Sanib

Ni Hannah Adtoon Leceña

(Ang sanaysay na ito ay finalist sa 3rd Lagulad Prize.)

Tatawagin ko siyang Mia, hindi niya totoong pangalan, gaya ng iba pang taong babanggitin ko sa kuwentong ito. Masayahing bata si Mia. Kahit no’ng ikinukuwento niya sa amin kung paano napikot ang boypren niya at ipapakasal na sa iba, hindi siya umiyak sa harap ng klase. Isa siya sa unang estudyante ko magmula noong bumalik ako sa aming munting barangay sa probinsiya ng Sarangani bilang isang guro. Malaki ang pinagbago ng aming paaralan, hindi lamang dahil sa dagdag na dalawang malaking building at mga bagong titser na pumapasok araw-araw. Nagbago na rin ang mukha ng lahat. Nakatutuwang isiping binata’t dalaga na ang mga bata noon.

Naging maganda naman ang pasok ng Hunyo sa akin. Nagturo ako sa senior high school, at ang klasrum ko ay malapit lang sa gate, sa covered area, sa canteen, sa Housekeeping Room, at sa Principal’s Office. Mapayapa ang aming paaralan, ngunit ang kapayapaang iyon ay nagimbal dahil sa sunod-sunod na nangyari sa aming mga estudyante—sapi.

Gusto ko sabihing hindi ako naniniwala sa sapi o sanib, pero may mga araw na nahihinto ang klase ko dahil sa sigawan na nangyayari sa labas. Minsan lumabas ang ilang estudyante ko para tumulong, kaya kinailangan ko na ring usisain kung ano ang nangyayari. Nakita ko na binubuhat ng isang co-teacher ko ang isang batang hinimatay, lupaypay, patungo sa Housekeeping Room, ang nagsisilbing parang klinik namin sa mga panahong ’yon dahil wala kaming totoong klinik at meron itong bakanteng kama. At dahil isang divider lang naman ang nakapagitan sa Housekeeping Room at sa aking klasrum, naririnig namin ang mga anasan at paminsan-minsang sigawan sa kabila. “In Jesus’ name!” sigaw ng isang boses. Natulala kami. Napilitan akong tumigil pansamantala sa aking lektyur hanggang sa tumunog ang bell hudyat ng recess.

“Ma’am, parang mangangagat na!” sambit sa akin ng isang estudyanteng humahangos. Kaliwa’t kanang sumbong ang aking narinig mula sa Grade 11 na aking advisory class. Parang gusto kong maniwala, pero parang ayoko rin. Baka kasi may personal na pinagdadaanan ang mga bata kaya emotionally unstable sila. Ganoon din kasi ang nangyari sa ilang estudyante ko noon sa isang private school sa lungsod ng General Santos-hinihimatay tuwing may exam. Noong nasa kolehiyo naman ako, sinasapian din daw ang boardmate kong si B. Ilang beses na rin siyang dinala sa simbahan ng mga kasama kong nangungupahan sa isang boarding house na malapit lang sa paaralan. Ang sabi ng roomate niya, sumuka raw si B ng malagkit at kulay itim na hindi niya rin maipaliwanag kung pagkain ba. Minsan nadadatnan ko rin sila na nagdarasal sa loob ng kuwarto. Takot na takot nga ako no’ng nakitulog si B sa akin isang gabi. Baka kasi atakehin na naman siya. Pero bago ako lumipat sa dormitoryo ng pamantasan, narinig ko sa roommate ko na titigil muna daw sa pag-aaral si B. Mukha raw kasing buntis siya at iniwan ng boypren. ’Yon daw talaga ang totoong dahilan kung bakit wala siya sa sarili.

Noon ding bata pa ako, palagi akong iniiwan ni Mamang upang bantayan sa ospital si Angkol Zaldy. May sakit kasi siya. Hindi na siya kumakain at kailangan niya nang turukan ng pampakalma. Sinasapian daw siya ng mga engkanto sa may punong balete. Pero iba naman ang sinasabi ng mga doktor.

Isa pang dahilan kung bakit alanganin akong maniwala sa sapi ay dahil minsan na rin akong nagawi sa Housekeeping Room ng paaralan. Doon nakita ko ang isang estudyanteng babae, nag-iisa at umiiyak. No’ng kausapin ko, napag-alaman ko na nag-away pala ang kaniyang mga magulang. Nakakaiyak naman talaga sa tuwing nag-aaway ang mga magulang, lalo na kung parang nagpapatayan na sila. Ganoon ang madalas na eksena sa bahay noong bata pa ako. Wala akong ibang magawa kundi magtakip ng tainga, magtago sa kumot, o magkunwaring nagbabasa ng libro habang humihikbi. Nabuo sa isip ko ang isang haka na baka wala naman talagang nangyayaring sapi o sanib. Baka naman kasi wala talagang sumasanib sa atin bukod sa ating mga sariling takot at lungkot sa loob-loob na hindi natin mailabas. O baka natatakot lang tayong ipakita ang totoo nating sarili, kaya nagkukunwari tayong sinasapian tayo ng ibang tao, ng ibang kaluluwa.

Pero nag-alala ako dahil nang sumunod na araw, maraming mga bata pa ang dinala sa Housekeeping Room dahil sa parehong kondisyon—nawawalan ng malay, nagpupumiglas, umiiyak, nangingisay. Wala pa ring nagpapakalma sa kanila maliban sa mga salita mula sa Bibliya at ng mga kaibigan.

Hanggang sa sinapian ang estudyante ko na mismo na si Ana. Nasa second floor kami at nagtatalakay ng paggawa ng cookbook nang bigla siyang hinimatay sa kaniyang upuan. Agad nagsialisan sa kanilang puwesto ang iba kong estudyante. Nakatayo lang ako sa harap. “Ga, OK ka lang?” tanong ko kay Ana. Agad namang nagmungkahi ang mga bata na dalhin siya sa baba. Saka pa lang ako nakagalaw. Napakabigat niya, kaya kailangan siyang buhatin ng pinakamalaking lalaki sa klase. Nagpupumiglas siya noong ilapag sa kama sa Housekeeping Room. At doon ay parehong senaryo nga ang aking nakita. Sobrang lakas niya, nagpupumiglas, tumatawa. Parang baliw. Parang wala sa katinuan. Tulong-tulong kami sa paghawak sa kaniyang kamay at paa. Dumating ang iba pa para ipagdasal siya. Sumisilip naman sa bintana ang ibang mga bata na para bang nakikinood ng isang palabas sa TV.

“Tawagin mo si Sir Win!” utos ko sa isa kong estudyante. Co-teacher ko si Sir Win. Nag-aral siya ng pagiging pastor, kaya marahil may nalalaman siya tungkol sa exorcism o kung anuman ang tawag sa ginagawang pagtataboy sa masasamang espiritung nang-aagaw ng kaluluwa ng iba.

Nang dumating si Sir Win, umusal siya ng panalangin. “Umalis ang kulang sa pananampalataya!” pasigaw niyang sabi sa aming lahat. Nagdalawang-isip ako kung ano ang gagawin. May takot sa loob ko. May bahagi sa akin na naniniwala at may bahaging hindi. Paano kung totoo? Baka lumipat sa akin ang demonyong nasa loob ni Ana dahil mahina ako. Hindi ako makagalaw. Naghahanap ako ng lakas para kumapit, pero sa bandang huli ay bumitaw rin ako. Hindi ko kaya.

Bumitaw ako sa pagkakahawak kay Ana, at nagimbal ako nang pagbitaw ko ay sumigaw siya, “Sungay! Sungayan!” Halos dinadaganan na siya ng mga taong naroroon para hindi siya makawala. Umalis ako. Nanatili ang iba. Matapos ang mahabang pagdarasal at pakikipagbuno, kumalma si Ana. Inuwi na rin siya pagkatapos. At hindi na siya bumalik pa. Hindi ko alam kung dahil ba sa nangyari sa kaniya o dahil nabu-bully si Ana ng kaniyang mga kaklase. Minsan kong nahuling pinagtatawanan siya ng mga lalaki niyang kaklase, na agad ko namang pinagsabihan. Siguro dahil transferee siya at may tono ang kaniyang pagsasalita. Isa kasi siyang T’boli.

Akala ko hindi na mauulit pa ang nangyari. Pero hindi doon nagtapos ang lahat. Nagkaklase na naman ako nang biglang may dumating sa klasrum namin. Dala-dala na naman ng ibang co-teacher ko ang isang batang babae. “Ma’am, close ang Housekeeping Room,” sabi niya sa akin. Pinapasok ko sila, at inilapag nila sa sahig ang katawan ng estudyanteng lupaypay. Hinawakan nila ito. Marami sila. “Diyos ko! Na naman?” sabi ko sa sarili. Sabi ng mga bata, lalaki lang daw ang puwedeng humawak sa katawan ng batang babae. Pamahiin. Aaminin ko, nag-alala ako na baka pisikal nang nasasaktan ang estudyanteng babae. Paano kung wala naman talagang kaluluwang sumasapi sa mga bata? Paano kung niloloko lang kami ng mga batang ito?

Kaliwa’t kanan na ang narinig kong kuwento ng sanib mula sa mga bata. Naungkat na rin ang sabi-sabing may namatay na sa paaralan namin noon. Buntis. Asawa ng unang principal. Nahulog umano ito sa hagdan. Ang sabi ng iba, itinulak daw ito, ngunit hindi napatunayan kung sino. Doon mismo sa building na pinagtuturuan ko. Hanggang sa naalala namin ang school guard na si Mando na namatay rin dahil nahulog mula sa mababang bahagi ng puno at nabagok ang ulo. Dead on the spot siya. At paminsan-minsan daw ay nagpaparamdam siya sa mga bata.

Ang sabi ng iba, nagdadrama lang ang ibang bata para makakuha ng atensiyon o dahil sa mainit na panahon. Kulang kasi sa electric fan ang paaralan, bukod sa katotohanang siksikan ang mga bata sa loob ng klasrum at ang iba naman ay hindi nakapag-agahan. Ang sabi naman ng iilan, baka depresyon-may problema ang mga bata at kailangan nila ng mapagsasabihan.

Mass hysteria—ito ang tawag ng mga eksperto sa ganitong penomenon. Sinasabing psychological illness. Hirap sa paghinga, pananakit ng ulo, pagkahilo, pag-ubo, at pagkapagod ang nararamdaman ng mga taong nasa ganitong sitwasyon, mga bagay na nakita ko sa aming mga estudyante. Hindi lamang ito nangyari sa paaralan namin o sa Pilipinas kundi sa buong mundo.

Anupaman ang totoong dahilan ng mga nangyayari, nagdesisyon ang aming principal na mag-pray over sa buong kampus. Hapon na ng alas-tres nang matapos ang aming paglilibot at pagdarasal. Wala namang nangyaring pagkalampag sa mga pintuan, pagkalaglag ng mga libro, o kiskisan ng mga upuan, tuld ng mga nangyayari sa mga horror na pelikula at sa mga kuwento-kuwento.

Makaraan ang ilang linggo, naging mapayapa ulit ang paaralan. Wala nang sinasaniban. Wala nang mga sigawan. Wala nang araw-araw na pagpi-pray over sa mga batang di makahinga at umiiyak nang walang dahilan. Wala nang pagkaantala ng klase. Makakapagpahinga na kami emotionally at mentally.

Hanggang si Mia na nga ang sinaniban. Dinala rin siya sa Housekeeping Room ng kaniyang mga kaklase at titser. Nakita ko si Mia, nangingisay.

Sinabi nilang may pinagdadaanan si Mia. Dahil siguro sa problema sa pagitan nila ng co-teacher ko. Pinatawag siya sa Guidance Office, at hindi ko sinasadyang marinig ang naging pag-uusap. Nasa comfort room kasi ako noon. Doon ko napagtantong napakalaki ng papel na ginagampanan naming mga guro sa mental health ng aming mga estudyante. Puwede kaming bumuo at magwasak. Matapos mabigyan ng resolusyon ang nangyari, hindi na pumasok si Mia sa paaralan. Sabi ng iba, hindi lang siya basta na-stress, na-depress siya. Napahiya raw kasi siya sa buong paaralan. Pero kung ang co-teacher ko naman ang tatanungin, si Mia ang hindi nagsasabi ng totoo. Bukod sa hindi magandang nangyari sa pagitan nila, nagkautang din daw si Mia ng malaking halaga sa ibang tao nang pumasok ito sa online selling.

Hanggang sa pumunta ang Nanay ni Mia sa paaralan habang may flag ceremony. Gano’n pa rin daw ang kondisyon ni Mia, sinasaniban, at kailangang papuntahin ang kaniyang mga kaklase sa kanilang bahay para ipagdasal siya. Iba ito sa nangyari sa iba naming estudyante. Sinusundan ba si Mia ng kung anumang nakikitira sa katawan niya pati sa bahay nila? Matapos ang ilang linggo, nabalitaan naming namatay siya at muling nakabalik sa mundo ng tao.

Noong una, marami ang hindi makapaniwala. Kahit ako. Hanggang sa nabalitaan naming nakakapagpagaling ng maysakit si Mia at nahuhulaan niya ang lahat ng nangyari sa buhay ng nagpapagamot sa kaniya at mga pagnanakaw, pagsisinungaling, pambabarang—lahat ng sikreto. Hindi ko sinasabing walang nagduda, pero mas marami ang naniwala. Mabilis na kumalat sa aming lugar ang nangyari kay Mia. Nagbago ang lahat. Sa halip na pag-usapan ang ibinibintang sa kaniyang kasalanan, nakalimutan ito ng buong paaralan. Itinuring siya ng mga tao na isang tagapagligtas.

Naalala ko ang sabi sa akin ni Mama. Baka raw may elementong nakipagkaibigan kay Mia dahil naawa sa kaniya. Baka binigyan siya ng kapangyarihan ng kaniyang tinatawag sa Cebuano na abyan o aghuy para makapagpagaling siya, at para ipagtanggol din ang kaniyang sarili.

“Delikado kung pupunta ka doon kasama ang asawa mo,” sambit ng aming kapitbahay kay Mamang. “Naku, mabubulgar ang di dapat mabulgar!” Isinalaysay nito kay Mamang ang samu’t saring kuwento ng mga nagpagamot kay Mia at gumaling.

Noong mga panahong iyon, namatay dahil sa motorcycle accident ang aking estudyanteng si Francis at ang dalawa pa niyang kasama. Pumunta raw kay Mia ang nanay ng isa sa kanila dahil nakakausap daw ni Mia ang kaluluwa nila. Naglalaboy pa rin daw ang kaluluwa ng mga ito. Hanggang sa halos lahat na ng mga namatayan sa aming barangay ay pumunta kay Mia para malaman kung ano ang nangyari sa mga mahal nila na pumanaw na, lalo na ’yong mga namatay nang biglaan, nang basta-basta, ’yong mga taong hindi man lang nakapagpaalam. Nakikita raw ni Mia ang lalaking sinaksak at napatay dahil sa nangyaring riot sa diskuhan sa amin noong piyesta. Hawak-hawak daw nito ang sariling bituka. Nakita rin ni Mia ang kagawad namin na matagal nang patay dahil binaril ng mga di nakikilalang kalalakihan. Mukhang gusto ring tukuyin ng pamilya kung sino ang tunay na maysala. Pero nanatiling lihim ang lahat sa pagitan nila. Nandito lang daw ang mga biktima, hindi pa rin nakakapunta sa itaas, gumagala. At nakita rin daw ni Mia ang langit at impiyerno. Habang sinasabi ni Mia ito sa mga nagpapagamot sa kaniya, napapanatag naman ang kalooban nila, na para bang makakahinga na sila nang maluwag dahil nabigyan na ng kasagutan ang kanilang mga tanong.

Sinabi naman sa akin ni Fely, isang kaklase ni Mia, na nakakausap ni Mia ang namayapang ina ni Fely. “Paano naman niya malalaman ’yong sinabi ng Nanay ko sa akin, ma’am, eh wala naman siya sa bahay no’ng buhay pa si Nanay?” sambit ni Fely, na kinukumbinsi akong maniwala sa mga sinasabi niya.

“Bakit hindi mo siya subukang tanungin, ma’am, para maniwala ka?” sabi ni Helen. “Kahit anong tanong.”

Aaminin ko, namamangha ako tuwing naririnig ko ang mga ito. Parang gusto kong kausapin si Mia. Gusto kong malaman kung galit ba ang tatlo kong kapatid dahil namatay sila dahil sa akin, dahil buayahon daw ako at hinihigop ang kanilang buhay, sabi ng mga tao. Ilang beses na akong nagpa-kudlit, isang ritwal na isinasagawa ng mga albularyo tuwing kabilugan ng buwan. Sinugatan nila ang palad ko gamit ang punyal tapos tinakpan nila ng itim na tela. Pero mukhang hindi naman tumalab sa akin. Sabi ni Mamang, nawalan daw ng bisa ang mga ritwal dahil hindi ako naniwala. Kailangan daw kasing maniwala ka para gumaling ka. Naisip ko tuloy, ’Yong mga kapatid ko, naniniwala rin kaya sila na ako ang pumatay sa kanila? O baka galit sila dahil hinayaan ko lang na maghiwalay sina Mamang at Papang. At natatawang naaawa ako sa sarili ko hanggang ngayon sa tuwing naalala kong naiisip ko ang mga ito. Ako, kakausapin ang mga nasa kabilang buhay? Ni hindi ko nga magawang kausapin ang mga buhay.

Dahil sa mga nangyari, minsan ko na lang makita si Mia sa paaralan. At hindi na rin normal ang tingin ng iba sa kaniya. Minsan para siyang artista na hinahangaan. Minsan para siyang may sakit na iniiwasan. Doon ako mas nalungkot. Ang sabi ng iba, inatake rin siya habang nasa on-the-job training sa Tourism Office ng aming bayan. Pagkatapos niyang makabalik sa kaniyang katawan, ipinagtapat niya ang nakita niya sa tagapamahala ng opisina. Sinabi niya na marami na raw ang namatay sa lugar na iyon. Namangha naman ang tagapamahala kung paano nalaman ni Mia na dati ngang sementeryo ang kinatitirikan ng opisina.

Dumami na nga nang dumami ang nagpapagamot kay Mia. Sa tuwing pumupunta ako ng General Santos City, nadadaanan ko ang prusisyon ng maraming tao sa gulod kung saan sila nakatira. Hanggang tanaw lamang ako sa kanilang munting tahanan. May mga tao sa tabi ng kalsada na nagpapahinga sa ilalim ng trapal dahil mahaba pa ang pila, may mga sasakyan at kotseng nakaparada, may mga bagong tayong tindahan para sa mga nagugutom at nauuhaw. Nang minsang pauwi ako sa amin sakay ng bus, may isang matandang nagtanong sa konduktor kung nasaan daw ang bahay ng batang nanggagamot dahil doon siya bababa. Itinuro ko ang direksiyon. Nagtanong ang mga katabi ko sa bus kung paano ko nalaman. Sinabi ko na estudyante ko si Mia. At sinundan ’yon ng mga kuwento nila na marami na nga ang pinagaling ni Mia, hindi lamang mula sa amin kundi sa mga karatig probinsiya. Kahit daw ang mayor ng bayan namin ay pumunta sa kaniya. Nahuhulaan ni Mia ang lahat-lahat. Pero hindi siya nagpapabayad. Tinatanggap niya lang kung ano’ng iniaabot sa kaniya.

“Ma’am, ’yong lolo ko, ang priority number umabot na sa nine hundred plus,” sabi sa akin ng estudyante kong si Lily isang araw. Halos malaglag ang panga ko sa sahig ng klasrum. Ganoon karami ang nagpapagamot kay Mia? Hanggang sa ipinakita sa akin ng estudyante kong si Harold ang larawan ng mga nagpapagamot sa kaniya. Nanlaki ang mga mata ko. Hindi ordinaryo ang sakit ng mga ito. May taong parang dalawa ang ulo, may nakalunok ng buto ng manok at sumabit sa lalamunan, at may mga hindi maipaliwanag ang karamdaman, tulad ng sakit sa balat, susong nagnanaknak, at iba pang hindi mo kayang sikmurain. Hindi kumain ang mga bata pagkatapos nila iyong ipakita sa akin.

Tubig ang paraan ng panggagamot ni Mia. Dinadasalan niya ang tubig at ipinapainom sa maysakit. Narinig ko isang araw sa office ang sabi ng isa kong co-teacher habang nagla-log in. May nagpaggamot daw kay Mia na may third eye, at nakita nito ang isang anino na sumanib kay Mia habang nanggagamot. At nangitim daw ang mga mata ni Mia. Kinilabutan kaming mga nakarinig.

Hindi ko pa rin alam kung ano ang paniniwalaan ko, bukod sa katotohanang anak ako ng mga magulang ko at hindi na sila magkakabalikan pa, bukod sa katotohanang may Diyos. Hindi ko na alam kung ano pa ang puwedeng paniwalaan at hindi. Kay daling isiping ang mabuting nangyayari ay bunga ng kabutihan. Pero wala namang nakakaalam kung ano nga ang sumanib kay Mia. At kung ano ang sumanib sa mga bata. O kung ano ang sumasanib sa atin. O kung may sumasanib nga ba sa kanila o sa atin.

Maka-Diyos si Mia. Alam ko. Pastor ang kaniyang Tatay. Mabait din siyang bata sa pagkakaalam ko. May mga panahon pa rin na sa tuwing pumapasok siya mahihimatay na naman siya. Maliit ang boses niya, matinis, parang sa duwende. Nakita mismo ng dalawang mata ko ang nangyayari sa kaniya. Iba ’yon sa nakita kong sanib sa mga bata. Si Mia, hindi sumisigaw, hindi umiiyak, hindi nangangagat, pero nangingisay. Parang nagsasayaw. Parang ritwal. Parang babaylan. Gano’n daw talaga siya lalo na kapag may malalang nagpagamot sa kaniya. Mukhang hinihigop ni Mia ang sakit ng mga nagpapagamot para gumaling sila.

Isang tiyuhin ko ang nagpagamot kay Mia. Para na kasi siyang elyen. Nangangayayat at tumutulis ang kaniyang tenga. Parang bungo. Puting-puti ang kaniyang mukha. Kamukha niya ang paniki. “Ang guwapo ni’yo naman, kuya, kasi nililigawan kayo ng reyna ng mga paniki,” ang sabi ni Mia. Natawa raw ang mga nakarinig. Ang sabi pa ni Mia, may nakatirang paniki sa loob ng tiyo ko at malapit na siyang maging paniki. Hindi ko alam kung kumusta na ang tiyo ko ngayon, kung gumaling ba siya o hindi, kung naniwala ba siya o hindi.

Ang sabi ni Mia, hindi niya mapapagaling ang mga tao kung wala ang Panginoon. Ang sabi ng mga tao sa aming barangay, pananampalataya ang nagpapagaling sa kanila. Dahil naniniwala sila. At may mga tao namang hindi naniniwala. Sabi ng iba, wala namang mawawala kung maniwala. Pero hindi ba’t malaki ang mawawala kapag tuluyan tayong naniwala sa lahat ng puwedeng paniwalaan?

Malaki ang pinagbago ni Mia simula noong sinapian siya. Naisip ko, hindi tulad ng ibang estudyante na nakabalik sa dati, si Mia iba na no’ng bumalik. Ibang Mia ang bumalik. Hindi talaga siya nagbalik sa kaniyang dating sarili. At pati na rin kami.

Buayahon

Ni Hannah Adtoon Leceña
Gumalaysay

“Nanie buayahon!”

Mao ni ang permanente nako madungog sa akoang mga kadula sukad pa sa una. Buayahon daw kuno ko. Kana bang tuo-tuo nga aduna koy buaya sa akoang kamot maong wala koy mga igsuon. Kay tungod lagi gitukob daw nako sila.

Tinuod. Upat unta mi karon nga mag-igsuon. Ingon sa mga tawo, do-re-mi unta mi. Apan ambot unsay nahitabo nga ako ra man ang nabuhi sa amoa. Ug kung dili ako ang una nahimugso, mabuhi kaha sila?

Akoang una nga igsuon, baynte anyos na unta siya karon—lalaki, gwapo, liwat kuno sa akoang amahan, taliwtig og ilong. Ang misunod kaniya, babae. Igo ra kini nakahilak ug namatay dayon. Nilabay ang pila ka tuig, nasundan na sab kini, ang akong igsuon nga si Princess, nga nabuhi pa og usa ka buwan. Ingon sa mga tawo, gwapa daw kaayo kini. Maong Princess iyahang ngalan kay mora kuno siyag usa ka prinsesa. Nagmaya ang tibuok banay sa pag-abot niya sa amoang kinabuhi. Apan nilabay ang usa ka buwan, nagsakit na sab kini. Nagpulihanay ra mig sakit ni Princess. Halos maglurat na kuno iyahang mata tungod sa kainit, ug paghuman niya mahuwasi, ako na man sab ang maglimbaglimbag tungod sa taas nga hilanat.

Paghuman sa usa ka buwan, namatay siya.

Dili nako mahinumdoman ang kinatibuokan tungod kay hanap kini sa akoang panumdoman. Mag-upat ka tuig pa ko niadtong panahona. Apan dili nako makalimtan ang sakit. Dili mahimong makalimot ko sa kapait nga akoang gibati sa una (ug tingalig hangtod karon).

Gamay nga lungon nga kolor pink ang gipanday ni Angkol Balong alang kang Daping, angga ni Princess. Mihilak si Lolo sa hilom. Nilagupok ang bungbong sa balay, ug nasamad ang kinumo ni Papang. Ningaab akoang Lola Pilang ug mga iyaan. Ilahang mga mata nitan-aw kanako, samtang ako nisiplat kang Daping, tua sa higdaanan giilisan ni Mamang og sanina. Gisuot ni Princess akoang paborito nga sinina.

Pila na ka manambalan ang giadtoan sa akoang ginikanan aron lang pakudlitan akoang kamot. Sukad katong elementarya pa ko. Moadto mi usahay og bukid sa Kansan ug sa Pansulan aron magpakitabang sa mga manambalan aron lagi mamanghoran na ko. Sumala pa sa akoang inahan, katong bata pa ko, gipakudlitan kuno ko sa usa ka manambalan—si Sigon, nga gikan pa kuno sa Lake Sebu. Gigisian niini akoang palad ug gitunol sa kagabhion nga hayag kaayo ang buwan anha gihimo ang ritwal. Paghuman, abi sa mga tawo naayo na gyod ko, apan wala diay gihapon.

“Ikaw, tungod sa imo maong namatay ang imong mga igsuon!” Mao kini ang nadungog nako sa akoang inahan sa gabii nga nagbilar sila sa haya ni Princess.

“Tungod nako namatay sila,” ingon pod nako sa akong kaugalingon.

Hangtod sa nitungha ako sa eskuylahan, mao lang gihapon ang sunlog sa akoa sa akoang mga kadula. “Nanie buayahon!”

Hangtod sa nitungha ko og kolehiyo, ikapila makuhaan si Mamang. Ikapila na sab ko magpatambal sa bisag kinsa bisan pa og sukwahi kini sa akoang ginatuohan. Nakahinumdom ko, adunay usa ka manambalan nga miadto sa amoang balay. Tag-as kaayo kinig kuko, ug gisuksok niini iyahang mga kuko sa akoang mga kuko samtang nagsulti og mga pulong nga wala namo masabti. Nagdugo intawon akoang kamot. Nakahilak ko dili sa kasakit sa akoang kamot apan tungod sa gibati sa akoang dughan. Nilabay ang pila ka buwan, nagmabdos akoang inahan, tulo ka buwan.

“Ayaw sa og uli diri kay nagmabdos imohang mama,” segun ni Papang.

Tama. Dili sa ko angay magpaduol sa akoang inahan. Apan naunsang pagkaunsa man nga bisag layo na kaayo ko sa ilaha, nahulogan ra man gihapon siya. “Bisag nakudlitan na ka, kung dili ka motuo, dili gihapon na moepekto!” segun sa akoa sa mga tawo.

Sala gihapon diay nako. Sala sa akoang mga kamot. Itambong ko na ba kaha kini sa impyerno?

“Buayahon ka?” pangutana sa akoang classmate nga si April sa akoa usa ka adlaw nga nahisgotan namo sa eskuylahan ang tuo-tuo sa amoa nganong wala koy igsuon. “Ako wala sab koy igsuon,” ingon niya. “Tulo pod unta mi, pero namatay pod sila. Gipangsulod namo sila sa gamay nga botelya.”

Nahikurat ko sa nadungog gikan niya. “Buayahon sab ka?” pangutana nako.

“Dili. Ingon sa manambalan, naay lungon sa akoang kamot.”

“Lungon?”

“Oo, lungon. Ug kabalo ba ka, Han, kung dili ta magpakudlit, dili sab ta magkaanak?”

“Ha?”

“Sumpa kini.”

Mitan-aw ko sa mga kuriskuris sa akoang palad. Ani diay kagamhanan ang kamot nako.

Karong kalagkalag, duawon na pod nako si Princess sa iyahang lubnganan. Wala ko pa gihapon napasaylo akoang kaugalingon sa nahitabo. Lisod patuohon ang akoang kaugalingon nga dili ako ang sad-an nganong nawala siya namo.

Editors and Contributors

CONTRIBUTORS

Hannah Adtoon Leceña is a high school teacher and spoken word artist from Kiamba, Sarangani Province. She was a fellow at the 2018 Davao Writers Workshop, the 3rd Bathalad–Sugbo Creative Writing Workshop (2019), and the 26th Iligan National Writers Workshop (2019), where her story received a special Jimmy Y. Balacuit Literary Award. She earned her Bachelor of Secondary Education (major in Filipino) degree at Mindanao State University in General Santos City.

Jerico L. Marcelino is from Carmen, Cotabato Province, and earned his Bachelor of Science in Accountancy degree from the University of Southern Mindanao in the same province.

PG Murillo is an independent rap artist and battle emcee. He won first place at the rap battle of the 2017 GenSan Summer Youth Fest and was declared champion at the spoken word competition of the 2019 GenSan Summer Youth Fest. He studied information technology at Systems Technology Institute (STI) in General Santos City.

Adrian Pete Medina Pregonir is a senior high school student in Banga, South Cotabato. He has been published in Cotabato Literary Journal and Liwayway, and he was a fellow for poetry at the 2018 Davao Writers Workshop. His piece in this issue, “Noon Akto-o Hén Fa Gali Em (May Katotohanan Pa Pala),” won third prize in the Kabataan Sanaysay category of the 69th Don Carlos Palanca Memorial Awards for Literature (2019).

Prince Vincent M. Tolorio teaches at Holy Trinity College of General Santos City and earned his bachelor’s degree in Filipino at Mindanao State University in the same city. He is currently taking up Master of Arts in Teaching Filipino at Sultan Kudarat State University.

EDITORS

Jude Ortega (Editor in Chief) is the author of the short story collection Seekers of Spirits (UP Press, 2018). In 2015, he received honorable mention at the inaugural F. Sionil José Young Writers Awards and at the Philippines Graphic Nick Joaquin Literary Awards. He studied political science at Notre Dame of Marbel University in Koronadal City, South Cotabato, and currently stays most of the time in Isulan, Sultan Kudarat.

David Jayson Oquendo (Editor for Fiction) is from Polomolok, South Cotabato, and works in Davao City as an electrical engineer. He was a fellow for fiction at the 2018 Davao Writers Workshop and is a former editor in chief of the official student publication of Mindanao State University in General Santos City.

Andrea D. Lim (Editor for Poetry) is working as an editor for a publishing company in Cebu City while taking her master’s degree in literature at the University of San Carlos. She was a fellow at the 24th Iligan National Writers Workshop (2017) and is a former editor in chief of the official student publication of Silliman University in Dumaguete City, Negros Oriental. Her family lives in General Santos City.

Paul Randy P. Gumanao (Editor for Poetry) hails from Kidapawan City, Cotabato Province, and teaches chemistry at Philippine Science High School–SOCCSKSARGEN Region Campus in Koronadal City, South Cotabato. He was a fellow for poetry at the 2009 Davao Writers Workshop and the 2010 IYAS National Writers Workshop. He is a former editor in chief of the official student publication of Ateneo de Davao University, where he earned his bachelor’s degree and is finishing his master’s degree in chemistry.

Hazel-Gin Lorenzo Aspera (Editor for Nonfiction) is a registered nurse, artist, and writer. She spent her childhood in Cotabato City and is now based in Cagayan de Oro City. A fellow for literary essay at the 1st Cagayan de Oro Writers Workshop, some of her feature stories appear in the book Peace Journeys: A Collection of Peacebuilding Stories in Mindanao. Currently, she is Associate Director for Communications and Junior Fellow for Literary Essay of Nagkahiusang Magsusulat sa Cagayan de Oro (NAGMAC).

Jennie P. Arado (Editor for Nonfiction) is from Koronadal City, South Cotabato, and currently works for a newspaper in Davao City as editor of the lifestyle section. She earned her BA in English (major in creative writing) from the University of the Philippines–Mindanao and was a fellow for creative nonfiction at the 2016 University of Santo Tomas National Writers Workshop. Her story “Ang Dako nga Yahong sang Batchoy” won the South Cotabato Children’s Story Writing Contest in 2018.

Norman Ralph Isla (Editor for Play) is from Tacurong City, Sultan Kudarat, and a department head at Mindanao State University in General Santos City. He was a fellow for drama at the 2015 Davao Writers Workshop and at the 4th Amelia Lapeña–Bonifacio Writers Workshop (2019). Several of his plays have been staged in General Santos City and South Cotabato.

Ginadili

Ni Hannah Adtoon Leceña
Sugilanon

Wala pa kasulod sa ilahang balay si Rosemarie apan gitampalong na kini sa amahan. Nagakalayo ang mga mata niini. “Di ba ana ko nga manguyab ka og maskin kinsa basta ayaw lang nang Muslim, Rosemarie? Gahi kaayo ka og uwo!” singhag niini sa iyaha.

“Tay, gihigugma ko si Rashid!” singhal usab sa dalaga nga gigunitan ang namuwang aping.

“Motubag pa gyud ka ay! Sulod diri!” Giguyod ni Raul ang iyahang anak nga baye sa sulod sa ilahang panimalay. Mura og baboy nga nagtiyabaw si Rosemarie, ug nagtabisay na intawon ang sip-on ug luha sa dalaga. Naa sa kusina ang iyahang inahan nga nagpreparar og panihapon, ug nahikurat kini sa nadungog nga nilagubo sa salas, ug nagdalidali kini og anhi.

“Raul! Tama na, Raul! Maluoy intawon ka sa imohang anak!” Mihilak si Pilang nga nidagan aron patindogon ang anak sa pagkakita nga moaksyon naman sab og patid ang bana.

“Asa ka man gud intawon gikan, Rosemarie, nga gabii na kaayo?” ang naingon sa inahan. “Di ba ana ko nga dili na maglaroylaroy! Kabalo nang alert kaayo karon!”

Wala makatubag si Rosemarie. Nagdugo ang ngabil niya. Apan wala pa gihapon nahuman og yawyaw ang iyahang amahan. Mas nikusog hinuon kini. “Daan na tika giingnang bayhana ka nga ayaw panguyab og Muslim, apan ambot unsa imong nakaon, nganong ginaunok-unok man gyud ko nimo!”

Nidanguyngoy lamang intawon si Rosemarie sa daplin. Dili gayod siya makasukol sa amahan. Aduna kini high blood. Nahadlok siya nga atakehon kini.

“Pwe! Aduna man untay anak nga seaman didto si kumpare, apan giunsa nimo, Rosemarie?” dungag sa iyahang amahan. “Diyos Santisima, Rosemarie! Kung wala pa lang kamo nakita sa atoang silingan didto sa basakan, dili kami makabalo ni mama mo sa imohang kabuang. Brayt ka man untang bataa ka, apan wala gyod nimo gigamit imong utok kay tungod uwagan kang dako!”

Gipapahawa na lamang sa iyahang inahan ang dalaga kay tingalig mahinaykan kini ni Raul.

Nisulod sa iyahang lawak si Rosemarie ug nihilak pag-ayo. Dungog kaayo niya hangtod sa sulod ang gipanulti sa iyahang amahan.

“Unsa na lamang ang iingon sa atoang mga higala ug silingan, Pilang! Unsaon na lang kon mabuntis nang imong anak! Dili gyod ko makadawat og apo nga Muslim!”

“Tama na na, Raul,” miingon ang tiguwang baye. “Kabawo na man ka sa mga batan-on karon, uyab karon, magbulag ugma. Tingali sabton sa nato imohang anak karon.”

Gisampongan ni Rosemarie ang iyahang dalunggan, ug iyahang nahunahunaan ang mga kaagi nila ni Rashid sa nilabay nga tulo ka tuig.

Klasmeyt niya si Rashid sukad elementary, apan nagkasuod lamang sila sugod kadtong nitungha siya sa Mindanao State University sa General Santos City, kay tungod kababayan niya kini ug pareho kini niya og kurso. Nahibal-an sab niya nga buotan ang ulitawo, tungod usab siguro kay anak kini sa usa ka imam ug, labaw sa tanan, kining tawhana adunay kahadlok sa Ginoo. Kabalo siya nga wala na gyod siyay makita nga laki nga susama ka mapailobon ni Rashid. Wala nagatuo si Rosemarie nga ang Kristiyano para lang sa Kristiyano ug ang Muslim para lang sa Muslim.

Permente dungan mouli si Rashid ug si Rosemarie sa ilaha sa Kiamba. Tapad sila sa van, apan mohunong sa palengke si Rashid ug sa eskwelahan si Rosemarie aron dili mahalata sa mga tawo nga nagkuyog sila. Usahay dili malikayan nga mohapit sila sa balay ni Rashid, ug gidawat man siya sa maayong kabubut-on sa mga ginikanan sa lalaki. Kabalo na siya sa una pa lamang nga dili gusto sa iyahang amahan nga maminyo siya og Muslim kay tungod lagi ginatuohan sa iyahang mga kaapohan nga mga Muslim ang gahaling og kagubot sa ilahang baryo. Apan sa nakita ni Rosemarie kang Rashid ug sa pamilya niini, dili kini tinuod.

“Rosemarie, anak, mosugot kami ni mama mo nga moeskwela ka sa syudad, kay dili namo gusto nga makulong ka dinhi sa atoa ug makapangasawa og mananggotay,” komedya sa iyahang amahan sa iyaha kadtong high school pa siya.

Nakatawa ang dalaga. “Papang uy, bata pa tawon kaayo ko alang ana,” tubag niya.

Apan katong nakaila niya pag-ayo si Rashid, nabag-o ang tanan niyang panlantaw sa kinabuhi. Sa pagkatinuod ana, siya ang una nakapansin sa lalaki kay tungod sa kamaayo niini moabi-abi. Si Rosemarie man sab usa ka opisyales sa ilahang organisasyon, ug nakita ni Rashid ang kaanyag sa dalaga.

“Rashid, ayaw sa intawon mo pagdalidali ni Marie ha!” komedya ni Norojil, usa nila ka higala.

“Inday Rosemarie, pagbantay intawon ha,” gipahimangnoan siya sa higala nga si Susan. “Kabalo na baya ka karon nga kung mabuntis ang baye ipakasal dayon.”

“O lage, day, uy, pero ayaw ko isumbong kang papa ha?” hangyo sa dalaga.

Nagpadayon gihapon ang maayo nga relasyon sa duha bisan pa og daghan ang babag sa ilaha isip manag-uyab.

Nagapuyo sa Boys’ Dorm si Rashid, ug sa Girls’ Annex Dorm si Rosemarie. Nagadungan sila og kaon matag udto ug gabii. Ginahatod usab ni Rashid ang babae sa dormitoryo inig kagabii na kay nabalaka kini sa trato.

Sa paghunahuna sa mga kaagi nilang duha, mas nisamot kabug-at ang kasingkasing ni Rosemarie. Ang kaul-ol ug kasakit nibati na sa iyahang tibuok lawas, dili lamang sa iyahang aping nga natamparosan.

Tinuod gayod diay nga walay aso nga makumkom.

Tinuod nga nagkita si Rashid ug Rosemarie sa basakan niadtong gabhiona. Mas nidaghan ang bituon sa kawanangan. Mura og nahimuot ang mga kini sa panagtagbo nilahang duha. Walay kasudlan ang kalipay sa dalaga niadtong taknaa. Nagkantakanta pa siya pauli sa ilaha, apan pag-abot sa ilahang tugkaran, nahikurat siya sa kakusog sa sagpa nga iyahang nahiagoman gikan sa amahan. Kompyansa ra kaayo sila ni Rashid.

Nanuktok ang inahan ni Marie, apan wala kini niya panumbalinga. Iyahang hunahuna naglatagaw gihapon, anaa lang gihapon sa hinigugma, ug mas nikusog ang iyang pagbakho sa pagkahunahuna sa ulahi nga pakig-istorya niya sa trato.

“Sid, nagmabdos ko,” ingon niya. “Itaban na intawon ko. Mamahawa na kita dinhi!”

“Dili ko musugot nga magtaban kita, Marie,” tubag ni Rashid. “Ugma atubangon nato ang imohang amahan.” Gihalukan ni Rashid ang agtang sa dalaga.

“Rosemarie, unsa ba!” singgit ni Pilang sa gawas sa lawak ni Rosemarie. “Abrihi ang purtahan kay ang imong amahan!”

Nahikurat si Rosemarie ug nibalik sa husto nga panimuot. Giabrihan niya ang purtahan, ug nahikaplagan niya ang inahan nga mura og nagsalimuang.

“Imohang amahan intawon!” ingon ni Pilang. “Niadto sa balay ni Rashid, gidala iyahang pistola!”

Nagdalidali og guwa si Rosemarie sa ilahang panimalay. Wala na niya masul-ob ang iyahang tsinelas, maong nagkalapok ang iyahang tiil. Nikaratil siya og dagan, apan wala pa man siya makaliko sa kurbada paingon sa basakan, aduna siyay nadungog nga usa ka buto.

Mas mikusog pa ang iyahang dagan paingon sa dalan sa balay nilang Rashid.

“Rashid! Rashid!” singgit niya samtang naglingilingi sa iyahang palibot.

Gitapion niya ang iyahang kamot sa iyahang dughan, ug gigunitan niya ang iyahang tiyan.

Sa wala madugay, nakakita siya og anino nga naghinagudlos paingon niya.

“Pagdali, dalhon ta siya sa ospital.”

Si Rashid kadto, gibaba ang iyahang amahan.

Editors and Contributors

CONTRIBUTORS

Vincent Carlo Duran Cuzon is an industrial engineer and currently works as a data analyst in the business process management industry. He hails from Kidapawan City, Cotabato Province, and is working on advocacies, which include writing the histories and narratives in the greater Kidapawan area.

Norsalim S. Haron is from Pikit, Cotabato Province, and teaches at Rajah Muda National High School in the same town. He is a graduate of Bachelor in Secondary Education (major in Filipino) at the University of Southern Mindanao in Kabacan, Cotabato Province. His work has appeared in Cotabato Literary Journal and Carayan Journal.

Allan Ace Dignadice is from Koronadal City, South Cotabato, and a BS Electronics Engineering student at Mindanao State University in General Santos City. He is a former editor in chief of the official school publication of Koronadal Comprehensive National High School. His micro essay in this issue is his seventh published work in Cotabato Literary Journal.

Hannah Adtoon Leceña is a high school teacher and spoken word artist from Kiamba, Sarangani Province. She was a fellow at the 2018 Davao Writers Workshop, the 3rd Bathalad–Sugbo Creative Writing Workshop (2019), and the 26th Iligan National Writers Workshop (2019), where her story received a special Jimmy Y. Balacuit Literary Award. She earned her Bachelor of Secondary Education (major in Filipino) degree at Mindanao State University in General Santos City.

Adrian Pete Medina Pregonir is a senior high school student in Banga, South Cotabato. He has been published in Cotabato Literary Journal and Liwayway, and he was a fellow for poetry at the 2018 Davao Writers Workshop.

Angelo Serrano is a senior high school (Science, Technology, Engineering, and Mathematics strand) student at St. Lorenzo School of Polomolok in Polomok, South Cotabato. His short story in this issue is his third published work in Cotabato Literary Journal.

EDITORS

Jude Ortega (Editor in Chief) is the author of the short story collection Seekers of Spirits (UP Press, 2018). He was a fellow for fiction in six writers workshops, including the 55th University of the Philippines National Writers Workshop (2016) and the 53rd Silliman University National Writers Workshop (2014). In 2015, he received honorable mention at the inaugural F. Sionil José Young Writers Awards and at the Philippines Graphic Nick Joaquin Literary Awards. He studied political science at Notre Dame of Marbel University in Koronadal City, South Cotabato, and currently stays most of the time in Isulan, Sultan Kudarat.

David Jayson Oquendo (Editor for Fiction) is from Polomolok, South Cotabato, and works in Davao City as an electrical engineer. He was a fellow for fiction at the 2018 Davao Writers Workshop and is a former editor in chief of the official student publication of Mindanao State University in General Santos City.

Andrea D. Lim (Editor for Poetry) is working as an editor for a publishing company in Cebu City while taking her master’s degree in literature at the University of San Carlos. She was a fellow at the 24th Iligan National Writers Workshop (2017) and is a former editor in chief of the official student publication of Silliman University in Dumaguete City, Negros Oriental. Her family lives in General Santos City.

Paul Randy P. Gumanao (Editor for Poetry) hails from Kidapawan City, Cotabato Province, and teaches chemistry at Philippine Science High School–SOCCSKSARGEN Region Campus in Koronadal City, South Cotabato. He was a fellow for poetry at the 2009 Davao Writers Workshop and the 2010 IYAS National Writers Workshop. He is a former editor in chief of the official student publication of Ateneo de Davao University, where he earned his bachelor’s degree and is finishing his master’s degree in chemistry.

Hazel-Gin Lorenzo Aspera (Editor for Nonfiction) is a registered nurse, artist, and writer. She spent her childhood in Cotabato City and is now based in Cagayan de Oro City. A fellow for literary essay at the 1st Cagayan de Oro Writers Workshop, some of her feature stories appear in the book Peace Journeys: A Collection of Peacebuilding Stories in Mindanao. Currently, she is Associate Director for Communications and Junior Fellow for Literary Essay of Nagkahiusang Magsusulat sa Cagayan de Oro (NAGMAC).

Jennie P. Arado (Editor for Nonfiction) is from Koronadal City, South Cotabato, and currently works for a newspaper in Davao City as editor of the lifestyle section. She earned her BA in English (major in creative writing) from the University of the Philippines–Mindanao and was a fellow for creative nonfiction at the 2016 University of Santo Tomas National Writers Workshop. Her story “Ang Dako nga Yahong sang Batchoy” won the South Cotabato Children’s Story Writing Contest in 2018.

Norman Ralph Isla (Editor for Play) is from Tacurong City, Sultan Kudarat, and a department head at Mindanao State University in General Santos City. He was a fellow for drama at the 2015 Davao Writers Workshop and at the 4th Amelia Lapeña–Bonifacio Writers Workshop (2019). Several of his plays have been staged in General Santos City and South Cotabato.

Santelmo

Ni Hannah Adtoon Leceña 
Sugilanon

(Winner of the special award for fiction at the Jimmy Y. Balacuit Literary Awards, given to the fellows of the recently concluded 26th Iligan National Writers Workshop)

Nangurog ang tuhod ni Isloy samtang nagkabad kinig dagan paingon sa tindahan sa giilang Balong kon asa siya mamalit og tuba. Gisugo kini sa iyahang amahan nga si Timoy. Gabii na kadto, ug dugyom na ang palibot. Siya ra man isa naglakaw kay tungod lagi walay mouban niya kay nahadlok makakita og santelmo sa may kawayanan. Ang santelmo, ingun sa katigulangan, hilabi na sa lolo ni Isloy nga maoy nakakita niini, usa daw ka kalayo nga nagdilaab ug ginatuohan sa uban nga maoy kalag sa mga tao nga gipatay nianang lugara. Nagkundinar daw kini. Kini nga kalayo maglukso-lukso kuno susama sa usa ka bola ug usahay manggukod sa mga moagi. Mao nang ingon sa mga iyo ni Isloy, kon aduna gani mamatay sa usa ka lugar, kinahanglan sunugon dayun ang dugo niini arun dili magsantelmo. Ang uban naandan na nga dagkutan og kandila unya pangadyean.

Nahinumdom si Isloy sa giasuy kaniya sa iyahang anhing Lolo Tonyo: “Ang mga santelmo, Dong, makita sab na sa dagat, kintahay naay malumos ug mamatay nga wala pa sa panahon.”

Wala siya kabalo kon panghadlok lang ba kini sa iyahang apuhan o tingali tinuod gyod kini. Apan dugay na gyod nga lumulupyo iyahang lolo dinhi sa Kiamba, probinsiya sa Sarangani. Ug kini usa ka manambalan. Mao nang wala gyod rason nga dili siya mutuo niini.

“Dili pud ka mahadlok sa santelmo, Lo?” pangutana ni Isloy kaniya samtang seryoso kaayo nga nag-atubang sa apuhang laki.

“Aw, dili,” tubag sa tiguwang, “kay kon dili gani ka mahadlok sa iyaha, dili sab kini mupasiaw nimu.”

Sa pagkahinumdom aning tanan, nibalik ang nerbyus ni Isloy. Kahilakon siya, apan wala gyod siyay mahimo. Nahurot na ang usa ka galon nga tuba sa iyahang amahan, ug gusto pa kini moinum kauban ang mga maguwang laki. Naabot man gud ang iyahang Iyo Bador ug Iyo Dandan gikan og Samar maong nagkamatay gyod sila og tagay sa gamay nilang payag.

“Kon dili gani ka molakaw karon, makatilaw gyod ka!” segun sa iyahang amahan nga nahubog na intawon.

“Mahadlok lagi ko, Tay!” tubag ni Isloy.

“Hain ka man mas nahadlok?” singhag sa iyahang amahan. “Sa ilaha o sa akoang kumo? Pili lang!” Mao nang giantos na lang gyod ni Isloy ang iyahang kahadlok. Iya nang gitindugan ug gisugdan ang paglakaw nga pinasaguyod. Apan nipaspas iyahang nilakwan sa dapit hain wala nay mga balay.

Atoa na siya sa kawayanan nga gikahadlokan sa tanan. Ninimbawot ang iyang balahibo sa tingkoy. Mituhop sa iyang kaunuran ang bugnawng hangin. Mipiyong siya, ug susama sa usa ka kabayo, nikaratil siya og dagan paingun sa dapit nga gibarugan og suga. Maayo na lang kay wala siya madagma. Naghingos-hingos siya. Gamay na lang gyod ang kulang, masapit na niya ang balay niadtong Balong nga mamaligyaay og tuba. Mas nikusog pa ang iyahang dagan ug ang pagpangurog sa iyahang kaunuran.

Gipaghot siya sa mga iro.

“Ayo!” sangpit niya sa tag-iya sa tindahan samtang gidukdok ang kahoy nga bintana niini. “Kol! Kol!”

“Oh, dong,” tubag sa lalaki sa iyaha. “Unsay maayong hangin nga nagdala nimu dinhi? Naghinagudlos man lagi ka?”

“Kol, mamalit daw silang Tatay og tuba,” segun ni Isloy sa walay pagduha-duha. “Isa ka galon lang.”

“Sus, dong! Nganong karun ka lang man? Nahurot na ang tuba ganinang hapon. Unsaon man gud, naay mga tambay diri nga nag-inom ganina gikan pa sa Barangay Datu Dani.”

“Hala! Gusto pa gyod baya ni Tatay mag-inom.” Nanghupaw si Isloy.

“Ang maayo pa ani, dalha ning galon nako,” segun sa lalaki. “Adto didto kay Lolo Alex nimo. Dira dapit sa centro bitaw. Naa namaligya og tuba dira.”

“Mao ba, Kol?” Natagaan og paglaum si Isloy. “Sige, salamat kaayo!”

Nagdali-dali siya og lakaw padulong sa centro sa ilahang baryo. Maayo na lang aduna nay daghang suga didtong dapita. Pag-abot niya didto, nakita niya ang mga tambay nga nakahukas og sinina. Ang uban kanila nanigarilyo. Nailhan niya ang isa sa ilaha—si Biyad nga iskulmeyt niya. Daku kini og lawas kon itandi sa edad niini nga dise-sais. Si Biyad maoy gibaniug nga kawatan sa ilahang lugar. “Yawa” gani usahay ang tawag sa mga tao sa iyaha ilabi na kadtong tag-iya sa mga tindahan sa palengke nga iyaha nang naransak.

Sa dili pa kaayo siya duol sa tindahan, nadungog ni Isloy nga dagko kaayo kinig mga tingug. Kauban ni Biyad ang uban pang mga lalaki nga nagtagay didto sa daplin sa kalsada atbang sa tindahan sa kadtong Lolo Alex. Mutipas siya og agianan kay naglikay siya sa gubot nga mahitabo kon naa man. Kaila niya si Biyad. Maoy kini kon mahubog. Bisan kinsa lang ang sumbagun niini. Niadtong niaging bulan, hapit kini pahawaun sa eskuylahan tungod sa daghan na kaayo kinig gipanghulga. Apan nahuna-hunaan sab niya nga dili kadto ang panahun arun ipasulabi niya ang pagkatalawan. Kinahanglan sab niya magdali ug makadala og tuba sa balay arun dili siya mabunalan sa iyahang amahan.

Nidayon siya og panuktok sa tindahan sa giilang Lolo Alex. “Ayo, Lo, naa moy baligya tuba?”

“Oh, Dong?” tubag sa tiguwang.

“Lo, mamalit kog tuba kay nahutdan silang Angkol Balong.” Gidunol ni Isloy ang galon sa tiguwang.

“Mao ba? Huwat sa ha kay kuhaon nako ang kontiner.” Nangadto kini sa kusina.

Tungod sab sa kahayag sa tindahan sa tiguwang maong makita ni Isloy nga daghan kaayo og istak sa tuba didtoa. Adunay kulay puti nga matud pa sa uban tam-is ang lasa. Adunay kulay pula tungod sa gibutang nga tungog. Mao daw kini ang makahubog. Mas kusog daw kini kaysa sa puti nga tuba.

Samtang nag-ipis og tuba ang tiguwang laki, milingi si Isloy ug namatikdan niya ang kinatibuk-ang palibot. Karun lang pud siya nakaadto sa centro aning orasa tungod kay layo ang ilahang balay sa mismong barangay hall, mga duha ka kilometro. Nibati siya og kalipay. Nakaingun siya sa kaugalingun nga ingun ani diay ang dagway sa centro matag gabii—daghan suga, daghan palalitun, daghan sab mga tawo nga naa sa gawas, alibugyaw ang dalan. Dili parehas sa ilahang lugar nga suok kaayo, mga kikik ug kabog lang ang nagsaba-saba sa taas sa lubi matag gabii. Nahunahunaan sab niya ang iyang anhing Lolo Tonyo. Nimingaw hinuon siya niini. Kon buhi pa kini, tingali mubirada kini og kanta, unya siya ang tiggitara matag kumbira sa ilaha.

Nibalik sa hustong paminsar si Isloy sa pagkakita nga nibalik na kadtong Lolo Alex dala ang usa ka galon nga tuba.

“Salamat, Lo,” ingon ni Isloy dala kuot sa kwarta nga nagkantidad og singkwenta pesos sa iyahang bulsa.

“Way sapayan, Dong,” tubag sa tiguwang laki. “Amping sa paglakaw.”

Sa pagpauli ni Isloy, nakita niya pag-usab ang mga takoy nga nag-alirung duol sa kurbada nga likuanan paingun sa ilaha. Gisitsitan siya sa iyahang klasmeyt nga si Biyad. “Uy, shat sa!” matud pa sa iyaha.

“Gisugo kong Tatay!” balibad ni Isloy.

“Respeto lang ba!” pamugos sa ulitawo.

Walay nahimu si Isloy. Nisugot na lang sad siya. Gibutang niya ang galon sa kilid ug gidawat ang gidunol nga baso sa Tanduay. Nahadlok sab siya nga tingali birahan siya sa kuto-kuto o atangan didto sa dulom unya kon mudili siya. Isa lang ka lad-ok sa Tanduay ang kinahanglan arun nga makahawa.

Giinum niya kini kauban ang ubang mga takoy. Nilingkod siya. Nakita niya nga nanigarilyo ang uban. Gitagaan siya og usa ka stick nga Fortune apan nagdumili siya kay wala gyod siya makasulay og tustos ani.

Una niyang syat, nikulismaot gyod iyahang nawong kay nalasahan niya ang kapait sa ilimnun. Ug gipaspasan siya og tagay sa mga kauban ni Biyad. Naabtan siyag pila ka minuto.

“Uy, Isloy, uban sad sa amoa usahay uy, sa amoang mga lakaw!” segun ni Biyad.

“Ugma muadto mis Wakap,” dugang istorya sa kauban ni Biyad nga adunay aritos sa dila. “Sa Datu Dani ba. Sa may baybay. Mangita mig lingaw. Uban ha!”

Mitando lamang si Isloy. Taod-taod nananghid na siya nga muhawa tungod kay nibati na gyod siya og tumang kalabad sa ulo.

“Uy, Isloy, tingalig gusto ka nga ibilin nang tuba sa amoa,” komedya ni Biyad.

Gibati siyag kabalaka tingali pugngan siyang Biyad ug kuhaon pati iyahang tuba. “Kasuk-an kong Tatay!” tubag ni Isloy.

“Bayuta bataa uy!” segun sa usa ka kauban ni Biyad, ug nangatawa sila.

Nibatig kalain si Isloy apan wala niya kini panumbalinga.

“Good boy man gud na siya, bay,” tubag ni Biyad sa mga barkada. “Ha-ha! Pasagdii na lang na.”

“Sige, diri sa ko,” pananghid ni Isloy. Mura siyag naibtan og tunok.

Mihawa na siya sa pundok sa mga takoy. Paspas kaayo ang iyahang lakaw dala ang tuba nga ginapaabot sa iyahang amahan. Layo-layo pa baya ang ilaha. Nagpanglingi siya sa iyang likod. Maayo na lang wala siya gisunod-sunod nilang Biyad. Naagian na sab niya ang tindahan niadtong Balong. Sirado na kini, ug patay na ang suga. Nipaspas iyahang dagan. Nakahunahuna siyag maayo pa nga wala siya niinum kauban silang Biyad.

Sa dili pa madugay, nisapit na niya ang kawayanan kon asa ginatuohan nga naay gapakita nga mga santelmo. Nagyamar siya. “Santelmo, santelmo,” segun niya sa kaugalingun. “Sus, panghadlok ra na.”

Nagpadayon siya sa paglakaw hangtod sa nakadungog siya og hinagudlos sa mga tiil paingun niya. Didto na nagsugod og panimbawot iyahang balahibo sa tibuok lawas. “Dili ni maayo,” segun niya sa kaugalingun. Paglingi niya, nakita niya nga naay nagsininggitay sa iyahang likod. Silang Biyad nga nagdagan paingun niya!

Nahadlok siya kay tingali tabangan siya nilang Biyad didto sa ngitngit tungod sa nahitabo ganiha. Apan nadungog niya ang singgit ni Biyad, “Bay, dagan! Dagan!”

Naapsan siya nilang Biyad, apan wala makalihok si Isloy sa iyahang pwesto. Nalisang siya apan murag gilansangan ang iyahang mga tiil. Gikaon sa kangitngit silang Biyad. Anha pa siya nakahunahuna sa pagtago sa pagkadungog nga adunay naghinagudlos na sab sa iyahang likod. Sa hilabihang kahadlok, nisum-ok si Isloy sa kasagbutan, sa may kawayanan. Gikulbaan pag-ayo si Isloy. Wala siya makabalo kon unsay buhaton.

“Asa naman tong mga buanga to!” nadungog niya nga gisulti sa usa ka tingog. “Pangitaa ninyo!” Wala siya makabalo kon asa kadto gikan tungod kay ngitngit kaayo ang palibot. Nisamot ang pagpangurog sa tuhod ni Isloy.

Nilabay ang pipila ka minuto, nakakita siya og suga nga nagdilaab. Nihayag ang dalan, apan wala kini niya maklaro. Kalit nga nakapangurus si Isloy. Mao ba ni ang santelmo? Kon mao man, makakita na gyod siya og santelmo! Ug kon tinuod kini, tingali gukudon siya niini kon makakita kini kaniya. Apan ingun sa iyahang Lolo Tonyo, kon dili gani siya magpalupig sa iyahang kahadlok, dali gyod kini mugara. Apan wala gyod siya makabalo kon asa siya nahadlok, sa bunal ba sa iyahang papa, sa mga lalaki nga naggukod ila Biyad, o sa santelmo nga kintahay magbugal-bugal sa iyaha. Niginhawa siya og lalum. Wala siya kasabot sa iyahang gibati. Namugnaw ang iyahang nanginit nga panit.

Gihawing niya ang mga dunot ug sagbot nga nagtago niya sa ngitngit. Kinahanglan niya makabalo kon unsa na ang nahitabo sa dalan. Nilili siya. Apan sukwahi sa gikahadlukan niya, dili kini santelmo. Suga kini nga gihawiran sa mga lalaki nga wala niya nailhan. Mga sulo diay kadtong nakita niya nga nagdilaab ganiha. Nakaginhawa og tarung si Isloy.

Apan nakita niya nga murag adunay ginapangita kining mga tawhana.

Wala siya makabalo kon magpakita ba siya o dili. Nahadlok siya nga maapil sa kagubot kon tinuod man galing nga silang Biyad gyod ang tuyo niadtong mga tawhana. Tingalig nakasala na sab silang Biyad. Dili niya gusto mag-apil-apil.

“Murag wala na sila diri,” segun sa usa ka tingog sa lalaki. Gisugaan niini ang palibot, ug sa dihang wala kini makita, gipatay na niini ang suga.

“Tara na,” segun sa usa ka tingog.

Nakadungog si Isloy og mga tingog sa tiil nga palayo gikan sa iyahang gikabutangan. Dayun namingaw ang palibot.

Naghinay-hinay og gawas si Isloy gikan sa kawayanan. Gipagpagan niya ang iyahang buhok og iyang sinina. Bahalag wala siyay suga basta muhawa na gyod siya kay gusto na niya muuli. Gikuha dayun niya ang tuba nga gipapalit sa iyaha. Bahala na og makulatahan siya pag-abot. Isulti na lang niya ang tanan nga nahitabo nganong nalangan siya.

“Makauli na gyod kog balay,” miingun siya sa kaugalingun.

Paggawas niya sa may kawayanan, dali siya nga gigunitan sa usa ka tawo sa iyahang abaga ug giliug siya. “Naa siya dinhi!” segun sa lalaki nga naggunit kaniya. “Dali!”

Nigawas ang mga kauban niini nga nagpahipi lang diay didto sa daplin ug gibantayan nga mugawas si Isloy. Gibati niya nga aduna kini mga hait nga hinagiban tungod talinis ang gitiun sa iyaha ug nidulot kini sa iyahang panit.

Nakahilak si Isloy ug nagkisi-kisi susama sa usa ka manok nga hapit na sumbaliun.

Nagsugod siya og tawag sa ngalan sa iyahang inahan nga namiya kanila, sa dihang nadungog niya ang pagkasa sa usa ka pusil niadtong lalaki nga maoy murag lider nila.

“Mamang!” singgaak ni Isloy, apan abtik nga gibakhan siya sa lalaki. Nagsunggo siya. “Wala koy sala,” segun niya bisag nagkalisod na sa paglitok. “Wala!”

“Asa sila?” pangutana sa usa ka lalaki sa iyaha. “Asa imuhang mga kauban?”

Wala makatubag si Isloy.

“Sampulan nato ni,” matud pa sa usa ka kauban niini.

“Ayaw, kuy,” pangamuyo ni Isloy. “Gisugo lang ko og tuba sakong tatay.”

“Panuway. Mao dayun nang palusot ninyo. Pwe!”

“Wala gyod koy sala. Maluoy tawun mu. Paulia nako ninyo, sir.” Niluhod na gyod si Isloy sa tiilan sa mga ningdakop niya.

Apan gidunggab siya dayun sa wala mailhi nga mga lalaki. Paminaw niya murag tulo o lima ang nagtabang kaniya. “Kinsa ang imuhang giilad? Buanga ka. Dugay na mi nagabantay sa inyuha. Kamo tong nangawat sa tariunon ni Mang Tiburcio sa pikas barangay.” Gipatid-patiran siya sa niingon.

“Buang mo,” segun sa usa pa. “Nagpabuyag lang mo aning katilingban.”

Nibati ni Isloy ang kangul-ngol sa sakit sa tibuok niyang kalawasan. Nakapiyong na lang siya tungod sa tumang kasakit. Nawad-an siya og kusog ug nahagba.

Dili gyod niya malihok ang tibuok niyang lawas.

Dayon nawad-an siya og panimuot.

Sa iyahang pagmata, nakita niya ang daghang mga tawo nga nagtapok kaniya. Ang uban nga mangagi manghunong gyod arun susihun kon naunsa siya.

“Uy, kinsa man ning bataa ni?” pangutana sa usa ka inahan nga adunay gikugos nga bata.

“Kaluoy gyod niya,” segun sab sa mga babaye nga gikan sa baybay.

Apan ang uban gisampungan ang ilahang mga ilong inig makakita niya. Ang uban kay nangahadlok.

“Murag gimino man siguro na kagabii, Doy,” giasuy sa usa ka tiguwang baye. “Murag nakainum ning bataa ni ba.”

“Giatangan siguro ni og dili ingon ato, te. Giwakwak man siguro ni.” Pamilyar kato nga tingog. Iya kadto ni Balong nga gabaligya og tuba.

“Kinsa kahay naghimu ani?” segun sa kadtong giilang Lolo Alex nga miduol sa pundok sa mga tawo.

“Gidunggab ni kagabii,” dugang pas usa kalaki. “Hubo man oh.”

“Nakabalo na kaha ang amahan ani?” pangutana ni Lolo Alex.

“Gitawag na, Kol,” segun ni Balong.

“Aduna may nag-inum diri kagabii nga mga takoy,” matud sa tiguwang. “Silang Biyad.”

“Gahapon, nong,” tubag ni Balong, “naay mga lalaki dinhi gikan Datu Dani. Mga batos ni Don Tiburcio daw kadto, naay ginapangita.”

“Wala may nagkagubot kagabii sa centro,” tubag ni Lolo Alex. “Namalit pa gani nig tuba gabii. Nagdali man ni og uli.” Nagpanglingo ang tiguwang.

Nahikurat si Isloy sa iyahang nadungog ug nakita. Nibangon siya ug giduol isa-isa ang mga tawo, apan walay makakita kaniya. Gilingi niya ang iyahang gitindugan, ug nahikurat siya sa pagkakita sa iyahang kaugalingong lawas nga napuno sa mga dinunggaban ug namala nga dugo.

Nalisang siya sa nasaksi. Nagpanglingo ug nagpalingi siya sa iyahang palibot.

Mas nahibuwong siya pag-ayo tungod sa iyahang nakita. Taliwala sa iyahang atubangan, atoa ang mga kalag nga murag naglutaw lang sa hangin. Nailhan niya ang mga nawong niini tungod kay niuban siya sa iyahang lolo arun managkot alang niining mga tawhana sauna.

Ug sa iyahang paglingi, nakita niya ang iyahang amahan nga naghinagudlos paadto sa iyahang patayng lawas. Naguol si Isloy. Karun siya na sab ang sunod nga pangadyean sa mga tawo ug sa iyahang amahan.

Nangitag kahayag si Isloy diha sa mga kandila nga gitugsok ibabaw sa iyahang namala nga dugo, tapad sa usa ka galon nga tuba nga ihatag unta niya sa iyahang tatay, nga karun nagtiyabaw samtang gigakos ang iyahang lawas.

Editors and Contributors

CONTRIBUTORS

Xaña Angel Eve M. Apolinar is from Maitum, Sarangani Province. She is a member of the Sarangani Writers League and the Sarangani Youth Debaters Guild. She was the champion of the 1st Munato Youth Festival Spoken Word Poetry Competition and has performed in different municipalities in Sarangani.

Marc Jeff Lañada was born and raised in General Santos City. He is a graduate of BA Communication Arts in the University of the Philippines–Mindanao. He was a fellow at the 2017 Davao Writers Workshop, and some of his works have appeared in Dagmay, the literary journal of Davao Writers Guild.

Hannah Adtoon Leceña is a high school teacher and spoken word artist from Kiamba, Sarangani Province. She was a fellow at the 2018 Davao Writers Workshop, the 3rd Bathalad–Sugbo Creative Writing Workshop (2019), and the 26th Iligan National Writers Workshop (2019), where her story received a special Jimmy Y. Balacuit Literary Award. She earned her Bachelor of Secondary Education (major in Filipino) degree at Mindanao State University in General Santos City.

PG Murillo is an independent rap artist and battle emcee from General Santos City. He won first place at the rap battle of the 2017 GenSan Summer Youth Fest and was declared champion at the spoken word competition of the 2019 edition.

EDITORS

Jude Ortega (Editor in Chief) is the author of the short story collection Seekers of Spirits (University of the Philippines Press, 2018), the chapbook Katakot (Balangay Books, 2018) and the zines Mga Kuwentong Peysbuk and Faded Jeans and Old Shoes. He divides his time between Senator Ninoy Aquino and Isulan, both in Sultan Kudarat.

Eric Gerard H. Nebran (Managing Editor) is an educator and illustrator from General Santos City. He is currently a PhD Comparative Literature student at the University of the Philippines–Diliman. His research interests include orality, history, and literary productions of his hometown.

David Jayson Oquendo (Editor for Fiction) is from Polomolok, South Cotabato, and works as an electrical engineer in Davao City. He was a fellow for fiction at the 2018 Davao Writers Workshop and is a former editor in chief of the official student publication of Mindanao State University in General Santos City.

Andrea D. Lim (Editor for Poetry) is working as an editor for a publishing company in Cebu City while taking her master’s degree in literature at the University of San Carlos. She was a fellow at the 24th Iligan National Writers Workshop (2017) and is a former editor in chief of the official student publication of Silliman University in Dumaguete City, Negros Oriental. Her family lives in General Santos City.

Paul Randy P. Gumanao (Editor for Poetry) hails from Kidapawan City, Cotabato Province, and teaches chemistry at Philippine Science High School–SOCCSKSARGEN Region Campus in Koronadal City, South Cotabato. He was a fellow for poetry at the 2009 Davao Writers Workshop and the 2010 IYAS National Writers Workshop. He is a former editor in chief of the official student publication of Ateneo de Davao University, where he earned his bachelor’s degree and is finishing his master’s degree in chemistry.

Hazel-Gin Lorenzo Aspera (Editor for Nonfiction) is a registered nurse, artist, and writer. She spent her childhood in Cotabato City and is now based in Cagayan de Oro City. A fellow for literary essay at the 1st Cagayan de Oro Writers Workshop, some of her feature stories appear in the book Peace Journeys: A Collection of Peacebuilding Stories in Mindanao. Currently, she is Associate Director for Communications and Junior Fellow for Literary Essay of Nagkahiusang Magsusulat sa Cagayan de Oro (NAGMAC).

Jennie P. Arado (Editor for Nonfiction) is from Koronadal City, South Cotabato, and currently works for a newspaper in Davao City as editor of the lifestyle section. She earned her BA in English (major in creative writing) from the University of the Philippines–Mindanao. Her story “Ang Dako nga Yahong sang Batchoy” won the South Cotabato Children’s Story Writing Contest in 2018.

Norman Ralph Isla (Editor for Play) is from Tacurong City, Sultan Kudarat, and teaches at Mindanao State University in General Santos City. He was a fellow for drama at the 2015 Davao Writers Workshop. Several of his plays have been staged in General Santos City and South Cotabato.

Editors and Contributors

EDITORS

Eric Gerard H. Nebran is an educator and illustrator from General Santos City. He is currently a PhD Comparative Literature student at the University of the Philippines–Diliman. His research interests include orality, history, and literary productions of his hometown.

Jude Ortega is the author of the short story collection Seekers of Spirits (University of the Philippines Press, 2018), the chapbook Katakot (Balangay Books, 2018) and the zines Mga Kuwentong Peysbuk and Faded Jeans and Old Shoes. He has been a fellow for fiction at four national and two regional writers workshops. In 2015, his stories received honorable mention at the inaugural F. Sionil José Young Writers Awards and at the Nick Joaquin Literary Awards. He divides his time between Senator Ninoy Aquino and Isulan, both in Sultan Kudarat.

CONTRIBUTORS

Jennie P. Arado is from Koronadal City, South Cotabato, and currently works for SunStar Davao as editor of the lifestyle section. She earned her BA in English (major in creative writing) from the University of the Philippines–Mindanao. Her story “Ang Dako nga Yahong sang Batchoy” won the South Cotabato Children’s Story Writing Contest in 2018.

Hazel-Gin Lorenzo Aspera is a registered nurse, artist, and writer. She spent her childhood in Cotabato City and is now based in Cagayan de Oro City. A fellow for literary essay at the 1st Cagayan de Oro Writers Workshop, some of her feature stories appear in the book Peace Journeys: A Collection of Peacebuilding Stories in Mindanao. Currently, she is Associate Director for Communications and Junior Fellow for Literary Essay of Nagkahiusang Magsusulat sa Cagayan de Oro (NAGMAC).

Allan Ace Dignadice is from Koronadal City, South Cotabato, and a BS Electronics Engineering student at Mindanao State University in General Santos City. He is a former editor in chief of the official school publication of Koronadal Comprehensive National High School. “Hawla,” his play that appears in this issue, is his fifth published work in Cotabato Literary Journal.

Gerald Galindez is a senior high school teacher at Notre Dame of Tacurong College in Tacurong City, Sultan Kudarat. His poem “San Gerardo and the Exocotidae” is the winner of the 2017 Cotabato Province Poetry Contest. He has released two poetry zines—I, Alone and Ginapasaya Mo Ako.

Rustom M. Gaton teaches at Montessori Learning Center in Isulan, Sultan Kudarat. He grew up in the municipality of Bagumbayan in the same province and earned his Bachelor of Secondary Education (major in English) degree at Sultan Kudarat State University.

Alvin Q. Larida is a teacher at Dole Philippines School in Polomolok, South Cotabato, where he teaches physics and chemistry for senior high school. He is a graduate of Notre Dame of Marbel University in Koronadal City, South Cotabato, and currently finishing his master’s degree at Mindanao State University in General Santos City.

Hannah Adtoon Leceña is a high school teacher and spoken word artist from Kiamba, Sarangani Province. She was a fellow for fiction at the 2018 Davao Writers Workshop and at the 3rd Bathalad–Sugbo Creative Writing Workshop (2019). She earned her Bachelor of Secondary Education (major in Filipino) degree at Mindanao State University in General Santos City.

Andrea D. Lim is from General Santos City and currently working as an editor for a publishing company in Cebu City while taking her master’s degree in literature at the University of San Carlos. She is also a former editor in chief of The Weekly Sillimanian, the official student publication of Silliman University in Dumaguete City, Negros Oriental.

Pangatlong Mata

By Hannah Adtoon Leceña
Spoken Word Poetry

(Nagwagi ang pagtatanghal ng akdang ito sa Spoken Word Poetry Contest ng GenSan Summer Youth Camp noong 2017.)

Laging sinasabi sa akin ng nanay sa tuwing may nawawalang gamit sa bahay
na baka itinago lang daw ng mga duwende sa bahay,
na kapag nakiusap ka sa kanila ay ibabalik rin nila,
tulad ng mga pagkaing nawala,
at kinabukasan ay nasa mesa na.

Tulad ng mga kuwento ng lola
na si Tatay Biyan daw ay sumama sa isang sirena,
kesyo si Lolo ay nagustuhan ng isang diwata.

Mahal, puro sila haka-haka,
pero siguro totoo nga ang sabi-sabi ng matatanda.

Pero ayoko sanang maniwala sa mga bagay na hindi ko naman nakikita.
Pero siguro totoo nga, na hindi lang tayo ang nakatira dito sa mundo,
na hindi ilang kaw, hindi lang ako, hindi lang tayo,
dahil may iba, dahil may iba na, dahil may iba pala.

Pero ang pag-ibig nga sabi nila ay tunay na mahiwaga,
dahil hindi mo alam hanggang kailan ito mawawala,
sa panghabumbuhay na pag-aakala,
pero nauubos, nauupos, at nagtatapos din pala.

At no’ng nawala ka’y inari kong
baka kinuha ka lang ng mga engkantong di ko nakikita,
na baka nakalimutan mong magtabi-tabi po
kaya pinarusahan ka ng mga nuno sa punso,
Mahal, di ba sabi ko huwag kang maglalaro?
Na baka kailangan ko lang sumigaw, humiyaw
upang ilabas ka nila at kinabukasan ay naririyan ka na.

Aaminin ko sa iyo na no’ng bata pa ako
ay gustong-gusto kong magkaroon ng pangatlong mata
upang makita ang iba, pero masakit pala na makita ang iba,
na may iba ka, na akala ko iba ka sa kanila pero katulad ka rin nila.

Dahil kahit multo, maligno, impakto, o diyablo
ay magsasabing hindi ka nila itinago,
dahil ikaw mismo ang sa akin ay lumayo.

At hindi kailangan ng pangatlong mata para makita na ayaw mo na,
na lalaki pala, ang gutso mong makasama.