Introduction

Úna nakong nasinatian ang kamatayon katong ningpanaw ang amahan sa akong amahan. Naa pa ko ato sa elementarya. Ug ing-ani lang siya sa akong panumdoman: pastor, gatrabaho isip superbisor sa usá ka tanoman (kon sa pinya o saging, wala na ko kasayod), dalok, ug namatay tungod sa nakaong bahaw. Sa haya, gitan-aw lang nako ang paghilak sa baying anak sa usá sa mga igsoon sa akong amahan. Wala koy gibatì puyra sa kahadlok nga moduaw siya sa among balay, matod pa sa mga katigulangan. Apan unsaon nako pagsiguro nga siya gayod ang moduaw (o ningduaw) kon wala ko kaantigo sa iyang nawong? Pipila lang ang higayong nakit-an nako siya. Kabalo lang ko sa iyahang ngalan kay ngalan usab kini sa akong amahan ug sa úna niining laking anak sa ikaduhang asawa. Karon, usá siya sa mga ginapangadyean, ginasindihan og kandila, ug ginapakaon namo og tam-is ug pilit matag Adlaw sa mga Patay.

Sukad niato, saksi na ko sa daghan pang kamatayon. Nahimatngon nako ang usá ka kamatuoran: mamatay kitáng tanan. Maong dili na ko matingala nga daghang pagtuon sa mga kultura ug katilingban kay aduna gayoy bahin sa kamatayon (ug pagkatawo). Kamatayon gayod ang usá ka butang nga sagad sa tanang linalang — bisan og unsa man ang kaliwat ug tinuohan.

Sa piyesa nga “Nowhere Room” ni Kristine Ong Muslim, gipahibalo na sa inahan sa iyang anak nga si Theophilus ang kamatayon: “You only fill one small room when you die so there’s no sense in occupying more while you are alive.” Dili gayod kini naandang itudlo sa mga bata, nga ingnon natong gasugod pa lang sa ilang kinabuhi. Apan sa pagtrato ug pagkulong kang Theophilus, sama na siya sa usá ka minatay; wala na niya nasinatian ang mahimong tawo (bisan kahibalo tang natawo siya). Gipadako siyang kinahanglan nang maanad sa kamatayon.

Apan ang mga doktor gayod ang usá sa mga gadeklara sa kamatayon sa mga tawo. Pipila na kahâng kamatayon ang ilang gideklara ug nasaksihan? Sa anekdota sa doktor nga si Lance Isidore Catedral nga nag-ulohan og “Mother and Son,” gisaysay ang kamatayon sa usá ka inahan pinaagi sa pagtutok sa gibati sa anak: “On Mother’s Day, he was still a boy — soft wisps of hair just starting to grown on his armpits, his voice barely beginning to crack — but already mother-less.” Ginapasayod niining pagpapaila sa “pagbalhin” sa anak gikan sa pagkabata paingon sa pagkabinatilyo nga kauban sa kamatayon ang dakong kabag-ohan sa kinabuhi sa mga nabilín sa mga namatay. Gadugang pod ang klinikal nga deskripsiyon sa kamatayon sa inahan sa pagpabatî sa atoang magbabasa sa sakít nga pagdawat sa anak.

Kinahanglang dawaton ang kamatayon sa atong mga minahal o kaila, kanunayng atong madungog. Sa balak ni Michael John Otanes nga “Perpetual Friction,” dili madawat ug gahandom ang inahan sa persona nga mabanhaw ang iyahang bána, maong “…she decided not to cremate/ his body. In truth, she enshrouded him with/ white blankets to turn him into a pupa…” Kinahanglan, ang ingon sa ubán, ug dili lalim ang modawat, apan usahay motungha lang kini sa taknang wala nato damha. Ug ginapakita kini sa balak pinaagi sa paghatag sa atoa og mga kuyawng binuhat sa inahan sa patayng lawas sa sinugdanan ug sa pinakalit nga pag-ingon sa usá ka simpleng hinungdan nga nadawat na niya ang kamatayon.

Walay makit-ang hinungdan ang ubang tawo aron magpadayon nga mabuhì. Ginapili na lang nila nga taposon ang ilang kinabuhi. Sa sugilanon nga “The Crying Walls of San Lorenzo” ni Erwin Cabucos, nakit-an sa sakristang si Rex ang usá ka laking batan-on nga gapakamatay. Nanghangyo pa kini kaniya nga: “Just help me die, just let me end all this… There’s no point in living.” Kadugayan, mahibal-an nato ang bug-at nga hinungdan sa pagpakamatay. Limpiyo ang paghan-ay sa mga panghitabo niining sugilanona, apan makakurat gihapon ang pipila ka larawan ug panghitabo nga gipiling gibutang.

Dili sayon sa ubán ang pagpili kon magpadayon sa kinabuhi o magpakamatay. Mao kini ang gihunahuna sa persona sa balak nga “Sometimes Suicidal, Mostly Booze” ni Jermaine Dela Cruz. Ingon dinhi, “I am half afraid of dying/ and half afraid of living.” Gipakita pa kining pagduhaduha sa paglista og mga pamahayag nga balinsuhi sa matag usá; ang uban nadungog na nato, apan ang uban bag-ong gimugna sa magbabalak.

Walay nakasayod sa kinabuhi pagkahuman sa kamatayon — o kon aduna ba — maong daghan ang mahadlok mamatay. Mao ni ang ideyang gidulaan ni Patrick Jayson L. Ralla sa iyahang espekulatibong balak nga nag-ulohan og “Idlip.” Dinhi, kanunayng mamatay ug mabanhaw ang balibato sa kinabuhi sa persona. Aduna lang siyay usá ka adlaw aron sulayang bugtoon ang kinaadmang dagan sa iyang kinabuhi. Apan, kanunayon siyang mapakyas. (O, dili ba kasinati usab kini sa mga tawong buhi pa apan wala nay kahulogan ang kinabuhi?)

Aduna poy gatuo sa kalag nga maong gapadayon sa kinabuhi sa namatayng lawas sa mga tawo. Ug nagkalain-lain ang pagpadayong gituohang gahitabo. Sa ubán, dili makapadayon ang kalag kon aduna pay kinahanglang taposong misyon o kon lain ang pagkamatay, sama sa gisaysay sa balak nga “Breakwater Girls” nga gisulat ni Saquina Karla C. Guiam. Dinhi, malab-as ang paglarawan sa kamatayon sa mga babae. Dili gayod ta maganahan nga mamatay sama nila o nga mapagkita sila kanato.

Tinuohan pod sa kadaghanang kultura nga adunay mamatay tungod sa mga linalang nga dili ingon nato. Sa mubong sugilanon nga “Sirena” ni Mark Sherwin Castronuevo Bayanito, adunay pagtuo nga matag tapos sa piyesta sa Sto. Niño sa Brgy. Bula, naay mamatay nga laki. Ang hinungdan: usá ka sirena. Sa piyesa, gigamit ang larawan sa sirena aron balion ang kinaadmang estruktura sa sugilanon: gasagol ang duha o pipila ka elemento aron makamugna og usá ka matang. Sa ulahi, masaksihan nato nga gibali pod ang gidamhang kamatayon sa mga tawo sa Brgy. Bula.

Sa ulahi, paghinumdom na lang sa mga namatay ang usá sa mga mahimo sa mga nabilín. Sa piyesa ni Gutierrez Mangansakan II nga “Remembering Ama” (nga kabahin sa iyang bag-ong libro nga Archipelago of Stars), gipaila niya usab si Datu Udtog Matalam Sr. pinaagi sa paghinumdom sa mga higayong nakauban niya ni: “For most people, your great grandfather was the Datu. For me, he was plain old ‘Ama’.” Ginapahinumdom niini ang usáng katingalahan mahitungod sa kamatayon: mabuhì ang namatay pinaagi sa paghinumdom sa iyang pagkatawo.

Sa niaging bulan, natawo ang ikaduhang anak sa únang laking anak sa akong inahan. Sa niaging bulan, nanawag usá ka gabii ang usá sa akong mga igsoon. Ang tinuod, ako ang nagpatawag kaniya. Dugay ug pipila ka higayon ang pagtawag. Sa ulahing higayon, wala na niya napugngan ang kaugalingon. Ang iyang balita: patay na ang pinakabag-ong miyembro sa among pamilya. Usá ka adlaw na. Usá ka adlaw nang gitago kanako, aron daw dili ko masakitan. Ang hinungdan sa kamatayon: nalabihan sa pagpakaon. Gilubong dayon siya sa Maitum, dili na sa naadnang paagi sa inahan niyang lumad gayod nga Tboli. Gilubong siya nga walay nabilíng pahinumdom kanamo puyra sa iyang mubong kinabuhi. Ako: dali lang siguro ang pagdawat kon walay mahinumdoman.

Nagpadala ko og mensahe taod-taod sa mga kaila aron mananghid sa akong giplanong dugayng pagkawala. Ang tubag sa isa: nia ko karon sa ospital, namatay ang ig-agaw. Nahinumdoman nako ang akong pag-umangkon — ang iyang unga, ang paggukos ni Mamang kaniya, ang paghatag namong angga kaniya. Dili diay dali ang pagdawat.

 

M.J. Cagumbay Tumamac
Kiangan, Ifugao

Advertisements

Issue 6 Introduction

Bong nawa. Dakong ginhawa ang gugma alang sa mga Tboli. Kenbong nawa, gihigugma taka. Dili ba kasugpong sa ginhawa ang kinabuhi ug sa kinabuhi ang gugma? Nalalang ang gugma ayha pa mopitik-pitik ang dugo sa kasingkasing sa batang gipamapdos sa inahan. Taytayan kini sa mga maghigala ug mag-uyab nga dili mapugngang istoryahon ang matag usa. Gatubo kini sa mga kumo sa mga gahunahuna sa kagahapon ug kaugmaon sa atong nasod.

Lahi-lahi gayod ang kinaiya ug pagtan-aw sa gugma, ug gipamatuoran kini sa mga balak ug sugilanon sa isyu sa Cotabato Literary Journal karong Pebrero, ang bulan sa paghigugmaay.

Alang kay Generoso Opulencia sa iyang balak nga “On Your 68th Birthday,” adunay kahumot ang gugma: “I believe in the scent of sainthood/ of those tortured by men,/ demons or lifelong self-denial.” Hanas kining gipasimhot sa atoa sa magbabalak pinaagi sa pagpagunit, pagpabati, ug pagpatan-aw sa mga pulong nga masabtan lang man unta sa atong mga mata. Ug usa ka leksiyon sa pagputol sa mga linya kining balak.

Masimhotan pod ang kahumot sa gugma sa balak ni David Jayson Oquendo: “Time passed, but the scent of the sea still lingered in my body.” Bunga kini sa pagmugna sa persona og mga panumdoman ug pangandum sa usa ka lugar. Apan, dungag sa magbabalak, walay kaseguradohan ang paghigugma (o ang pagginhawa sa ilalom sa tubig); adunay mga kinahanglang bugnoon. Makit-an ang iyang pagbugno sa mga pagduha-duha niya sa pagputol sa mga linya ug estansa: “Caught in a force bigger than we were, we went/ sweeping away the names of our children we decided/ over marshmallows and a campfire/ written in big letters in an island for all the word to see.”

Adunay gugmang bakak, ingon sa balak nga “Bonifacio Arsonisto” ni Gerald Galindez. Dili daw tanan nga atong gituohang tinuod ug matuod kay kamatuoran, sama sa mga nabiling gahum sa kolonyalismo, ang lihok sa komersiyalismo, ug bisan ang mga hulmang banyaga sa literatura: “Walang laman ang mga tula’t sanaysay/ at kung meron man/ sila’y nasa tuktok na hindi natin naabot.” Kinahanglan daw kining sunogon aron mahawan ang dalan sa panibag-o. Mao tingali nga morag prosa ug walay klaro ang paghan-ay sa iyang mga linya. Sugdanan kaha kini sa iyang pagsupak sa gigugma natong literatura?

Mao sad kini ang makita sa balak nga “Ang Putang Inang Bayan” ni Doren John Bernasol. Paghigugma sad sa nasod ang gihusgotan niini ug direktahay ang paghan-ay sa mga ideya sa linya. Maskin karaan nang metapora ang puta alang sa atong nasod: “Oo puta ako, sa Kastila, Kano, Hapon, at muli sa Kano,” madunggan sa mga linya sa balak ang hugót nga pagpangga sa magbabalak sa iyang yutang giilang nasod. Mao segurong usahay ginatawag ang ing-aning mga balak (spoken word poetry) nga ‘húgot’ bisag dili gyod parehas ang duha.

Balibato ang gugma alang kay Michael John Otanes sa “Swollen Lymph Node,” usa ka sugilanong mahitungod sa (dili) pagtaganay ug (dili) paghigugmaay sa mag-amahan human mamatay sa ilang inahan/asawa: “A wall so high then propped up between them, from that moment on.” Dili ginahisgotan ang ilang gugma sa ilahang sultihanay ug sa pagsasaysay sa magsusugid apan ginapahibalo sa mga magbabasa nga naa lang kining gahulat mamugna sa atong hunahuna ug pagbati.

Pagpatinuod gayod sa tagohala sa gugma ang mga balak ug sugilanon sa isyu karon, nga bisag dugay nang nabuhi ang gugma, dili tinuod nga nahanduraw na ang tanan sa iyang kinaiya. Gabag-o ang gugma. Ingon pa ni Rio Alma, “Di na tayo umiibig tulad noon/ pagkat puso’y mga plastik at de-motor.” Aduna lang gihapong makaplagang bag-o samtang gadumdom kitang magsusulat ug magbabasa sa mga nahibal-an na.

M. J. Cagumbay Tumamac
Dakbayan sa Quezon

Issue 4 Introduction

Madalas na inuuri ang mga tao sa Mindanaw ayon sa kanilang kalinangan at paniniwala. Naniniwala bagaman ang ilan na hindi sapat ang mga pag-uuri (o pagkakahong) ito sa realidad, tigib naman ito ng kasaysayan ng kapuwa pagdakila sa sari-sariling mga pagkakakinlanlan at pagkaila sa pagkatao ng kapuwa.

Pagdakila sa likás na kilos ng kalikásan, una, gamit ang mga elementong Kristiyano ang litaw na pananaw sa akdang “Rorate Coeli” ni Genoroso Opulencia. Muli, napakatingkad ng paglalarawan ni Opulencia ng hulagway ng daigdig— “The sound of peltings/ on leaves, grass, and roofs/ is slowly coming in.” Lagi’t laging pinaalala ng kaniyang mga akda ang pagkakakilanlan ng anyong tula sa panahon ngayong maaari nang pag-anyuing tula ang lahat ng bagay at nilalang.

Karanasan naman ng Lumad na si Ija ang paksa ng akdang “Pangarap ni Ija” ni Doren John Bernasol. Payak lámang ang tunggalian ng kuwento—nais ni Ija na mag-aral ng kolehiyo ngunit hindi káya ng kaniyang pamilya kayâ naisip nilang ipaasawa siya sa isang matandang maykaya—ngunit kakakitaan ng gilas sa pagpili ng paksa at bisa ng tahimik na paglalahad; mas nakaririnig nga táyo sa galaw at mga mata ng tauhan. Si Bernasol, na kasalukuyan ngayong mag-aaral sa Mindanao State University, ay isang tinig na kailangang abangan.

Bagaman mahalagang itanghal ang sari-saring danas ng mga tao sa rehiyon ayon sa mga pag-uuri, hindi maitatangging mayroong mga karanasang walang kinikilalang paniniwala o lumalampas sa mga kahon ng lipunan. Pag-aasawa rin ng tagalabas, halimbawa, ang pinapaksa ng akdang ”The Bleached Hills of Cotabato” ni Erwin Cabucos, isang kilalang manunulat na humuhugot ng haraya sa tinubuang lupa ng Cotabato at kasalukuyang tinitirhan na Brisbane, Australia; ngunit sa isang dayuhan, na sasalubungin nila sa paliparan. Isa mga nakahuhuli ng pansin sa salaysay na ito ang imahen ng literal na pagka/lalapit ng mga paniniwala—“On the other side of the road stood a cream-colored Iglesia ni Kristo church with its towering spires . . . Then I was deafened by a loud cry over a speaker sitting on a mosque’s roof: ’Allahu Akbar, Allahu Akbar.’” —isang karaniwang kaayusan sa rehiyon.

Tigib ang sanaysay na “Notes of an Expat” ni Angeli Savas ng General Santos at na ngayon ay naninirahan sa Europa ng ligaya at ligalig ng paglalakbay at paghihiwalay sa mga lupaing tina(ta)hak. Sa isang bahagi ng kaniyang akda, muli niyang binalikan ang salaysay ang kaniyang danas na maiuri sa mga kahong binuo ng lipunan. Aniya: “. . . it is still a non-issue that holds back those few of us who are categorised this way from being able to see ourselves on the same level as everyone else. As a society, unless we admit there is injustice, we cannot start the way to equality. We cannot change what we cannot see.”

Dayo naman sa rehiyong ito ang manunulat na si Maureen Gaddi dela Cruz. Sa kaniyang tulang nása Filipino, “Hindi Kayo mga Pangalan Lamang,” at Ingles, “You Are Not Mere Names,” danas ng dahas na hindi lámang nakapaloob sa mga kahon ng Moro, Kristiyano, at Lumad ang muli niyang ipinapagunita sa atin. Hindi “. . .mga pangalan lamang / o mga numerong itinatala sa pisara” ang mga nawawala, pinatay, hinúli, at iba pa, dito, doon, noon, ngayon . . . Nakatutuwa ang balintunang piniling maging hindi tiyak ng buong tula upang tukuyin ang tiyak na danas at damdamin.

Wala ngang katiyakan kahit pilit táyong isinisisilid sa tiyak na mga uri.

M. J. Cagumbay Tumamac
General Santos City

Issue 2 Introduction

Tagpuan ng sari-sari ang lupain ng Cotabato. Kung susundan, halimbawa, ang pagsasatao ng rehiyon, matutunghayang unang nanirahan ang mga Blaan, Tboli, Manobo, at iba pang katutubòng tinatawag na ngayon bílang ang mga Lumad, kasáma ng mga Meranaw, Magindanawon, at iba pang pangkating nananalig sa Islam. Wala pang Filipinas noon, at malayang nakikipag-ugnayan ang mga tao sa rehiyon sa iba pang pangkat sa karatig na mga “bansa.” Mayroon namang mga naging paglusob at pagdalaw ang mga Espanyol ngunit hindi nila naipalaganap ang kanilang gahum sa rehiyon. Ang kasunod nang naging malakihang paggalaw ay ang pagdagsa ng mga migrante mula sa Luzon at Visayas tungo sa Mindanaw, na tinawag ng pamahalaan noon bílang ang “Lupain ng Pangako.” Ay, hindi ba’t kalasangan at alikabok ng Dust-diangas ang bumungad sa kanilang pagdating?

Hindi nakapagtatakang nagbubunga ang mga serye ng paggalaw ng mga tao, at maging ng mga ideya at pananaw, ng mga pagitan, pagsáma-sáma, kasalimuotan, at mga bagong kakanyahan—lahat sabay-sabay na nahubog at patuloy na hinuhubog sa rabaw ng Cotabato.

settlement-matutum

Isa sa mga unang bahay ng mga migrante sa rehiyon. Mula sa ‘The Tuna Country at the Southern Edge of Mindanao: 1939-2000’ ni Andrea Villano-Campado, Ph.D.

Sa isyung ito, muli táyong dudungaw sa pagkasari-sari ng rehiyong ito sa pamamagitan ng pagtatampok ng mga akda mula sa iba’t ibang yugto ng paglikha ng panitikan sa rehiyon. Pinakauna na rito si Rita Gadi, na bagaman kasalukuyang naninirahan sa labas ng rehiyon, ay lagi’t laging umuugat sa lungsod ng Kidapawan sa lalawigan ng (Hilagang) Cotabato. Sa isyung ito, mapapansing saligan ng kaniyang mga tula, na kinilala sa Palanca Awards noong 1964, ang pananalig/pagsandig sa relihiyon.  Isa namang dayo mula sa Kabisayaan si Generoso Opulencia at namamalagi na ngayon sa Koronadal. Pinarangalan sa Home Life Poetry Contest noong 1999 at 2000 ang kaniyang mga tula, na mga ehemplo ng kahusayan sa masining na paglalarawan. Noong 1994 naman kinilala sa parehong patimpalak ang tula ni Estrella Golingay, na isang retiradong propesor mula sa Surallah sa lalawigan ng Timog Cotabato. Bagabag at lambing ang inuusal ng persona sa kaniyang tula upang mapahimbing ang anak. Silang tatlo, kasáma ng mga naitampok na at itatampok pa sa journal na ito, ang mga ‘magulang’ ng panitikan sa rehiyon.

Kabilang din sa isyung ito ang mga makabagong tinig sa panulat. Nariyan ang kuwento ni Prescilla Dorado, na mula sa dakbayan ng General Santos at nag-aral ng malikhaing pagsulat sa Davao. Mabisa niyang kinasangkapan ang kuwentong ito upang magparamdam ng kaba, tákot, pag-asa(m), at pagkamulat ng mga batà. Mga kuwento at tulang hugot naman ang inihahandog nina Jude Ortega at Alvin Pomperada. Mula si Ortega sa Sultan Kudarat at kilalá nang manunulat sa bansa at tagapagtaguyod ng panitikan ng rehiyon ng Cotabato. Natatangi ang isang akda niya rito dahil sa paggamit ng baryasyon ng Filipino sa kanilang lugar. At mula rin si Pomperada sa General Santos at kilalá sa mga pagtatanghal niya ng spoken word. Tulad ng marami niyang tula, humuhugot ng talinghaga ang mga tula niya sa isyung ito sa kakanyahang Filipino.

Iba’t ibang wika, lugar, anyo, estilo, damdamin, pananaw, pagkatao…

Wala bang nagbubuklod sa mga ito? Walang maipapangako ang isyung ito. Marahil, mayroon kang makita, ngunit hindi ba’t hindi lagi’t laging mahalaga na mayroong nagbubuklod? Tiyak lámang sa mga akda rito ang sari-sari—ang katotohanang nananalaytay sa búhay ng mga táong kinikilála ang Cotabato na kanilang tahanan.

M. J. Cagumbay Tumamac
Manila

Three Filipino Poems

By M. J. Cagumbay Tumamac

 

Pananaginip kay Tud Bulul

(Ang tulang ito ay nanalo ng ikalawang gantimpala sa 2015 Talaang Ginto ng Komisyon sa Wikang Filipino.)

Sa bingit ng pagkilala sa sarili’t pagkakaila,
nakaluhod ka sa mga butil ng asin ng pagtanda;
sa asing ipinanlalaban sa lansa ng mga isdang
binabalikat mo bago ang umaga ay magsimula.

Hindi mo naisip ang sariling pumapasan ng bigat
ng mga dambuhalang bariles. Tangi mong nagagagap
na kakambal ng dambuhalang kampilan, gong, at kalasag
si Tud Bulul nang ang matandang si Lenkonul ay nanganak.

Iyong unang narinig ang kanyang dakilang pagkasilang
sa matandang mang-aawit ng Lambuling, ang iyong bayan.
Tatlong taon ka noon, kalong ng malong ng iyong nanay
na nagluwal sa panganay na nagtakda ng kanyang ngalan.

Labindalawang taon ka nang dumating sa panaginip
ang diwatang mula pa sa ikapitong suson ng langit.
Inilahad niya ang búhay ni Tud Bulul, sayá’t sákit,
nang sa suson ng mga tao, ikaw naman ang aawit.

Akala mo’y gaya lang iyon ng pagkahilig sa tunog
ng utóm at lingun, o gaya ng iyong unang pagtugtog
ng kulintang—umiiral sa suson ng gisíng at tulóg.
Nagpatuloy ang pananaginip. Ikaw ay napabantog.

Ang bayan mo ng Lembuling ay hindi nagdalawang-isip.
Tatay mo man ay lumayas at di ka nahele sa bisig.
Sa kanila, ang bata ay táong ganap at iniibig.
Ika’y hinayaan nilang managinip nang managinip.

Kagabi, natunghayan mong nais magkaroon ng supling
ng matandang Kemokul. Magdudulot sa kanya ng aliw
ang batàng kikilalaning bayani sa tanang lupain.
Isinalaysay mo ito sa ámong sa iyo’y umangkin.

Pasalamat ka raw na kinupkop ka matapos mamatay
ang nanay mong namasukan sa lungsod bílang kasambahay,
kahit batid niyang mga nitibo kayong walang alam,
na ang gawang di mapagkakakitaa’y alang sa hunghang!

Ano raw silbi ng pananaginip sa batàng bayani?
Bakit batà ang bayani, gayo’y walang talino’t buti?
Bakit katangi-tangi ang batàng ang tanging sinasabi
ay mga kababalaghang di kailanman mangyayari?

Di mo gaya si Tud Bulul—sumagi sa iyong isipan.
Siya ang batàng inaasahang magliligtas sa bayan.
Siya ang batàng magmamana ng kanilang kasaysayan.
Ikaw lang ang batàng aawit ng kanyang dakilang búhay.

Ngunit gaya ni Tud Bulul at ang Lemlunay nang malunod,
nagapi ka ng dambuhalang dagat at napatianod
sa suson ng buháy at patáy, sa bingit ng pagkalimot.
Ika’y nagkamalay. Nanuot ang asin sa mga tuhod.

Iyong naalala—si Tud Bulul ay muli pang nasawi
upang mahanap ang sarili. Ngunit siya’y magwawagi,
muling maglalakbay, at sa hulí’y laging makauuwi.
Sa hulí, pumikit ka upang managinip namang muli.

 

12 Disyembre 2004, Pamilihang Bayan ng Heneral Santos

Sabi nila, namalas mo ang isang kahong inilaglag ng isang mamàng sumuot
sa pagitan ng mga lapag ng mga tinadtad na baboy, baka at manok
at ng mga dikit-dikit na bisig, likod at puwit ng mga mamimilìng malakas
mambarat at magalit kung may masilip ni maliit na dugo o bulok sa loob.
Mabilis na naglakad palayo ang mamà. Sinubukan mong sumunod
gamit ang iyong titig lámang kahit bihasa ka na sa lansâ at sandamakmak
na tinig at tunog na nagpapalula sa mga pinaglalakuan mo ng mga súpot.
Nakatutok ka sa kinaluluklukan ng kahon, maraming hakbang ang agwat
mula sa kinatatayuan mo. Mabilis kang lumápit ngunit nag-iingat,
nag-iisip na sana ang nasa loob ay alahas o salaping limpak-limpak
nang makabili ka na ng mga tadyang, didbib, puwit o pakpak,
nag-iisip na ilang araw ka nang hihigop ng sabaw na may lamáng sahog,
nag-iisip ng sarap na malalasap, nag-iisip ng búkas, nag-iisip, nang sumabog
ang kahon at ang mga dibdib, bisig, lamanloob ay nagkalasog-lasog
at nagkalat sa mga lapag ng mga tinadtad na baboy, baka at manok.

Nasa isang sulok ka, buo,
sugat-sugat, tulala
sa nawasak mong pangarap.

 

Sto. Niño de Bula

Mulát na ang diyos nang samantalahin
ng hermana mayor ang nalabing dilim
upang kunin ito sa munting dambanà.
Lagi namang mulát ang diyos na batà.
Iláng ulit siyang nagdaop ng palad,
tíla humihingi ng pagpapatawad.
Ngayon lámang, senyor, ang kanyang winika
sa batàng ang dala’y dagat ng biyaya.

Tanggal na ang saplot ng diyos na mulát
nang ihanda ito para sa paggayak.
Sandaling tumitig ang tagapaglinis
sa katawang lastag upang mangilatis:
Kasing-itim natin ang tagapagtubos,
at punô ng dumi ang kulot na buhok.
Napapikit siya nang makitang dilát
ang musmos na diyos na batid ang lahat.

Binalutan niya ng telang pamunas
ang isang daliri upang magalugad
ang lahat ng sulok, pagitan, at singit.
Nasaan ang aring dapat nakaipit?
Naramdaman niya ang titig ng diyos.
Ito na ang tandâng dapat nang isuot
ang mapulang kápa at ang gintong damit.
Dakila na ngayon ang diyos na paslit.

*
Ang musmos na diyos ay isinisilang
na hindi kilála ang mga magulang;
hinuhubog lámang sa lilok ng paet
at sa alaala ng tagapag-ukit;
at ginagayakan ng dangal at dingal
at ng kakayahang tumupad ng dasal.
Upang may kumupkop, siya’y itatampok
sa estanteng punô ng musmos na diyos.

Kung mapalad siyang mapilì’t mabili’y
iluluklok siya sa altar katabi
ng kinikilálang ang kanyang ina.
Nasaan ang ama? Bihirang may ama.
Maririnig niya ang maraming dasal
ngunit kailanma’y di mapakikinggan
ang kanyang dalanging hindi mababatid
kahit ng kanyang diyos na mga kapatid.