si Tatay. Nakita ko gid sa iya mata ang kaakig kay Nanay. “Tama na na, Tay, Nay.” Nagsabat na akon magulang nga laki. Gusto ko man punggan sila Tatay kag Nanay, pero ginapunggan ko pa ang akon mga luha nga magtulo. Indi ko gusto nga makita nila ko nga nagahibi. Nag-untat na sila ka sabtanay pagkatapos sang ginhambal ni Manong. Nagpadayon kami sang amon paniudto nga daw wala lang may natabo, kag nagbalik na si Tatay didto sa bibehan.

Asta subong galain gihapon akon buot kay Nanay. Daw indi niya ko bata sa iya mga ginpanghambal kagaina. “Mayad pa ya bulan ginaupdan ko sa akon kasubo.” Nakakadlaw ko sa akon gimitlang. Daw buang ko diri sa gawas nga gapungko sa kahon kag ginaistorya ang bulan nga pirti ka layo. Pirti akon kadlaw kay nadumduman ko ang istorya ni Tatay nga kung bilog daw ya bulan, may mga tawo nga ginaabot sang ila pagkabuang. “Buang man ayhan ko?” pamangkot ko sa bulan nga panan-aw ko gakusmod sa akon.

“Ne, sulod na diri,” singgit ni Manong halin sa sulod sang amon papag. Nagtindog na ko, kag bag-o magsulod, gin-ngiritan ko anay ang bulan. Pagsulod ko nakita ko si Manong nga nagahapa na sa iya higdaan nga kung aga amon ginapungkuan. Gihumlad ko man ang banig sa papag kag naghigda na. Wala diri si Nanay kag si Tatay. Ara sila sa bibehan. Sila ang gabantay didto kung gab-i, si Manong kung aga, kag kung kis-a ginabuligan ko siya asta maghapon. “Gusto mo gid maeskwela, Ne, haw?” Gimuklat ko akon mga mata sa pamangkot ni Manong. Abi ko tulog na siya. “Tani, Nong.” Nakita ko nga nagtarong siya higda. Gibutang niya iya kamot sa iya mga mata. “Sige lang, pangitaan ta na paagi. Biskan ikaw na lang tani makatapos.” Ginapunggan ko akon kaugalingon nga makahibi. “Gusto ko gid tani makatapos, Nong.” Dugay pa ang nag-agi bag-o siya nagsabat. “College ka na tani subong no?” pamangkot niya. “Oo tani, Nong, kung wala K to Twelve,” sabat ko. Gipiyong ko na akon mga mata. Kapoy man gali punggan akon mga luha. “Anong K to Twelve man?” “Tong may ara na senior high school bala, Nong, haw.” “Ahhhh.” Bal-an ko nga wala niya naintindihan akon gihambal kay biskan ako asta subong wala ko man ina naintindihan. Indi ko maintindihan ngaa gidugangan pa nila sang duwa ka tuig ang high school. Paano dulang kami nga wala ikasarang? Nadugangan duman ang tuig kag baraydan nga tani ibayad na lang sa college. Indi ko gid maintindihan ngaa wala nila ginaisip ang mga estudyante nga parehas sa akon. Gusto ko mag-eskwela kag makatapos pero wala gid kami ikasarang.

Ari ko subong sa bibehan, giupdan ko si Manong kay mangharbes kami sang itlog sang mga bibe. Aga pa nag-abot ang truck kagaina upod ang tag-iya sang mga bibe, si Angkol Jun. Dal-on ang mga itlog sa ila balay kag didto himuon nga balut. Naabtan kami sang paniudto. Pirti kainit sa bibehan. Sakit sa panit ang kainit biskan naka-jacket ko. Hapdi man ang akon itsura kag makatol akon mga tiil. Gintawag kami ni Nanay para magkaon. Pag pungko ko sa lamesa, gaistorya sila Tatay kag Angkol Jun. “Minghoy na pud ko sa piyak nga bibehan,” hambal ni Angkol Jun. “Diin nga bibehan?” pamangkot ni Tatay samtang gatimo. “Tong giupdan ni Dondon?” “Oo. Gi-istraping sila kagab-i.” Nauntat ko sa akon pagtimo pagkabati ko sang ginhambal ni Angkol Jun. “Ay, Ginoo ko,” hambal ni Nanay samtang gapanguros. “Ti kumusta sila didto?” “Gikuha ang iban nga bibe, kag pati ila mga gamit kag kwarta gidalahig pa. Gawawaw si Tinay pagtawag nila sa akon kagab-i.” Gikulbaan ko sa gihambal ni Angkol kay bal-an ko gid ang ila ginabatyag kay naagyan na man namon ini. “Mayad kay wala sila gipangpatay?” pamangkot ni Tatay. “Wala daw sila nagbangon tong ara na sa sulod. Nagpiyong lang daw sila asta natapos panguha.” “Wala gid pulos nang mga tao nga na ba. Gapangabuhi tarong iban nga tawo, sila kay padali lang ya gusto.” Nakita ko ang kaakig sa itsura ni Tatay, kag amo man kay Manong. “Gi-pull out ko na lang gani sila didto kay basi balikan sila. Budlay na.” Natapos amon panyaga kag nagbalik duman kami nila Manong sa bibehan para tapuson ang pangharbes.

Pila na ka gab-i nga wala ko nakita ang bulan. Mayad na lang subong kay naggawas na gid siya. Nagpalayo ko sa amon papag. Naglakat-lakat ko sa kahon asta nakalab-ot ko diri sa irigasyon. Gilantaw ko akon agi. Medyo layo na ko sa amon papag, pero batian ko pa gihapon ang kagahod sang mga bibe. Nagpungko ko sa kahon. Nagsagol ang huni sang mga bibe, mga sapat, kag ang tubig diri sa irigasyon. Magahod pero ang dapya sang hangin kag ang kasanag sang bulan nga gitabunan gamay sang panganod ang nagdala sang kaanyag subong nga kagab-ihon. Nakabatyag ko sang kalinong kag kasadya. Di ko gid mapunggan ang akon ngirit halin pa kagainang aga tungod sa isa ka balita.

“Ne, nagtawag gali kagina si Mimi.” Nakuha ni Tatay akon atensyon. Ngaa man nagtawag ang asawa ni Angkol Jun? Wala ko nagsabat. Gihulat ko lang ang sunod nga ihambal ni Tatay. “Ginakuha ka nila nga magbulig-bulig daw sa ila sa balutan.” Nag-inom ko tubig kay daw gulpi nagmala akon tutunlan. “Paeskwelahon ka daw nila.” Ginapunggan ni Tatay ang iya ngirit. Indi ko kapati sa akon nabatian. Gintulok ko si Nanay. Nagangirit man siya. Amo man si Manong; biskan gausap sang iya ginakaon, makita gihapon ang iya ngirit. “Tuod ka, Tay?” pamangkot ko sa iya. Indi gid ko kapati sa iya ginhambal. Tong nagligad ginaawayan lang ni nila ni Nanay. Subong kay makaeskwela na gid ko. Giatubang ko si Nanay. “Nay, masugot ka nga maeskwela ko?” Gitulon ni Nanay ang pagkaon nga iya ginamual. “Ngaa indi gid haw? Basta ang akon lang, Ne, kung skwela, skwela lang gid.” Wala ko na gid napunggan ang akon kasadya. “O, gahibi timo haw?” sunlog ni Manong sa akon. Imbes nga mag-untat ko hibi, nagwawaw pa ko tapat. Nabatian ko ang mga kadlaw nila samtang ako ya gawawaw samtang gatimo sang pagkaon.

Asta subong daw mahibi gihapon ko sa akon kasadya. “Makahalin na gid ko diri sa tunga sang taramnan.” Wala ko nagahambal nga indi ko diri gusto, pero ginaisip ko nga kon diri lang ko pirmi, wala gid may matabo sa akon. Wala gid ko ikasarang nga buligan akon pamilya. Gusto ko man makaginhawa man kami biskan gamay lang. Kag indi ko gusto nga asta sa akon mga kaapuhan amo lang gihapon ni ila maabtan. “Gusto ko gid magmaestra.” Ginatulok ko ang bulan. Ang mga panganod nga nakapalibot sa iya, manami sila lantawon. Bagay gid ang bulan kag ang mga panganod. Nagkadlaw ko kay daw ginasunlog ko nila. Daw nagasaot ang mga panganod sa palibot sang bulan. Ang isa man kay daw nahisa gid kung makatulok sa akon. Bilog duman siya. Tiggawas duman sang mga buang. Nakakadlaw ko.

Nakibot ko sa mas nagkusog nga kagahod sang mga bibe. Daw mas kusog pa sa kagahod sang irigasyon sa akon tapad. Nagtangla ko sa langit. Wala na ang bulan. Gintabunan na gid siya maayo sang mga damol nga panganod. Gikulbaan ko kay may naglupok. Dugaydugay, ang singgit ni Nanay akon nabatian. Naglupok duman kag naghipos ang palibot. Dali-dali ko nga nagtindog kag nagdalagan pakadto sa amon papag. Indi ko makita ang alagyan kay madulom. Namumo ko sa basakan. Gusto ko magtindog pero nabudlayan ko. Indi ko bal-an kung ngaa. Wala na ang kagahod sang palibot. Pati ang mga sapat daw nag-untat man sa ila ginahimo. Akon lang gid nga dughan ang magahod. Ginpilit ko akon kaugalingon nga makatindog, kag nahimo ko man. Nagdalagan ko liwat asta nakalab-ot ko sa amon papag.

Una ko nakit-an si Manong nga nagapungko sa gilid, nagaduko pero mabatian ko iya hibi. Gusto ko siya palapitan, pero naestatwa ko sa akon pwesto sang makita ko si Nanay nga ginakup-an si Tatay. Nagaurahab siya. Ara sila sa lupa. Gapungko si Nanay kag nakahigda si Tatay. Gulpi lang nagtulo akon luha. Indi ko mapunggan ang akon pag-urahab. Gulpi ko gikup-an si Tatay nga puno na sang iya nga dugo. “Tay! Ano man ni man!” Indi ko bal-an kung ano akon himuon. Nakita ko ang iya pag-ngirit sa akon pero wala na. Wala man lang sang biskan isa ka hinambalan halin sa iya. Ang akon lang nabatian kay ang paglagas niya sa iya nga ginhawa.

Indi ko bal-an kung ano na ko kadugay nagakupo kay Tatay. “Ano ang natabo?” Nabatian ko nga may namangkot, pero wala ko sang kakusog para magsabat. Ara lang kay Tatay akon hunahuna. “Istraping, Kap. Mga rebelde duman. Gikuha ang mga bibe kag pati amon gamit. Nagpalag si Tatay kay pati kwarta nga para sa pag-eskwela ni Nene ila kuhaon.” Bal-an ko nga si Manong ang nagsabat. Gakurog iya tingog. Mas nadugangan akon kasubo. Gusto ko magmaoy. Gusto ko patyon ang mga naghimo sini kay Tatay. Gusto ko magbalos. Gusto ko. Gusto ko gid. Abi ko ubos na akon luha, pero ara pa gali gihapon. Gawawaw ko samtang ginakuha na nila si Tatay sa akon mga gakos. Indi ko kapati nga wala na akon tatay. Gisundan ko sila asta sa gawas sang amon papag. Nakita ko nga damo na ang tawo sa taramnan.

Nagpungko ko sa kahon kag gitangla ang langit. Nagbalik na ang bulan. Wala na ang madamol nga panganod. “Ngaa bilog ka? Naggarawas ang mga buang?” Nagkadlaw ko sang kusog-kusog nga akon lang tingog ang mabatian sa palibot. Gintulok ko sang kalain ang masanag nga bulan. “Sala mo gid ini tanan.”

Uma

By Mariz Leona (Fiction)

Nagtimpla si Buday sang three-in-one nga kape, kag dala ang mainit-init pa nga baso, naggawas siya sa balay. Nakayuhom siya sang makita ang malimpyo nga ugsaran. Nabatyagan niya gid ang pagpalangga sa iya sang iya pamilya. Sa kalipay sang mga ini tungod kay gabusong duman siya, daw indi siya pagpaubrahon. Aga pa nagbugtaw ang iya bana, kag bag-o ini naglakat sa uma, nagdegamo anay kag ginsugo ang mga bata nga manilhig sa sulod kag gawas sang balay. Ang mga bata nagtuman man sa ila amay, kag wala na nagpaasikaso kay Buday. Nagmato-mato ang mga ini pamahaw, ligo, ilis, kag lakat sa eskwelahan.

“Day, ano ginangirit-ngirit mo da?” singgit ni Ising nga ara sa karsada. Padulong ini sa uma kay nakakalo sang lapad kag laba ang pako sang bayo.

“Buntis duman ko, mare!” sabat ni Buday nga nagakadlaw.

“Ay abaw! Tani laki dun ina,” singgit liwat ni Ising nga nagakadlaw man.

“Biskan ano ihatag sang Ginoo a. Ti daw naadlawan kaw haw?”

“Ay, gipauna ko na si Janjan sa uma, mare, kay giatake duman ka hapo si pare mo Berto kagina.”

“O? Ti kumusta na siya?”

“Maayo-ayo duman a. Mayad kay my inheler pa siya nga nabilin. Salamat gid sa Ginoo.”

“Baw! Maayo gid ang Ginoo, mare. Wala gid kita ginapabay-an nga mga imol.”

“Amo man gani, mare, a. Ti maamat-amat ko lakat kay buslan ko pa si Janjan didto kay may klase pa to siya.”

“Sige, mare. Adlaw na ni o.”

Wala ginlubayan ni Buday ka iya panan-aw si Ising. “Kaluoy gid ka sitwasyon ni mare a. Tani makagradwet na si Janjanpara makalahutay man sila sa kapigaduhon.”

Nakakadlaw si Buday sa iya ginhambal kay naisip niya nga pigado man gani gali ang iya kaugalingon nga pamilya, ugaling lang, tungod sa kapisan kag pagpalangga sa ila sang iya bana, indi gid sila mawad-an sang karan-on, kag kasarang man sila sang ginagmay nga luho, pareho sang three-in-one nga kape imbes nga nitib.

Natunga-tunga na ni Buday ang iya nga kape sang mag-agi ang isa niya pa ka kumare nga si Teri. Gapudagpudag ini ka lakat sa dalan. “Ter!” tawag niya.“Daw gadali-dali ka gid haw? Diin ka makadto?”

Nagpundo si Teri kag nagbalikid sa iya. “Baw, Day! Dose daw ang naggawas sa lasto. Nagdaog takon!” Pirti ka lapad ang ngirit ni Teri, kag nagaalsa-alsa ang lawas sini samtang nagahambal.

“Ay kanami e no?” hambal ni Buday.“Ti pila gitaya mo?”

“Dyes lang man a, tama lang makaguruginhawa kami sang pila ka adlaw. Kuhaon ko gani subong akon daog. Kag mataya ko liwat. Basi gusto mo magpadala?”

“Ay, indi lang, Ter, a,” sabat ni Buday. “Wala man ko sang number.”

“A ti sige,” hambal ni Teri. “Pangamuyoa na lang e nga madaog ko.”

Nagkadlaw ang magkumare, kag nagpadayon ka lakat si Teri.

Ang matuod, nasayangan si Buday magtaya kay wala man kasiguraduhan nga magdaog siya. Imbes nga may kwarta na siya pangbakal sang sud-an, basi madula pa.

* * *

Natulugan na ila kabataan, pero si Buday kag Onyok gaistoryahanay pa sa ila higdaan.

“Nagbakal bala harbester si Panoy, Day,” hambal ni Onyok samtang ginahimashimas ang tiyan ni Buday.

“Ano na, Nyok?” pamangkot ni Buday.

“Nang daw triser bala haw.”

“O? Ti maayo e. Pwede ta ka libor sa iya treser.”

“Daw duha o tatlo lang man pwede kaobra didto, Day.”

“Kalain e. Gamay lang makaobra.”

“Ang kalain pa, Day, kay indi na kinanglan sang manuggarab kay ang harbester na mismo ang manggarab kag diretso na triser.”

“Baw! Ti paano na na ya ang mga manuggarab diri sa aton hay?” Nagakurog ang tingog ni Buday.

“Amo man gani, Day. Pero isa lang man kabilog iya harbester a. Pangamuyoon ta lang nga indi magdamo.” Malas-ay nga nagkadlaw si Onyok.

“Amo lang gid na aton mahimo, Nyok, kay imol ta,” Wala napunggan ni Buday ang pagtulo sang iya mga luha. Amo gid ni siya basta gabusong. Daw kadali lang sa iya magkabalaka.

Nagkadlaw si Onyok. “Naano ka, Day? Indi maghibi a. Maglaw-ay na aton bata.” Gikup-an sini ang asawa. “May kaluoy man ang Diyos.”

* * *

Malipayon nga nagpauli si Buday. Halin siya sa health center sang barangay, nagpatsek-ap, kag hambal sang midwife, mayad daw ang kondisyon sang bata sa sulod sang iya tiyan. Tama lang ang kadakoon kag heartbeat sini sa edad sini nga anom ka bulan. Pag-abot ni Buday sa ila balay, natingala siya sang nakit-an ang bana. Udto pa lang, pero nagpauli na ini. Hapon o sirom na ini kalabanan gaabot halin sa ubra.

“Aga ka pa, Nyok, haw?” pamangkot ni Buday.

“Wala na kami gararabon, Day,” sabat ni Onyok.“Gikuha ni Panoy.”

“Ha? Ngaa man? Abi ko isa lang kabilog iya harbester?”

“Tatlo dun iya harbester, Day. Ang mga manugpagarab didto na sa iya gakadto kay mas barato kag mas dasig ang makina.”

“Baw! Ti paano na taton nga mga imol sini? Paano na ya ang mga tawo diri nga panguma lang ang pangabuhian?” Nagtulo ang luha ni Buday.

“Indi maghibi, Day, a. May mga uma pa man nga nakontrata na nga daan namon.” Gipiripikpik ni Onyok ang likod sang asawa.

“Subong e. Paano na sa sunod nga tighararbes?”

“Indi anay pag-isipa na a. Ang importante may ara pa subong.”

Gintrapohan ni Buday sang iya kamot ang iya guya, apang wala nag-untat ka tulo ang iya mga luha.

* * *

Nagapungko si Buday kag Onyoksa isa ka laba nga bangko sa ila ugsaran. Gakungkong si Buday sang laki nga lapsag, kag ginaulit ini ni Onyok.“Baw, Day! Kaitsura ko gid si Junior,” masadya nga hambal ni Onyok.

Nagngirit lang si Buday sa gihambal sang iya bana. Pila na ka adlaw nga ara lang si Onyok sa ila balay. Wala ini sang gararabon maski tighararbes subong.

“Day,” hambal ni Onyok dugay-dugay, “bwas makadto ko sa Montilla. Mamulot ko ka aprikan didto.”

“Ha?” Naalarma si Buday. “Daw delikado man na, Nyok.”

“Indi a. Maupod man ko anday Pare Berto kag Mare Ising. Kapila na sila kapamulot didto.”

“Basi madakpan bala kamo ka tag-iya haw kag pusilon kamo.”

“Baw a,” Nagkadlaw si Onyok. “Grabe man tana imo imahinasyon, Day. Didto lang man kami lapit sa area nga ginadyutihan ni Janjan.”

Parehas anday Buday kag Onyok, naapektohan man sang harbester ang pangabuhi nanday Ising kag Berto. Napilitan nga mag-untat sang eskwela ang bata sang mga ini nga si Janjan kag nagsulod na lang nga gwardiya sa isa ka dako nga kompanya sang aprikan.

“Yadi pa ang mainkam ko, Day,” siling ni Onyok, “pangbalon sang mga bata kag pangdugang sang gatas ni Junior.”

Maski gakabalaka siya, indi pwede punggan ni Buday ang iya bana. “Ikaw bahala, Nyok, e. Basta halong lang gid kamo.”

* * *

Naadlawan bugtaw si Buday kay nagpulaw siya ka bantay kay Junior. Pagbangon niya, nakalakat na si Onyok kag ang iya nagaereskwela nga kabataan. Ginbilin niya sa higdaan ang katulog nga si Junior kag nagkadto sa banggerahan.

Nagkuha siya sang baso nga sartin, kag iya ini ginsudlan sang ininit halin sa termos. Ginbutangan niya ang ininit sang nitib nga kape, kag ginsipot ang bilin nga kalamay sa surudlan. Pagtilaw niya sang kape, napaitan siya. Nahandum niya gulpi nga daad may three-in-one sila. Apang kabalo siya nga indi niya mapasulabi ang kape sa iban nila nga garastusan. Para na lang magturutam-is pa ang kape, ginbubo niya ang iban sini sa surudlan sang kalamay, ginlino ang surudlan, kag ginbalik ang kape sa baso.

Ginhigop niya ang kape sa ila ugsaran. Nag-agi si Teri sa iya atubangan. Gintawag niya ini. “Diin ka makadto?”

Nagpundo si Teri. “Didto sa manuglasto, Day, mataya.”

“Ano imo numero?”

“Sebenti-to, edad ni nanay ko. Lapit na bi iya bertdey. Gusto mo magsabay?”

Nagkadlaw si Buday. “Aw, indi a. Wala man ko inugtaya.”

“A ti sige,” siling ni Teri. “Madiretso anay ko kay manamog pa ko baboy pagkatapos taya.”

“Sige, Ter, a. Tani magdaog ka.”

Samtang ginalantaw ni Buday si Teri, daw indi siya mahimtang. May ara siya dapat ubrahon. Nagalakat na ang babaye palayo sa iya, apang bag-o ini madula sa iya panan-aw, gintawag niya ini balik. “Sakopa na lang ko, Ter!” singgit niya.

Nagpalapit balik si Teri, nakabuka gamay ang baba, indi makapati nga mataya man sa lasto si Buday.

“May ara gali ko didto dyes nga pwede itaya,” siling ni Buday. “Kwaon ko anay. Dali lang ha.”

“Masabay ka sa akon number?”

“Indi. Tay-an ko ang bertdey ni Junior.”

Nagdali-dali sulod si Buday sa ila balay kag nagkuha kwarta. Pagbalik niya sa ugsaran, ginduhol niya dayon ang duha ka singko kay Teri. “Palihog lang gid, Ter, ha. Indi bi ko kagawas subong kay tulog pa si Junior.”

“Wala kaso, Day, a,” siling ni Teri. “Buligi lang ko pangamuyo nga isa sa aton magdaog.”

Paghalin ni Teri kag pagkaubos ni Buday sang iya kape, amo man naghibi si Junior. Dali-dali niya ini nga ginkadtuan kag ginhakwat. “Baw, bugtaw na gali ang gwapo?” siling ni Buday, kag iya ginhalukan ang bata.

Ang Paborito ni Daddy

By Nal Andrea Jalando-on

(Ang nauna nga bersyon sang sugilanon nga ini nakadaug sang ikaduha nga padya sa Jimmy Y. Balacuit Literary Awards nga gihatag sa 2016 Iligan National Writers Workshop.)

Subong na ang ulihi nga adlaw nga magaistambay si Lester Manansala sa KCC Mall of Marbel para magtan-aw sa mga bata nga babae. Sa sulod sang dose na ka tuig, amo ini ang iya naandan nga himuon kada Sabado sang hapon. Halin sa hardware store nga iya ginaubrahan, ginalakat niya ang tatlo ka bloke pakadto sa mall para magtinir sing mga duha ka oras sa arcade sini, magpungko lapit sa mga slot machine, kag mag-tan-aw sa mga nene nga nagahampang. Kung may ara siya makit-an nga iya makursonadahan, ginasundan niya ang tanan sini nga hulag. Kung magsaylo ang bata sa sunod naman nga mahampangan, halong man nga magsunod-sunod si Lester para indi siya mahalata sang manugbantay sini. Madugay niya na ini ginahimo kag ginalikawan niya nga maistorya ang ginikanan sang mga bata, pero samtang nagaagi ang mga tinuig, mas nagadako ang posibilidad nga madakpan siya. Delikado ini nga pamaagi sang pagpaumpaw sang iya luyag, kag makasiling siya nga wala sang tao nga yara sa tama nga pinsar ang magabuhat sini. “Last na gid ni,” hambal niya liwat sa iya kaugalingon.

Dugay na nagaistar ang iya ginikanan upod ang iya manghod nga babae sa iban nga pungsod, halos parehas lang kalawig nga panahon sang gin-umpisahan niya ang iya naandan nga himuon. Sang nagligad nga bulan, nakabaton siya sang email halin sa iya utod nga nagasiling nga buntis ini. “It’s a girl!” sulat sini, kag nagkurog siya sang ginbasa niya ang tatlo ka pinulong. May ara na siya nagakaigo nga rason para bayaan ang Koronadal kag mag-upod sa iya pamilya abroad. Mangin tiyo na siya sa isa ka gwapa nga hinablos, kag kinahanglan nga ara siya didto para masundan ini sa iya pagdako. Luyag niya mauyatan ini samtang lapsag pa, mabatyagan ang kahumok sang iya panit, simhuton ang kahamot sang iya ginhawa, kag halukan ang iya guya.

Paghalin niya sa ubra, ginlakat niya sa katapusan nga bes ang walo ka minuto pakadto sa iya kalipay samtang ginahuna-huna ang mga bata nga iya gin-obserbahan sa sobra na isa ka dekada nga kasadya. Pinakapaborito niya gid ang sais anyos nga si Marielle, nga nakilala niya sang nangligad na nga tatlo ka tuig.

Pinasahi gid si Marielle. Upod sini ang iya pabaya nga tatay sang naglagaw sa mall sang bakasyon. Ginabilin lang sini si Marielle sa arcade kag gadiretso na sa bingohan. Ginpasalamatan niya kag ginpanginyawatan ang higayon nga makaupod ang isa ka matahom kag nagaisahanon nga bata. Wala siya kabalo kung masarangan niya nga indi ini pagtandugon. Maathag kaayo nga maayo ang pagpadako sa bata, pero wala ini ginpaandaman nga likawan ang pag-istorya sa mga estranghero. Hinay-hinay niya ini nga ginpalapitan, kag nakuha niya dayon ang pangalan sini. Pagligad sang isa ka oras, nangin mahirop na sila nga mag-abyan. Sa nagsunod nga mga semana, natun-an na ni Marielle nga isyagit ang pangalan ni Lester kung luyag niya nga hakwaton siya para makasakay sa carousel. Sin-o naman si Lester nga indian ang bata? Pirti ka cute sang iya pag-ingos. Kung maggutok na ang lugar, kaptan dayon ni Marielle and kamot niya, kag kung kaisa mag-ayo ini nga magsakay sa iya abaga. Sang primero, wala nakahanda si Lester. Pagkatapos sadto, nanigurado na siya nga magdala sang tissue kung ingkaso nga indi niya liwat mapunggan ang kaugalingon sa pagpautwas.

Duha ka bulan pa nga nagpadayon ang ila suod nga pag-abyanay. Ginatawag na siya ni Marielle nga “Tito,” kag nagapalangurog ang lawas ni Lester kada bati niya sang matingil kag makapagiyan nga tingog ni Marielle. Pero ang tanan nga butang may katapusan, kag nag-untat ang ila pagkitaay sang nag-umpisa na ang klase. Nagayuhom si Lester sang nadumduman niya ang pinakaulihi nga adlaw sang ila pag-updanay. Nabudlayan si Marielle sa paghampang sang Whack the Mole tungod maluya ang iya paglampos, kag nagapabilin nga nagatindog ang mga mole bisan kapila na niya ini ginhampak. Nalingaw si Lester sa pagtan-aw sa iritado nga pagkapot sang bata sa madamol kag matig-a nga kalaptan sang martilyo, kag luyag niya nga mabatian ang hirihi sini sang isa pa ka bes. Ginkuha niya ang martilyo sa gamay kag inosente nga kamot ni Marielle. Sang nakuha na ini ni Lester, ginkaptan sang bata ang iya kamot sing mahugot.

“Yel, dapat mas hugot ang pagkapot mo. Lantawa bala ko. Kusga man ang paglampos mo,” mapinalanggaon nga hambal ni Lester bag-o niya ginpakita kung paano ini gamiton sang tama. Nagakakibot si Marielle kada lampos ni Lester, kag nagapun-ot ang iya dughan kada siagit sang bata. Sang tapos na sila hampang, nakapoy na sila sagad kadlaw kag nagtudok ang imahe ni Marielle, nagahapo kag nagangirit, sa iya hunahuna.

Sang nagahilapit na siya sa entrada sang mall, naghapit anay siya sa tindahan sa atubangan sini. Kinahanglan niya gid ang madamo nga tissue karon.

Pagkatapos bakal, nagsulod siya sa mall samtang ginadumdum ang iban pa nga mga bata nga babae nga nakasalamo niya sang una. Madamo sa ila ang wala niya nakilal-an ang pangalan kag kaisa niya lang nakit-an, pero madumduman niya gid sila tanan—atong bata nga nagapirot ang isa ka mata nga nag-ubos sang tanan niya nga token para makahampang sang House of the Dead 2 (sang ulihi, naka-high score gid man ini), atong tsinita nga nagakiriwi ang unto kag libagon magkanta sang “On The Wings of Love” sa karaoke, atong magahod kag tambok nga bata nga waay patay pamuyayaw sa iya mga kaaway sa Tekken 5, kag madamo pa nga iban. Ang kada isa sa ila may ara mga pinasahi nga kinaiya nga nagpainteres kay Lester, kag mahidlawan niya gid sila tanan.

Pag-abot niya sa World of Fun, nagbakal siya sang isa ka dosena nga token kag nagyuhom sa kahero. Nakabalo ang tanan nga nagaubra didto nga pirmi na si Lester gabisita sa arcade kag wala gid nila nahunahunaan nga lain ang rason kung ngaa nagatambay siya upod sa mga bata. Nagpungko siya sa iya paborito nga pwesto lapit sa slot machine. Didto niya pa lang natalupangdan nga may bag-o na nga atraksyon sa tupad niya. Isa ka flat-screen TV nga may ara duha ka dako nga speaker sa idalom sini, kag may nagahampang nga bata nga babae. Mga onse anyos pa lang ini, manubo ang buhok, kag ginabalabad ang kamot para maigo ang sensor sang hampang. Amo siguro ni ang Kinect nga ginaisturyahan sadto sang iya mga kaupod sa trabaho.

Wala magdugay, nakuha gid man sini ang sensor kag ginpili sini ang isa ka kanta ni Justin Bieber. Sang nagtukar na ang musika, nagsugod man ini sunod sa kung ano ang ginasaot sang mga virtual character sa screen. Nalingaw dayon si Lester sa paglantaw sa iya kay amo ini ang pinakauna niya nga bes nga makita kung paano hampangan ang Kinect. Halos kabisado na sang bata ang choreography kag steps sang nagasaot sa TV, kag nakadayaw gid siya. Ginsundan niya ang hulag sang gamay sini nga hawak kag amat-amat nga ginpasaka ang iya panan-aw sa mahumok nga paglayab-layab sang iya manubo nga buhok. Nagaumpisa na magbalhas ang agtang sang bata, pero dako gihapon ang ngirit sini. Nabudlayan magtulon si Lester, kag nagmala ang iya baba. Wala niya natalupangdan nga nagaduyog-duyog na ang iya tiil, kag ginpahid niya sa pantalon ang kamot niya nga nagaumpisa na nga magbasa.

Kung wala lang siya nagpalagyo, siya tani ang ginatulok niya subong.

Kag sa paghuna-huna sadto, natiphag ang iya mga pader kag ginpabay-an ang iya kaugalingon nga malumos sa mga handumanan nga gintinguhaan niya languyon sa nagligad nga dose na ka tuig, ginpaningkamutan nga mabatuan, malandas. Amat-amat siya nga ginlam-od sang mga huna-huna tuhoy kay Mara.

Diesesiete anyos si Mara Salcedo sang una niya nakilala. Isa ini ka first year student nga nagakuha sang nursing. Ayhan gindala gid sang kamalasan ang pagkitanay nila sa library sang Notre Dame of Marbel University, kag mas malas pa gid kay ginakaptan sini ang libro nga dugay na daad gusto hulamon ni Lester. Siya ang nagbukas sang pag-istoryahanay kay luyag niya kuhaon ang libro nga ara sa kamot sini, kag wala niya nahibaluan nga makuha niya man pati ang babae. Nag-umpisa sila maghigugmaanay kay naluyagan nila ang isip kag lawas sang isa kag isa. Makasiling gid si Lester nga mas maalam si Mara kung ikumpara sa iya mga miga, pero tanga man siya: wala siya nagduha-duha nga ihatag ang kaugalingon kay Lester.

Madamo na nga karelasyon ang naagihan ni Lester sang ara siya sa high school. Sadto, ang mga babae ang nagalagas sa iya. Subong, nanibag-o siya kay siya naman ang nagalagas sa babae. Wala man nagareklamo si Mara: pinakauna siya nga migo sini kag nanamian man ini sa mga pag-angga ni Lester. Tuyo nila nga hingabon ang ila paghigugmaanay tungod istrikto ang ginikanan ni Mara kag suplada ang iloy ni Lester. Apang samtang nagaagi ang mga inadlaw, nag-amat-amat gamay ang antad sa tunga nila samtang dungan sila nagalakat sa mga alagyan sang ila eskwelahan. Wala magdugay, nagakaptanay na sila sang kamot sa kada tion nga mag-upod sila, kag bangod gamay lang ang unibersidad, madamo dayon ang nakatalupangud nga si Manansala halin sa College of Business nagapaayon-ayon sa hipuson nga si Salcedo sang College of Liberal Arts.

Kung makation sila, patiid nga ginapasulod ni Mara si Lester sa dormitory sini nga ekslusibo lang sa mga babayi, kag didto gitam-idan nila ang isa kag isa sa una kag ikaduha nga bes kag tubtob malimtan na nila kung ikapila. Paghuman sang pila ka bulan, nadayag na ini sa landlady pero napahipos man siya pagkatapos hatagan ni Lester sang kwarta halin sa iya dako nga allowance. Nagpati gid sila nga matuod ang ila paghigugmaanay, kag bilang mga pamatan-on, ginpakita nila ini paagi sa ila pag-anggaanay, kung diin nakabatyag sila sing dako nga kaayawan. Nagpadayon pa ini sang tunga ka tuig. Ginabuligan sila sang ila mga abyan sa paghimo sang excuse letter sa kada bes nga indi sila makasulod sa klase bangod sa ila mga kailibgon. Pero ang mga patago nga pagbisita ni Lester sa dormitoryo nag-untat sang nag-untat man sa pag-abot ang binulan nga bisita ni Mara.

Isa lamang ka pregnancy test ang kinahanglan para mawasdak ang tanan nga handum kag plano ni Lester, samtang inosente nga yuhom ang yara sa hitsura ni Mara sang nahibaluan niya nga nagabusong siya.

“Ma-imagine mo bala, Les? Makuha daad sang bata ta ang mata mo. Amo gid na ang nakapahulog sa akon sa imo!” hambal ni Mara. Ang kaugalingon sini nga mata nagsanag tungod sa mga luha nga nag-awas sa huna-huna nga mag-umpisa siya sang pamilya kaupod sa lalake nga nagpahulog sang iya balatyagon.

“Mar, isipa anay,” pakitluoy ni Lester. “Gaeskwela pa ta ya. Sunod ta na lang na istoryahan ang pamilya-pamilya bi. Ipa-abort ta na. May kilala si mama nga taga-Barrio 8 nga manughilot.” Dean’s lister siya kag ginpromisa sang iya ginikanan nga palakton siya sa abroad kung makatapos siya nga magna cum laude sa business administration. Indi niya pwede gub-on ang mga nakaplano na nga daan sa iya kabuhi tungod lang sini.

“Ipa-abort?” sabat ni Mara. “Buang ka eh! Bata ta ni, Les. Indi ta ni pwede pabay-an. Istoryahan ta ni sang maayo, please.”

Pero wala namati si Lester. Ano ayhan ang isipon sang tanan? “Sayang sa imo!” “Nan, kay wala mo gid napunggan kailibgon mo!” “Te, namit pa bala?”

Ginhimo niya kung ano ang pwede mahimo sang isa ka matalaw kag nagatalang nga dise-otso anyos nga pamatan-on: ginbayaan niya ang iya nobya. Nagsaylo siya sa Davao kag ginbiyaan ang iya gindakuan nga siudad kag gin-utod ang komunikasyon nila ni Mara Salcedo.

Matawhay ang iya nahauna nga binulan sa Davao. Gintinguhaan niya nga kalimtan ang iya mga sayop nga nahimo, ang isa ka bata pa nga iloy kag ang nagatubo nga lapsag sa tiyan sini. Ang mga inadlaw nga nag-agi gingamit niya sa tuduk nga pagtuon, kag nakasulod siya sa dean’s list sang Philippine Women’s College. Pagligad sang tion, nangin bahin siya sang mga may sarang kag sosyalero nga mga estudyante sang kolehiyo, kag nalingaw siya nga makaupod sila. Siudad man gid ang Koronadal kung isipon, pero naga-untat ang nightlife pagligad sang alas-dose sa tungang-gab-i, kag kung luyag pa niya magpatuyang, imposible na. Halin sa gamay nga banwa nga iya gindak-an, natupa si Lester sa Davao kung diin nadula ang mga bituon sa kalangitan bangod nahulog ang mga ini tanan sa duta sang siudad. Nahibaluan niya nga yara didto ang matuod kag sahi sang pagkinabuhi nga ginahandum niya: sa subong kag tubtob sa wala katapusan nga kalipay nga mahatag sang siudad.

Pero sang nagsunod nga mga binulan, nakabaton siya sang sulat halin sa babae nga gintinguhaan niya na nga kalimtan, halin sa lugar nga ginakahuya pa niya tawgon nga siudad. Sa sulod, nakasulat ang update sa kabuhi ni Mara. Nag-untat na ini sa pag-eskwela sang nagbusong ini kag ara lang subong sa balay para maatipan ang tatlo ka manghod. Luyag gid tani ni Mara tapuson ang semester bag-o mag-untat, pero wala na sini naagwanta ang pagyaguta halin sa mga kabutho kag maestro. Ginpalabi niya pa nga atipanon ang ila bata sang sa mag-ugtas sa mga tao nga ginamulay ang iya kalipay. Huo, isahanon lang ini nga nagapanikasog pero nasarangan man sini, kag bag-o gintapos ang sulat, namangkot ini kung may plano si Lester nga magbisita liwat sa Koronadal. Kaisa lang ginbasa ni Lester ang sulat bag-o ini ginkumos kag ginsunog, kag nangamuyo siya nga tani wala na sang dugang pa nga sulat siya nga mabaton halin sa babae.

Pagligad sang tatlo lang ka semana, ginduholan naman siya sang iya landlady sing isa ka sobre nga nasilyohan sang heart nga sticker. Pagkatapos makumpirma nga halin ini kay Mara, ginhaboy niya dayon kag wala man lang ginbuksan. Kung luyag sang isa ka tao nga makalimot, kinahanglan nga likawan niya magbukas sang mga pwertahan nga magdul-ong sa iya sa mga handumanan sang nagligad, kag ang pag-abri sang sobre ni Mara kaangay lang sa pagwasak sa pader nga ginpatindog niya para mapain ang malain nga mga huna-huna. Nagpadayon ini nga hitabo sa nagsunod nga mga bulan: nagapadala gihapon si Mara sang sulat, kag ginahaboy dayon ni Lester ang mga ini.

Sang ikapito nga bulan, natingala siya sang ginduhol sang landlady ang isa ka dako nga pakete. Wala niya napunggan ang iya pagkamabinusision. Pagkatapos niya pasalamat sa landlady nagdiretso siya sa kwarto kag dalidali nga ginbukad ang pakete, kag naatubangnan siya sang lapad kag nagaputi-puti nga papel. Resulta sang ultrasound. Gin-alsa niya sa suga ang papel, kag didto, nakita niya ang dagway sang bata—ang iya bata—nga ginakup-an ang kaugalingon. Nakakadto ang iya panan-aw sa pirti ka pink nga papel nga nakadikit sa idalom sang ultrasound, kung sa diin nakasulat ang dako kag makapasuka nga: IT’S A GIRL!

May ara nakaimpon nga sobre sa pakete, kag gintugutan ni Lester ang kaugalingon nga basahon ini. Sa sulod, ginsulat ni Mara ang kinaandan nga “Okay lang kami ni baby” kag nag-istorya ini tuhoy sa kabuhi sini. Nadula na daw ang pagsuka-suka sini sa kaagahon pero nagaumpisa na hinay ang hulag tungod sa kabug-at sang bata. “Pirme niya tana ko ginasipa. Hulagan kaayo bata ta, Les!” mawilihon sini nga ginsulat. Pinadali ginbasa ni Lester ang nabilin sa sulat asta nga naabot niya ang mga katapusan nga mga linya: “Pauli ka man bala diri sa Koronadal kung may free time ka. Miss ta na ka, kag bal-an ko nga miss ka man ni baby. Bisitaha ko diri sa amon para makapili na ta sang pangalan niya! Kaya ko pa ni kay ara pa siya sa tiyan ko, pero mabudlayan na ko kung nakagwas na siya. Lester, pauli ka na please? Love, Mara.”

Hindi niya pwede pahinaon ang iya kakusog kag makig-ugyon. Naguba ang kabuhi ni Mara kay luyag lang sini nga may yara makibuylog. Natak-an na si Lester sa babae kag sa sapat nga sige tubo sa tiyan sini. Nakabuhat na si Lester sing maayo nga kabuhi sa Davao kag may mabakud nga posisyon sa sosyodad kag ginadayaw sang iya mga katubotubo. Sa Koronadal, makilala lang siya nga isa ka soltero nga amay, nagpabuntis sa anak sang nagapangabudlay nga mangunguma. Gintipon niya ang pakete, gintan-aw ini sa katapusan nga tion, ginhaboy, kag ginsikway ang mga responsibilidad nga ginhigot sa iya bisan indi niya gingusto. Halin sadto, wala na nakabaton si Lester sang sulat halin kay Mara.

Pag-agi sang duha ka semana, nakabaton siya sang text sa iya suod nga abyan sa Koronadal nga nagasiling nga si Mara—ang matahum kag inosente nga si Mara—nagbitay sa kwarto gamit ang paha sang amay, kag napatay man ang lapsag sa taguangkan sini.

Dose na ka tuig ang nag-agi halin sang napatay si Mara upod sa bata nila nga wala man lang napangalanan, kag wala nakabulig ang kalabaon sang tion para mabulong ang kasakit nga gindulot sing iya paghinulsol. Ginpili niya nga indi magpa-abroad kag magpauli sa Koronadal sang natapos niya ang kolehiyo nga wala sang honors. Nakapangita siya trabaho subong cashier sa baligyaan sang hardware bisan pa nga gamay lang ang sweldo sa iya. Pwede man taad siya makaubra sa duog nga magamit niya ang iya tinun-an, pero mangin maayo kag hayahay ang iya pangabuhi kung himuon niya ato—isa ka butang nga indi mangindapat sa iya pagkatapos niya patumbayaan ang kabuhi sang iban.

Nangin indi mapuslanon kag kagaskas ang kwarta sa iya sang nag-agi ang mga tinuig. Ang gamay nga kwarta nga yara sa iya gingamit niya lang para sa iya kinahanglanon. Kapila na gintinguhaan sang iya ginikanan nga dal-on siya abroad, pero natak-an na sila sa mga pagpang-indi ni Lester. Naghalin na lang sila kag ginbilin ang balay sa iya. Kung magka-extra siya, ginagamit niya ang kwarta pangbakal sang mga bulak para kay Mara kag sa ila bata. Pangalanan niya daad ini nga Sam. Sang umpisa, gintrato niya nga ritwal sang pagpasaylo ang pagbisita sa ila mga lulubngan, nga daad makatuon siya nga patawaron ang iya kaugalingon sa mga sala nga nahimo sang nagligad. Pero bisan ano niya pa ini ka liwat, indi makapalugpay sa mga patay ang mga bulak, kag labi na gid nga indi ini makapaumpaw sa mga nagakasubo nga buhi. Ano pa ang pulos sa pagbisita sa ila sing regular kung ang patay magapabilin nga patay?

Gani si Lester, buhi kag nagakibo ang tagipusuon, nagdesisyon nga gamiton ang iya libre nga oras para makaupod ang nagakabuhi man nga kabataan samtang nagadagyang ang mga ini sa kalingawan. Kung makakita siya sang bata nga babae nga nagakadlaw sa iya pagpaningkamot para makakuha sang halampangan sa crane machine, mahunahuna niya si Sam nga ginahimo man ato. Madumduman man ni Lester ang iya bata sang nakita niya ang yara sa grade school nga babae nga nakasalapid ang buhok nga naghampang sa Dance Dance Revo. Kung ara pa si Sam subong, kabalo man daad to siya magsaot. Ginalikawan niya ang mga slot machine: ang mabuot niya nga bata indi gid maggastos sing kwarta sini para dira. Sa kabuhi sang iban, sa mga ngirit sang mga bataon nga estranghero, nagapadayon nga mabuhi ang iya bata.

Samtang ginatan-aw niya ang gwapa nga babae nga may manubo nga buhok nga ginasunod ang saot sa monitor sang Just Dance, nabatyagan niya ang ginakinahanglan nga kasakit sa paglimot, kag nagbilin ini sang kahapdi sa iya dughan. Padayon siya nga nagtulok, nawili, kag gamit ang isa niya nga kamot, ginkuot ang tissue halin sa iya bag kag gintrapohan ang iya mga luha.