First Aid

By Mariz Leona

I woke up early. “Wow, himala!” one of my friends said. “Aga pa nagbugtaw ang iban dira.” My friends knew how late I usually woke up. I didn’t say a word and headed to the shore. As I watched the sun rose to its glorious throne, I could still hear the laughter of my friends, but my whole being was soon absorbed in the magnificent view in front of me, blended with the sea breeze and the sounds of calming waves. What a wonderful way to start a day, I thought. The past few days, I’d been broke—financially, mentally, and spiritually. That’s why I decided to spend a night with my friends in a beach in General Santos City, just twenty-five pesos away from our boarding house. I inhaled deeply, calming myself. After about ten seconds, I exhaled. I exhaled all my frustrations and despairs.

I looked at my toenails, and I felt like crying again because I had broken one of them the night before. The nail was separated from the flesh. We had been happily playing in the water when I stubbed my foot on a rock. At first I didn’t feel anything, but when we decided to return to our rented cottage, there I immediately felt something weird. When I looked at my feet, I burst out crying. One of my toenails was bleeding. My friends gathered around me, and when they found out why I was crying, they all laughed. I was dismayed by their reactions. My toe seriously hurt. They helped me nevertheless. They asked me to sit down and gave me a nail cutter to remove the nail, but I couldn’t do it myself. I was scared. So one of them did the job while I was whimpering like a pig being killed, and I cried aloud when someone poured alcohol on my toe. I thanked God for giving me friends who knew what to do in that kind of situation, even if they laughed at me.

“Mars, puli na ta,” one of my friends shouted at me. I blew a heavy sigh and said, “So this is the end of happy hour. Back to reality na naman.

“Asa mo, ga?” asked a tricycle driver outside the resort. “Uhaw mi, ’ya,” we answered, referring to the village where our boarding houses were located. My friends negotiated the fare with the driver. I didn’t join the discussion. I sat on the front seat of the tricycle. I liked it there. Every one of us liked it there because it was the most comfortable seat. That’s why I went in first and secured the spot for myself. When my friends and the driver had agreed on the fare, we started the journey.

Yes, it was a journey for me. Somehow I regretted sitting at the front because of the cold wind, but I was consoled by the nice view of the road. Watching the road was relaxing, until we came upon a vehicular accident. “Sus, kaaga pa disgrasya na,” the driver said as he slowed down. My friends made comments on the scene before us. I couldn’t understand them clearly because my heart was beating so hard. I didn’t like that kind of situation, especially in front of my eyes. The bus, probably owned by a private company, was in the inner lane of its opposite direction; the accident must have been its fault. The motorcycle that collided with it was outside the cemented part of the road.

I saw the conductor rush out of the bus, followed by a lady, maybe to check what had happened. The tricycle we were riding stopped beside the driver of the motorcycle. He was prone on the ground. We got out of the tricycle immediately. “Kuya, dal-on ta sa ospital,” I told our driver. He seemed oblivious of what I said, so I said it again to my friends. “Gasyung,” one of them answered me. “Indi na pwede tandugon sa amo na nga posisyon.”

I looked at the driver of the motorcycle, which I immediately regretted. He was catching his breath. He inhaled, and it took about thirty seconds before he exhaled. “Oh, Jesus!” was the only thing I said.

I stepped away from the scene as more people gathered around. They were from their vehicles too and happened to see the commotion. There were no houses in the area. I silently prayed for the safety of the injured man. I was trembling. I felt like crying. “Tabangi ninyo!” a woman shouted. “Nagtawag na kog ambulance,” answered the woman who had come out of the bus earlier. I could tell from her clothes that she was working for a canning company nearby, so I was confused why she couldn’t give the man first aid. I had read that companies required their employees to be trained in first aid. It occurred to me that maybe the training wasn’t required in her company, but I thought her co-workers and she needed the training more than most employees because they were working in a high-risk environment.

Nobody was touching the body. No one was knowledgeable of first aid.

“Sakay na mo, ga,” I heard our driver say. With a heavy heart, I rode the tricycle again. “Pag di pa mag-abot ang ambulance in twenty minutes, mapatay to ba,” one of my friends said. “Ginalagas na gud niya iyang ginhawa.” The driver joined the conversation: “Dili man gud to pwede isakay sa tricycle kay nakahapa. Basi ako pay makasala ato.” One of my friends at the back said, “If ako maging presidente, himuon ko jud batas na dapat tanang tao sa Pilipinas kabalo og first aid.” I thought so too.

I remembered that I had once attended a first-aid seminar organized by Philippine Red Cross. I was still in high school then. Many of the participants were not interested, including me. The only lesson that I could remember was that you had to put pressure on the wound if there was a lot of bleeding. The driver of the motorcycle was bleeding on the head earlier, and I knew I should have put pressure on his wound. But I didn’t do it. I didn’t do it because I forgot.

The driver of the tricycle drove slower. He must have been shaken by the accident too. “Wala pa lagi may nag-agi na ambulance?” I asked my friends. They were talking about other things, and nobody seemed to hear me. I watched every vehicle on the other side of the road, hoping to see an ambulance. We reached the part where the tricycle had to leave the national highway to proceed to Ohaw. “Wala pa jud ambulance na nag-agi ba,” I commented again. “Basi city pa to gikan,” one of my friends answered me. “Wala ba diay ambulance ang mga barangay na lapit diri?” I asked. “Wala siguro e,” was the answer.

That night in my boarding house, I remembered when I accidently poured boiling water on my legs at home. I shouted for help, and my mother came to the rescue. But she didn’t know what to do, so she shouted for help to no one in particular. Some of our neighbors came, and each of them had an idea what should be done. “May petroleum jelly kamo?” “Butangi sang langgaw!” “Kamatis. Effective ang kamatis.” Though I was hurt and crying, I couldn’t help but note that some of the suggestions were ridiculous. Were they planning to cook adobo or paksiw? Who in her right mind would put vinegar on her burnt flesh? If everyone around had known how to give first aid, the suggestions would have been the same and logical.

Lying in bed, I kept on thinking about the bleeding man on the road. I was still disturbed that I had not seen an ambulance or even just heard a siren. Maybe no rescue arrived. “Pag ako naging presidente, tanang tao dapat hawod sa first aid,” I found myself blurting out.


Editors and Contributors


Andrea D. Lim is from General Santos City, and she is currently working as an editor for a publishing company in Cebu City while taking her master’s degree in literature at the University of San Carlos, Cebu City. She was a fellow for poetry in the 24th Iligan National Writers Workshop (2017). She is also the former editor-in-chief of the Weekly Sillimanian, the official student publication of Silliman University, Dumaguete City.


Jude Ortega is a fictionist from Senator Ninoy Aquino, Sultan Kudarat Province. He has been a fellow in four national writers workshop, and his stories have received honorable mention in the F. Sionil José Young Writers Awards and the Nick Joaquin Literary Awards.


Rossel M. Audencial is an AB English graduate of Mindanao State University in General Santos City. She now teaches in the university and serves as the adviser of Bagwis, the student publication. She finished a master’s degree from Notre Dame of Marbel University in Koronadal City, South Cotabato.

Hope Daryl Talib is a fourth year BSED English student at Mindanao State University. She loves to write poetry and fiction in the languages she knows, and her dream is to inspire her future students to write. She is from Tacurong City, Sultan Kudarat.

Jerome Cenina was born in Brgy. Spring, Alabel, Sarangani Province. He is currently studying at Notre Dame of Dadiangas University as a Humanities and Social Sciences Grade 12 student. He has always dreamed of becoming a lawyer and writer.

Marie-Luise Coroza Calvero is a composer from General Santos. She is currently pursuing a master’s degree in Film Music at the Institut für Neue Musik (Institute of New Music) of the Staatliche Hochschule für Musik (State Conservatory of Music) in Freiburg, Germany under composer and film music expert Cornelius Schwehr. In her spare time, she reads books, writes poetry and short stories, does freelance work as a music arranger, and teaches piano and music theory to children.

Joana Galila is a student of Bachelor of Secondary Education at Mindanao State University-General Santos. She lives in the municipality of Tampakan in South Cotabato.

Merhana Macabangin is a writer, illustrator, and Education student from Polomolok, South Cotabato. Her works are usually about Muslims and the Maguindanaon.

Mariz Leona is an AB English student at Mindanao State University in General Santos City. She is from Lambayong, Sultan Kudarat. “First Aid,” her essay in this issue, is the winner of the 2017 Sultan Kudarat Essay Contest, organized by local writers.

Ira Shayne Salvaleon is a senior high school student (Accountancy, Business, and Management track) at University of Southern Mindanao, Kabacan, Cotabato Province. “Twenty-Two-Hectare Treasure,” her essay in this issue, is a finalist in the 1st Cotabato Province Essay Contest (2017), organized by local writers.

Jhessa F. Gales is a fourth year BSED English student at Mindanao State University-General Santos City. She is from Polomolok, South Cotabato.

Sa Idalom sang Bulan

by Mariz J. Leona (Fiction)

Ngaa ang mga butang nga imo ginahamdom kis-a sa malaka mo lang gid makuha? Amo gid ini pirmi ko ginapamangkot kada magtangla ko sa langit kag makit-an ang bulan nga kis-a nagangirit, kis-a nagakusmod. Parehas na lang subong nga kagab-ihon. Ari duman ako sa gawas sang amon papag. (Indi ko bal-an kung matawag bala ini nga papag okon payag-payag. Basta gintubsok lang ang mga haligi, ginpalibotan sang trapal, kag ginpatongan sang sin.) Magin-ot sa sulod ilabi na kung udto kay wala man lang sang kahoy nga naka palibot diri, amo nga mas namian ko magtambay diri sa gawas biskan damo sapat-sapat. Nagtangla ko sa manami nga langit. Nakita ko nga ang bulan nagapangasubo man. Bal-an niya basi nga gapangasubo man ko subong nga kagab-ihon. Nadumduman ko duman ang natabo kagainang udto. Nag-away ang akon iloy kag amay tungod sa akon.

“Ay, indi ka mag-istorya sang amo sina, Day!” singgit ni Tatay. Gakaon kami sang panyaga. “Indi, To, a,” sabat ni Nanay. “Ginahambal ko lang kung ano matabo sa pila ka adlaw.” Nagduko ko. Indi ko matulon akon ginakaon kay daw may ara bukog sa akon tutunlan. “Baw, wala ka timo salig sa imo bata?” hambal ni Tatay. “Biskan amo lang man na aton ihatag tani sa iya.” Nag-untat na ka kaon si Tatay. “Ang akon lang man tana, To, basi masayang lang ya kwarta sa iya. Basi mag-ginaga na siya didto.” Gulpi lang gihampak ni Tatay ang lamesa, amo nga nakibot kami. “Ano tana nang imo nga utok man? Balingag gid. Maayo gani may ara pa sang pangandoy imo bata.” Gitulok ko si Tatay. Nakita ko gid sa iya mata ang kaakig kay Nanay. “Tama na na, Tay, Nay.” Nagsabat na akon magulang nga laki. Gusto ko man punggan sila Tatay kag Nanay, pero ginapunggan ko pa ang akon mga luha nga magtulo. Indi ko gusto nga makita nila ko nga nagahibi. Nag-untat na sila ka sabtanay pagkatapos sang ginhambal ni Manong. Nagpadayon kami sang amon paniudto nga daw wala lang may natabo, kag nagbalik na si Tatay didto sa bibehan.

Asta subong galain gihapon akon buot kay Nanay. Daw indi niya ko bata sa iya mga ginpanghambal kagaina. “Mayad pa ya bulan ginaupdan ko sa akon kasubo.” Nakakadlaw ko sa akon gimitlang. Daw buang ko diri sa gawas nga gapungko sa kahon kag ginaistorya ang bulan nga pirti ka layo. Pirti akon kadlaw kay nadumduman ko ang istorya ni Tatay nga kung bilog daw ya bulan, may mga tawo nga ginaabot sang ila pagkabuang. “Buang man ayhan ko?” pamangkot ko sa bulan nga panan-aw ko gakusmod sa akon.

“Ne, sulod na diri,” singgit ni Manong halin sa sulod sang amon papag. Nagtindog na ko, kag bag-o magsulod, gin-ngiritan ko anay ang bulan. Pagsulod ko nakita ko si Manong nga nagahapa na sa iya higdaan nga kung aga amon ginapungkuan. Gihumlad ko man ang banig sa papag kag naghigda na. Wala diri si Nanay kag si Tatay. Ara sila sa bibehan. Sila ang gabantay didto kung gab-i, si Manong kung aga, kag kung kis-a ginabuligan ko siya asta maghapon. “Gusto mo gid maeskwela, Ne, haw?” Gimuklat ko akon mga mata sa pamangkot ni Manong. Abi ko tulog na siya. “Tani, Nong.” Nakita ko nga nagtarong siya higda. Gibutang niya iya kamot sa iya mga mata. “Sige lang, pangitaan ta na paagi. Biskan ikaw na lang tani makatapos.” Ginapunggan ko akon kaugalingon nga makahibi. “Gusto ko gid tani makatapos, Nong.” Dugay pa ang nag-agi bag-o siya nagsabat. “College ka na tani subong no?” pamangkot niya. “Oo tani, Nong, kung wala K to Twelve,” sabat ko. Gipiyong ko na akon mga mata. Kapoy man gali punggan akon mga luha. “Anong K to Twelve man?” “Tong may ara na senior high school bala, Nong, haw.” “Ahhhh.” Bal-an ko nga wala niya naintindihan akon gihambal kay biskan ako asta subong wala ko man ina naintindihan. Indi ko maintindihan ngaa gidugangan pa nila sang duwa ka tuig ang high school. Paano dulang kami nga wala ikasarang? Nadugangan duman ang tuig kag baraydan nga tani ibayad na lang sa college. Indi ko gid maintindihan ngaa wala nila ginaisip ang mga estudyante nga parehas sa akon. Gusto ko mag-eskwela kag makatapos pero wala gid kami ikasarang.

Ari ko subong sa bibehan, giupdan ko si Manong kay mangharbes kami sang itlog sang mga bibe. Aga pa nag-abot ang truck kagaina upod ang tag-iya sang mga bibe, si Angkol Jun. Dal-on ang mga itlog sa ila balay kag didto himuon nga balut. Naabtan kami sang paniudto. Pirti kainit sa bibehan. Sakit sa panit ang kainit biskan naka-jacket ko. Hapdi man ang akon itsura kag makatol akon mga tiil. Gintawag kami ni Nanay para magkaon. Pag pungko ko sa lamesa, gaistorya sila Tatay kag Angkol Jun. “Minghoy na pud ko sa piyak nga bibehan,” hambal ni Angkol Jun. “Diin nga bibehan?” pamangkot ni Tatay samtang gatimo. “Tong giupdan ni Dondon?” “Oo. Gi-istraping sila kagab-i.” Nauntat ko sa akon pagtimo pagkabati ko sang ginhambal ni Angkol Jun. “Ay, Ginoo ko,” hambal ni Nanay samtang gapanguros. “Ti kumusta sila didto?” “Gikuha ang iban nga bibe, kag pati ila mga gamit kag kwarta gidalahig pa. Gawawaw si Tinay pagtawag nila sa akon kagab-i.” Gikulbaan ko sa gihambal ni Angkol kay bal-an ko gid ang ila ginabatyag kay naagyan na man namon ini. “Mayad kay wala sila gipangpatay?” pamangkot ni Tatay. “Wala daw sila nagbangon tong ara na sa sulod. Nagpiyong lang daw sila asta natapos panguha.” “Wala gid pulos nang mga tao nga na ba. Gapangabuhi tarong iban nga tawo, sila kay padali lang ya gusto.” Nakita ko ang kaakig sa itsura ni Tatay, kag amo man kay Manong. “Gi-pull out ko na lang gani sila didto kay basi balikan sila. Budlay na.” Natapos amon panyaga kag nagbalik duman kami nila Manong sa bibehan para tapuson ang pangharbes.

Pila na ka gab-i nga wala ko nakita ang bulan. Mayad na lang subong kay naggawas na gid siya. Nagpalayo ko sa amon papag. Naglakat-lakat ko sa kahon asta nakalab-ot ko diri sa irigasyon. Gilantaw ko akon agi. Medyo layo na ko sa amon papag, pero batian ko pa gihapon ang kagahod sang mga bibe. Nagpungko ko sa kahon. Nagsagol ang huni sang mga bibe, mga sapat, kag ang tubig diri sa irigasyon. Magahod pero ang dapya sang hangin kag ang kasanag sang bulan nga gitabunan gamay sang panganod ang nagdala sang kaanyag subong nga kagab-ihon. Nakabatyag ko sang kalinong kag kasadya. Di ko gid mapunggan ang akon ngirit halin pa kagainang aga tungod sa isa ka balita.

“Ne, nagtawag gali kagina si Mimi.” Nakuha ni Tatay akon atensyon. Ngaa man nagtawag ang asawa ni Angkol Jun? Wala ko nagsabat. Gihulat ko lang ang sunod nga ihambal ni Tatay. “Ginakuha ka nila nga magbulig-bulig daw sa ila sa balutan.” Nag-inom ko tubig kay daw gulpi nagmala akon tutunlan. “Paeskwelahon ka daw nila.” Ginapunggan ni Tatay ang iya ngirit. Indi ko kapati sa akon nabatian. Gintulok ko si Nanay. Nagangirit man siya. Amo man si Manong; biskan gausap sang iya ginakaon, makita gihapon ang iya ngirit. “Tuod ka, Tay?” pamangkot ko sa iya. Indi gid ko kapati sa iya ginhambal. Tong nagligad ginaawayan lang ni nila ni Nanay. Subong kay makaeskwela na gid ko. Giatubang ko si Nanay. “Nay, masugot ka nga maeskwela ko?” Gitulon ni Nanay ang pagkaon nga iya ginamual. “Ngaa indi gid haw? Basta ang akon lang, Ne, kung skwela, skwela lang gid.” Wala ko na gid napunggan ang akon kasadya. “O, gahibi timo haw?” sunlog ni Manong sa akon. Imbes nga mag-untat ko hibi, nagwawaw pa ko tapat. Nabatian ko ang mga kadlaw nila samtang ako ya gawawaw samtang gatimo sang pagkaon.

Asta subong daw mahibi gihapon ko sa akon kasadya. “Makahalin na gid ko diri sa tunga sang taramnan.” Wala ko nagahambal nga indi ko diri gusto, pero ginaisip ko nga kon diri lang ko pirmi, wala gid may matabo sa akon. Wala gid ko ikasarang nga buligan akon pamilya. Gusto ko man makaginhawa man kami biskan gamay lang. Kag indi ko gusto nga asta sa akon mga kaapuhan amo lang gihapon ni ila maabtan. “Gusto ko gid magmaestra.” Ginatulok ko ang bulan. Ang mga panganod nga nakapalibot sa iya, manami sila lantawon. Bagay gid ang bulan kag ang mga panganod. Nagkadlaw ko kay daw ginasunlog ko nila. Daw nagasaot ang mga panganod sa palibot sang bulan. Ang isa man kay daw nahisa gid kung makatulok sa akon. Bilog duman siya. Tiggawas duman sang mga buang. Nakakadlaw ko.

Nakibot ko sa mas nagkusog nga kagahod sang mga bibe. Daw mas kusog pa sa kagahod sang irigasyon sa akon tapad. Nagtangla ko sa langit. Wala na ang bulan. Gintabunan na gid siya maayo sang mga damol nga panganod. Gikulbaan ko kay may naglupok. Dugaydugay, ang singgit ni Nanay akon nabatian. Naglupok duman kag naghipos ang palibot. Dali-dali ko nga nagtindog kag nagdalagan pakadto sa amon papag. Indi ko makita ang alagyan kay madulom. Namumo ko sa basakan. Gusto ko magtindog pero nabudlayan ko. Indi ko bal-an kung ngaa. Wala na ang kagahod sang palibot. Pati ang mga sapat daw nag-untat man sa ila ginahimo. Akon lang gid nga dughan ang magahod. Ginpilit ko akon kaugalingon nga makatindog, kag nahimo ko man. Nagdalagan ko liwat asta nakalab-ot ko sa amon papag.

Una ko nakit-an si Manong nga nagapungko sa gilid, nagaduko pero mabatian ko iya hibi. Gusto ko siya palapitan, pero naestatwa ko sa akon pwesto sang makita ko si Nanay nga ginakup-an si Tatay. Nagaurahab siya. Ara sila sa lupa. Gapungko si Nanay kag nakahigda si Tatay. Gulpi lang nagtulo akon luha. Indi ko mapunggan ang akon pag-urahab. Gulpi ko gikup-an si Tatay nga puno na sang iya nga dugo. “Tay! Ano man ni man!” Indi ko bal-an kung ano akon himuon. Nakita ko ang iya pag-ngirit sa akon pero wala na. Wala man lang sang biskan isa ka hinambalan halin sa iya. Ang akon lang nabatian kay ang paglagas niya sa iya nga ginhawa.

Indi ko bal-an kung ano na ko kadugay nagakupo kay Tatay. “Ano ang natabo?” Nabatian ko nga may namangkot, pero wala ko sang kakusog para magsabat. Ara lang kay Tatay akon hunahuna. “Istraping, Kap. Mga rebelde duman. Gikuha ang mga bibe kag pati amon gamit. Nagpalag si Tatay kay pati kwarta nga para sa pag-eskwela ni Nene ila kuhaon.” Bal-an ko nga si Manong ang nagsabat. Gakurog iya tingog. Mas nadugangan akon kasubo. Gusto ko magmaoy. Gusto ko patyon ang mga naghimo sini kay Tatay. Gusto ko magbalos. Gusto ko. Gusto ko gid. Abi ko ubos na akon luha, pero ara pa gali gihapon. Gawawaw ko samtang ginakuha na nila si Tatay sa akon mga gakos. Indi ko kapati nga wala na akon tatay. Gisundan ko sila asta sa gawas sang amon papag. Nakita ko nga damo na ang tawo sa taramnan.

Nagpungko ko sa kahon kag gitangla ang langit. Nagbalik na ang bulan. Wala na ang madamol nga panganod. “Ngaa bilog ka? Naggarawas ang mga buang?” Nagkadlaw ko sang kusog-kusog nga akon lang tingog ang mabatian sa palibot. Gintulok ko sang kalain ang masanag nga bulan. “Sala mo gid ini tanan.”

Sa Kabilang Dulo ng Baril

by Mariz Leona (Fiction)

Nagkukumpulan ang mga kapitbahay namin sa harap ng bahay nang bumaba ako sa aking bisikleta. Ipinarada ko ito sa koral ng aming bakuran at kinuha sa sinabitang hawakan ang mga isdang binili sa talipapa para ulamin ngayong gabi.

“Ano’ng nangyari?” tanong ko sa mga tao.

Walang sumagot.

Nilapitan ko ang isa naming kapitbahay na may kinakausap na mga lalaking hindi ko kilala. “Ano po ang nangyari?” tanong ko sa kaniya. Mukhang hindi niya ako narinig at patuloy pa rin siya sa pagkausap sa mga lalaking hindi ko kilala.

May narinig akong umiiyak. Agad kong sinundan ang boses ng umiiyak. Si Nana, ang nakababatang kapatid ko. Nanginginig siyang nakaupo sa sulok ng kubo, na pinagtatrabahuan ni Papa. Magkasama lang sila ni Papa kanina, a.

Nilapitan ko siya at niyakap. “Ano’ng nagyari dito? Bakit ka umiiyak? Nasaan si Papa?”

Hindi siya umiimik at patuloy lang sa pag-iyak.

“Jessa, sagutin mo ako!” Hinawakan ko siya sa balikat at niyugyog-yugyog. Ano ba ang nangyari dito? Umalis lang ako saglit, ganito na ang binalikan ko.

Napatingin ako sa lamesa kung saan nagtatrabaho si Papa. Nagkalat ang mga papel dito. Binaling kong muli ang aking atensiyon sa kapatid kong umiiyak pa rin.

“Jess, anong nangyari dito?”

“Kuya… si Papa,” nanginginig niyang sabi.

“Ano’ng nagyari kay Papa?” Lumakas ang tibok ng puso ko.

“Si Papa…” ‘Yon lang ang sinabi niya at humagulgol ulit.

“Tahan na, Nana.” Sinubukan kong maging mahinahon sa pagtatanong sa kaniya. “Bakit ang kalat? Bakit wala si Papa?”


“Anong pulis, Nana? Anong pulis?” nataranta kong tanong.

Huminga nang malalim ang kapatid ko. “Kuya, may limang lalaking pumunta dito kanina…  Sabi nila, pulis daw sila.”

“Ano’ng ginawa nila? Sinaktan ba nila si Papa? Sinaktan ka ba?” Tiningnan ko ang maliit na katawan ng kapatid ko kung may pasa ba siya o sugat, ngunit wala naman akong nakita.

“Hindi nila ako sinaktan, Kuya. Si Papa.” Umiyak na naman ito.

Pinaupo ko siya nang maayos upang mas kumalma.

“Kuya, may limang lalaking pumasok dito kanina. Nabigla kami ni Papa. Nilukot nila ‘yong mga papel sa mesa. Tapos sabi nila, pulis daw sila. Kinuha nila ‘yong mga pera sa ibabaw ng lamesa, tapos pinilit nilang kunin ‘yong pera sa bulsa ni Papa.” Humagulgol pa siya. “Kinuha no’ng isang lalaki ‘yong pera ko. Sabi niya, ibigay ko daw lahat. Tapos… tapos…”

“Tapos ano?”

“May inilabas na baril ‘yong isang lalaki.” Lumakas ang pag-iyak niya.

Niyakap ko nang mahigpit gamit ang isang kamay ang kapatid ko, na nagpatuloy sa pagkukuwento.

“Kuya, siniko nila si Papa sa tiyan nang pinipigilan ni Papa ‘yong kamay ng lalaki na makapasok sa bulsa niya. Ibinigay na lang ni Papa ‘yong lahat ng pera sa bulsa niya. Siniko ulit siya no’ng lalaki, tapos sinabi niyang mag-uusap daw sila ni Papa. Umalis sila kasama si papa.” Nanginginig pa ring umiiyak ang kapatid ko. Hindi ko namalayang lumuluha na rin pala ako.

“Kuya nasaan si Papa?” tanong pa ng kapatid ko. Hinarap ko siya at tinitigan sa mga mata niya.

“Jess,” sagot ko, “dito ka lang muna. Hahanapin ko si Papa.”

Patakbo akong pumunta sa loob ng aming bahay. Nang papalapit na ako sa pinto, may narinig akong nag-uusap sa loob. Boses ni Papa ang isa. Lumakas ang pintig ng puso ko.

“Pa!” Nabuksan ko na ang pinto. Nakita ko si Papa na nakatayo habang si Mama naman ay nakaupo sa sofa. May dalawang lalaki na kaharap si Papa. Pero bakit dalawa lang sila, akala ko ay lima? Doon ko naalala ang tatlong lalaking kausap ng aming kapitbahay sa labas.

Tumingin sila sa akin. Ngayon ko lang napansin na umiiyak pala si Mama habang si Papa naman ay tuliro. Nanikip ang dibdib ko sa nakikita ko, pero naitanong ko pa ring, “Ano pong nangyayari pa? Sino po sila?”

“Mga pulis kami,” sagot noong isa na malaki ang tiyan at nakasalamin. Binulungan niya ang kasama niyang lalaking bilugan ang mukha, di kataasan, at medyo malaki rin ang tiyan. Mukha rin silang hindi pa naliligo at may amats pa. Hindi mo mahahalatang mga pulis kung hindi sila nakasuot ng t-shirt na may nakasulat sa gilid na pulis.

Lumapit sa akin ang lalaking binulungan kanina ng kasama niya. Kakapkapan sana ako ngunit hinarang ni Papa at sinabing, “Umalis na kayo! Naibigay ko na ang gusto ninyo!”

Nakitang kung ngumisi ang mga ito at tiningnan ulit ako habang lumabas ng bahay namin. Nakahawak pa ang isa sa baril nito.

Bumuntonghininga si Papa sabay sa paghagulgol ni Mama na hindi ko namalayang nasa tabi ko na pala at niyakap ako.

“Ano po ang nangyari? Sino po sila?” tanong ko.

“Mga pulis, anak,” sagot ni Papa.

“Ano po ang kailangan nila? Kinilkilan ka po ba nila?” Nakuyom ko ang aking mga kamao.

“Wala na naman siguro silang pera para sa mga luho nila,” sagot ni Mama habang umiiyak. “Palagi na lang ganito kung maka-demand sila ng pera. Parang may ipinatago.”

“Pa, magsumbong tayo,” suhestiyon ko.

“Saan? Kanino? Ano’ng sasabihin natin?” sabi ni Mama.

“Sa pulis o sa mas mataas pa. Hindi tama ang ginagawa nila.” sagot ko, ngunit alam ko na hindi puwede.

“Alam mong hindi puwede anak. Iligal ang trabaho ko.” sagot ni Papa.

Pag nakatapos na ako, ako na ang magtatrabaho, ang naisip ko, pero ang sinabi ko ay “Pero Pa, hindi naman ito kagaya ng pagbebenta ng droga. Hindi ka naman nagnanakaw. Hindi ka naman nananakit ng kapuwa. May karapatan ka rin. Hindi puwedeng apak-apakan at yurakan ka lang nila porke mga pulis sila!” Napahagulgol na lang ako.

“Ngunit kahit bali-baliktarin natin, iligal pa rin ito, anak.” nakayukong sabi ni Papa.

Huminga ako nang mamalalim at tiningnan si Papa. “Magkano na naman po ang kinuha sa inyo?”

“Sampung libo,” sagot ni Mama.

“Pa! Wala tayong ganoong kalaking pera, a!”

“Inutang ko muna ang koleksiyon,” kalmadong sagot ni Papa.

Hindi na ako sumagot. Binuksan ko ang pinto.

“Saan ka pupunta?” nag-aalalang tanong ni Papa.

“Susundan ko sila.”

“Huwag na. Hayaan mo na sila.” sabi ni Papa.

“Hindi ‘yon sa iyo, Pa. Baon na kayo sa utang dahil sa pag-aaral ko.”

“May droga silang dala baka lagyan ka lang nila,” sabi naman ni Mama. “Mga nakahithit na ang mga iyon, Anak. Huwag nang matigas ang ulo mo.”

“Pero dapat natin silang isuplong!” Umiiyak na ako.

“Pa? Papa!” Natigil ako sa paghagulgol nang marining ko ang boses ni Jessa. Tumakbo siya para yakapin sina Papa at Mama.

Mas lalong nag-alab ang kagustuhan kong makatapos na sa pag-aaral at maging isang ganap na abogado. Lumapit na rin ako para makisali sa yakapan.

“Kuya, ang isda!” Napatingin ako sa kaliwang kamay ko na inginuso ni Jessa. Hawak-hawak ko pa rin pala ang pulang supot na may isda. Napangiti ako.


By Mariz Leona (Fiction)

Nagtimpla si Buday sang three-in-one nga kape, kag dala ang mainit-init pa nga baso, naggawas siya sa balay. Nakayuhom siya sang makita ang malimpyo nga ugsaran. Nabatyagan niya gid ang pagpalangga sa iya sang iya pamilya. Sa kalipay sang mga ini tungod kay gabusong duman siya, daw indi siya pagpaubrahon. Aga pa nagbugtaw ang iya bana, kag bag-o ini naglakat sa uma, nagdegamo anay kag ginsugo ang mga bata nga manilhig sa sulod kag gawas sang balay. Ang mga bata nagtuman man sa ila amay, kag wala na nagpaasikaso kay Buday. Nagmato-mato ang mga ini pamahaw, ligo, ilis, kag lakat sa eskwelahan.

“Day, ano ginangirit-ngirit mo da?” singgit ni Ising nga ara sa karsada. Padulong ini sa uma kay nakakalo sang lapad kag laba ang pako sang bayo.

“Buntis duman ko, mare!” sabat ni Buday nga nagakadlaw.

“Ay abaw! Tani laki dun ina,” singgit liwat ni Ising nga nagakadlaw man.

“Biskan ano ihatag sang Ginoo a. Ti daw naadlawan kaw haw?”

“Ay, gipauna ko na si Janjan sa uma, mare, kay giatake duman ka hapo si pare mo Berto kagina.”

“O? Ti kumusta na siya?”

“Maayo-ayo duman a. Mayad kay my inheler pa siya nga nabilin. Salamat gid sa Ginoo.”

“Baw! Maayo gid ang Ginoo, mare. Wala gid kita ginapabay-an nga mga imol.”

“Amo man gani, mare, a. Ti maamat-amat ko lakat kay buslan ko pa si Janjan didto kay may klase pa to siya.”

“Sige, mare. Adlaw na ni o.”

Wala ginlubayan ni Buday ka iya panan-aw si Ising. “Kaluoy gid ka sitwasyon ni mare a. Tani makagradwet na si Janjanpara makalahutay man sila sa kapigaduhon.”

Nakakadlaw si Buday sa iya ginhambal kay naisip niya nga pigado man gani gali ang iya kaugalingon nga pamilya, ugaling lang, tungod sa kapisan kag pagpalangga sa ila sang iya bana, indi gid sila mawad-an sang karan-on, kag kasarang man sila sang ginagmay nga luho, pareho sang three-in-one nga kape imbes nga nitib.

Natunga-tunga na ni Buday ang iya nga kape sang mag-agi ang isa niya pa ka kumare nga si Teri. Gapudagpudag ini ka lakat sa dalan. “Ter!” tawag niya.“Daw gadali-dali ka gid haw? Diin ka makadto?”

Nagpundo si Teri kag nagbalikid sa iya. “Baw, Day! Dose daw ang naggawas sa lasto. Nagdaog takon!” Pirti ka lapad ang ngirit ni Teri, kag nagaalsa-alsa ang lawas sini samtang nagahambal.

“Ay kanami e no?” hambal ni Buday.“Ti pila gitaya mo?”

“Dyes lang man a, tama lang makaguruginhawa kami sang pila ka adlaw. Kuhaon ko gani subong akon daog. Kag mataya ko liwat. Basi gusto mo magpadala?”

“Ay, indi lang, Ter, a,” sabat ni Buday. “Wala man ko sang number.”

“A ti sige,” hambal ni Teri. “Pangamuyoa na lang e nga madaog ko.”

Nagkadlaw ang magkumare, kag nagpadayon ka lakat si Teri.

Ang matuod, nasayangan si Buday magtaya kay wala man kasiguraduhan nga magdaog siya. Imbes nga may kwarta na siya pangbakal sang sud-an, basi madula pa.

* * *

Natulugan na ila kabataan, pero si Buday kag Onyok gaistoryahanay pa sa ila higdaan.

“Nagbakal bala harbester si Panoy, Day,” hambal ni Onyok samtang ginahimashimas ang tiyan ni Buday.

“Ano na, Nyok?” pamangkot ni Buday.

“Nang daw triser bala haw.”

“O? Ti maayo e. Pwede ta ka libor sa iya treser.”

“Daw duha o tatlo lang man pwede kaobra didto, Day.”

“Kalain e. Gamay lang makaobra.”

“Ang kalain pa, Day, kay indi na kinanglan sang manuggarab kay ang harbester na mismo ang manggarab kag diretso na triser.”

“Baw! Ti paano na na ya ang mga manuggarab diri sa aton hay?” Nagakurog ang tingog ni Buday.

“Amo man gani, Day. Pero isa lang man kabilog iya harbester a. Pangamuyoon ta lang nga indi magdamo.” Malas-ay nga nagkadlaw si Onyok.

“Amo lang gid na aton mahimo, Nyok, kay imol ta,” Wala napunggan ni Buday ang pagtulo sang iya mga luha. Amo gid ni siya basta gabusong. Daw kadali lang sa iya magkabalaka.

Nagkadlaw si Onyok. “Naano ka, Day? Indi maghibi a. Maglaw-ay na aton bata.” Gikup-an sini ang asawa. “May kaluoy man ang Diyos.”

* * *

Malipayon nga nagpauli si Buday. Halin siya sa health center sang barangay, nagpatsek-ap, kag hambal sang midwife, mayad daw ang kondisyon sang bata sa sulod sang iya tiyan. Tama lang ang kadakoon kag heartbeat sini sa edad sini nga anom ka bulan. Pag-abot ni Buday sa ila balay, natingala siya sang nakit-an ang bana. Udto pa lang, pero nagpauli na ini. Hapon o sirom na ini kalabanan gaabot halin sa ubra.

“Aga ka pa, Nyok, haw?” pamangkot ni Buday.

“Wala na kami gararabon, Day,” sabat ni Onyok.“Gikuha ni Panoy.”

“Ha? Ngaa man? Abi ko isa lang kabilog iya harbester?”

“Tatlo dun iya harbester, Day. Ang mga manugpagarab didto na sa iya gakadto kay mas barato kag mas dasig ang makina.”

“Baw! Ti paano na taton nga mga imol sini? Paano na ya ang mga tawo diri nga panguma lang ang pangabuhian?” Nagtulo ang luha ni Buday.

“Indi maghibi, Day, a. May mga uma pa man nga nakontrata na nga daan namon.” Gipiripikpik ni Onyok ang likod sang asawa.

“Subong e. Paano na sa sunod nga tighararbes?”

“Indi anay pag-isipa na a. Ang importante may ara pa subong.”

Gintrapohan ni Buday sang iya kamot ang iya guya, apang wala nag-untat ka tulo ang iya mga luha.

* * *

Nagapungko si Buday kag Onyoksa isa ka laba nga bangko sa ila ugsaran. Gakungkong si Buday sang laki nga lapsag, kag ginaulit ini ni Onyok.“Baw, Day! Kaitsura ko gid si Junior,” masadya nga hambal ni Onyok.

Nagngirit lang si Buday sa gihambal sang iya bana. Pila na ka adlaw nga ara lang si Onyok sa ila balay. Wala ini sang gararabon maski tighararbes subong.

“Day,” hambal ni Onyok dugay-dugay, “bwas makadto ko sa Montilla. Mamulot ko ka aprikan didto.”

“Ha?” Naalarma si Buday. “Daw delikado man na, Nyok.”

“Indi a. Maupod man ko anday Pare Berto kag Mare Ising. Kapila na sila kapamulot didto.”

“Basi madakpan bala kamo ka tag-iya haw kag pusilon kamo.”

“Baw a,” Nagkadlaw si Onyok. “Grabe man tana imo imahinasyon, Day. Didto lang man kami lapit sa area nga ginadyutihan ni Janjan.”

Parehas anday Buday kag Onyok, naapektohan man sang harbester ang pangabuhi nanday Ising kag Berto. Napilitan nga mag-untat sang eskwela ang bata sang mga ini nga si Janjan kag nagsulod na lang nga gwardiya sa isa ka dako nga kompanya sang aprikan.

“Yadi pa ang mainkam ko, Day,” siling ni Onyok, “pangbalon sang mga bata kag pangdugang sang gatas ni Junior.”

Maski gakabalaka siya, indi pwede punggan ni Buday ang iya bana. “Ikaw bahala, Nyok, e. Basta halong lang gid kamo.”

* * *

Naadlawan bugtaw si Buday kay nagpulaw siya ka bantay kay Junior. Pagbangon niya, nakalakat na si Onyok kag ang iya nagaereskwela nga kabataan. Ginbilin niya sa higdaan ang katulog nga si Junior kag nagkadto sa banggerahan.

Nagkuha siya sang baso nga sartin, kag iya ini ginsudlan sang ininit halin sa termos. Ginbutangan niya ang ininit sang nitib nga kape, kag ginsipot ang bilin nga kalamay sa surudlan. Pagtilaw niya sang kape, napaitan siya. Nahandum niya gulpi nga daad may three-in-one sila. Apang kabalo siya nga indi niya mapasulabi ang kape sa iban nila nga garastusan. Para na lang magturutam-is pa ang kape, ginbubo niya ang iban sini sa surudlan sang kalamay, ginlino ang surudlan, kag ginbalik ang kape sa baso.

Ginhigop niya ang kape sa ila ugsaran. Nag-agi si Teri sa iya atubangan. Gintawag niya ini. “Diin ka makadto?”

Nagpundo si Teri. “Didto sa manuglasto, Day, mataya.”

“Ano imo numero?”

“Sebenti-to, edad ni nanay ko. Lapit na bi iya bertdey. Gusto mo magsabay?”

Nagkadlaw si Buday. “Aw, indi a. Wala man ko inugtaya.”

“A ti sige,” siling ni Teri. “Madiretso anay ko kay manamog pa ko baboy pagkatapos taya.”

“Sige, Ter, a. Tani magdaog ka.”

Samtang ginalantaw ni Buday si Teri, daw indi siya mahimtang. May ara siya dapat ubrahon. Nagalakat na ang babaye palayo sa iya, apang bag-o ini madula sa iya panan-aw, gintawag niya ini balik. “Sakopa na lang ko, Ter!” singgit niya.

Nagpalapit balik si Teri, nakabuka gamay ang baba, indi makapati nga mataya man sa lasto si Buday.

“May ara gali ko didto dyes nga pwede itaya,” siling ni Buday. “Kwaon ko anay. Dali lang ha.”

“Masabay ka sa akon number?”

“Indi. Tay-an ko ang bertdey ni Junior.”

Nagdali-dali sulod si Buday sa ila balay kag nagkuha kwarta. Pagbalik niya sa ugsaran, ginduhol niya dayon ang duha ka singko kay Teri. “Palihog lang gid, Ter, ha. Indi bi ko kagawas subong kay tulog pa si Junior.”

“Wala kaso, Day, a,” siling ni Teri. “Buligi lang ko pangamuyo nga isa sa aton magdaog.”

Paghalin ni Teri kag pagkaubos ni Buday sang iya kape, amo man naghibi si Junior. Dali-dali niya ini nga ginkadtuan kag ginhakwat. “Baw, bugtaw na gali ang gwapo?” siling ni Buday, kag iya ginhalukan ang bata.