Si Smaleng

Ni Roland Dalisay Maran

(Ang sanaysay na ito ay semifinalist sa 3rd Lagulad Prize.)

Gaano ba katimbang ang nakikita ng mata upang maipaliwanag na totoong may misteryo o hiwaga?

Dalawampu’t anim na taong gulang na ako ngayon, nakatira sa malayong sitio ng Takilay sa Barangay Saravia, Koronadal City, South Cotabato. Kahit isang dekada na ang nakalilipas, sariwa pa rin sa aking alaala ang isang pangyayari sa aming tribu na nagdulot ng matinding pagkabahala at takot.

Isang umaga, bumungad sa amin ang pinsan kong babae na naghahanap ng kaniyang anak. Pinuntahan na raw niya ang mga kabahayan sa aming sitio, ngunit hindi niya makita ang magdadalawang taong gulang pa lang na batang lalaki. Hindi raw niya nabantayan ang bata dahil nagtatalo sila ng kaniyang asawa.

Lumipas ang mga oras. Hindi pa rin natatagpuan ang bata. Lumikha ng ingay at pagtatanong ang pangyayari. Nagambala ang katahimikan ng aming sitio ng mga sigaw, tinatawag ang pangalan ng bata. Humahagulgol na ang pinsan ko habang sambit ang pangalan ng anak. “Bryan, anak ko! Nasaan ka na?” Ngunit walang Bryan ang lumitaw.

Sumama ako sa aking mga kamag-anak sa paghahanap, na umabot ng ilang kilometro. Sa di kalayuan sa kinatatayuan namin, nakarinig kami ng isang pagtawag mula sa isa naming kasama. “Hali kayo! May yapak dito ng bata!” Dali-dali naming tiningnan ang sinasabing mga bakas ng paa. Maliliit ang mga ito at nakaukit sa maputik na lupa. Nagtaka kami. Kung yapak ito ni Bryan, paano nakarating doon ang bata? Hindi mararating ng isang magdadalawang taong gulang pa lang ang bahaging iyon ng daan kung wala itong kasama. Maputik at matarik ang daan dahil patungo iyon sa paanan ng bundok.

Parang pinaglalaruan kami ng mga yapak. Hindi tuloy-tuloy ang mga ito at papunta sa iba’t ibang direksiyon. Sabi ng iba, nagpapahiwatig ang mga ito na may kumandong sa bata at mayamaya’y ibinababa ito. Ngunit sino ang taong ito? Bakit walang bakas na maaari nitong mapagkikilanlan?

Walang tiyak na patutunguhan at kahihinatnan ang paghahanap, at hindi maikakaila na nakadadama ng pagod ang lahat, ngunit wala ni isa ang gustong sumuko. Kailangan naming matagpuan ang bata bago sumapit ang gabi.

Sabi ng iba, baka hindi tao ang kumuha sa bata. Malakas ang paniniwala naming mga Blaan sa mga to la ta en, o mga nilalang na hindi nakikita ng ordinaryong mata ng tao. Nakikita lamang sila kung ibig nila. Kabilang sa kanila si Smaleng, na nandudukot ng mga bata. Kaya umanong gayahin ni Smaleng ang anyo ninuman, ngunit nanlilisik ang mga mata nito, buhaghag ang buhok, at madungis ang katawan.

Upang mabigyang linaw ang pangyayari, napagpasyahan naming humingi ng tulong sa isang kilalang manggagamot sa kabilang bayan ng Tupi. Isang Blaan din ang manggagamot. Pinuntahan ito ng isa sa aking mga pinsan.

Nagpatuloy sa paghahanap ang mga naiwan, subalit hindi na ako kasama ng mga ito dahil hindi ako pinayagan ng aking mga magulang. Mula sa tuktok ng bundok na aming tinitirhan, naglakad sila pababa sa paanan ng bundok upang makipag-ugnayan sa El Gawel, ang karatig na sitio. Mula sa amin, kailangang maglakad ng mga isang oras para marating ang El Gawel, at mula naman sa El Gawel, kailangang maglakad ng mga tatlong oras para marating ang aming sitio.

Magdadapithapon na nang marating ng aking pinsan ang bahay ng manggagamot sa Tupi. Ikinuwento niya sa manggamot ang nangyari at ipinakita rito ang damit ng bata na kaniyang dinala. Tugon ng manggagamot, si Smaleng nga ang kumuha sa bata, ngunit ligtas naman daw ito at maaari naming mabawi. Iniwan umano ito ni Smaleng sa gilid ng isang sapa sa paanan ng bundok. Bagaman makapangyarihan, may isang kahinaan si Smaleng—takot ito sa tubig. Hindi ito makatawid sa sapa.

Dali-daling bumiyahe pauwi ang aking pinsan. Hindi pa uso ang cellphone sa aming tribu ng mga panahong iyon, kaya kailangang siya mismo ang maghatid ng balita. Takipsilim na nang makaabot siya ng El Gawel, at natuklasan niya roon na nakita na ang bata at dinala na ito pauwi sa amin sa Takilay. Bagaman hindi na nagamit ang impormasyon mula sa manggagamot, tumpak naman ito. Natagpuan ang bata sa tabi ng isang sapa sa paanan ng bundok. Pauwi na raw sa El Gawel ang isang magsasaka nang makarinig ito ng iyak ng bata. Dinala ng magsasaka ang bata sa kaniyang bahay, at doon niya nalaman na may nawawalang bata sa Takilay.

Gabi na nang makauwi sa amin ang aking pinsan. Tumuloy siya sa bahay ng bata. Dumagsa rin doon ang mga tao, gustong malaman kung ano pa ang mga sinabi ng manggagamot. Ayon umano sa manggagamot, nakatatakot ang wangis ni Smaleng ngunit may kakayahan itong magbalatkayo. Malamang daw ay ginaya nito ang anyo ng isa sa mga miyembro ng pamilya kaya walang takot na sumama rito ang bata.

Maraming kuwento at pangyayari sa aming tribu na nagpapatunay na totoo si Smaleng. Sabi ng isa kong tiyahin, naging biktima rin daw siya ni Smaleng noong bata pa siya. Hindi siya tuluyang natangay dahil agad siyang nakita ng kaniyang ina. Walang nakaaalam kung ano ang dahilan ng naturang maligno at kung ano ang ginagawa niya sa mga batang nakukuha niya. Masuwerte ang ilang nakakabalik pa.

Hindi ko mapigilan na hindi matakot habang nakikinig sa mga salaysay tungkol kay Smaleng. Hindi lang pala tao ang nangunguha ng bata katulad ng mga napapanood ko sa telebisyon at naririnig sa radyo. May malignong kidnapper pala.

Naging aral sa tribu ang nangyari. Nasukat nito ang pagkakaisa ng lahat at pagbibigay halaga at pagmamahal sa pamilya.

Namamangha ako na sa pamamagitan lang ng pagtingin sa damit, nalaman ng manggagamot kung saan matatagpuan ang nawawalang bata. Nagtataka rin ako bakit takot sa tubig si Smaleng. Hanggang ngayon, palaisipan pa rin sa akin ang nangyari.

Lipak

Ni John Dave B. Pacheco

(Ang sanaysay na ito ay semifinalist sa 3rd Lagulad Prize.)

Maliit pa lamang ako ay hinahangaan ko na si Mama, hindi lang sa kung paano niya kami alagaan kundi sa husay din niyang magsalaysay ng mga kuwentong pambata at kaganapan sa kaniyang buhay noong maliit pa siya. Madalas mag-brown out dati sa lugar namin sa General Santos City. Pinapaupo ni Mama kaming magkakapatid sa isang gilid ng aming kuwarto, at magkukuwento siya ng katatakutan habang pinapagitnaan namin ang kandila.

Isa sa mga kuwento ni Mama na tumatak sa aking isipan ay ang tungkol sa dalawang batang kapitbahay nila sa Malungon, Sarangani Province. Nakita umano ni Mama na tumatawa nang malakas ang mga ito habang sakay ng kalabaw. Sa isang kisapmata, tinamaan ang mga ito ng kulay puting dagitab. Yumanig ang lupa at kumulog nang pagkalakas-lakas. Para umanong may naghulog ng bomba galing sa itaas. Agad nawalan ng buhay ang mga bata. Sunog ang katawan ng mga ito. Hindi nasunog ang katawan ng kalabaw, ngunit namatay rin ito.

Sabi ni Mama, naniniwala ang mga katribu naming Tagakaolo na isang gaba ang nangyari. Kapag pinaglaruan o tinawanan mo raw ang isang hayop, tatamaan ka ng lipak (kilat sa Cebuano at kidlat sa Tagalog) bilang parusa. Malamang daw na pinagtatawanan ng dalawang bata ang sinasakyan nilang kalabaw. Sasabihin marahil ng ibang tao na nagkataon lang ang pagtawa ng mga bata at ang pagtama ng kidlat dahil tumatama naman talaga ang kidlat sa matataas na bahagi ng lupa, pero para sa mga Tagakaolo, direktang magkaugnay ang dalawang bagay.

Sa murang isipan, napakaraming tanong ang bumagabag sa akin noong mga oras na iyon. Sa mga napapanood kong mga pelikula, kapag nakukuryente o tinatamaan ng kidlat ang bida, nagkakaroon pa ito ng hindi pangkaraniwang kakayahan imbes na mamatay. Hindi ko maintindihan bakit may ganoong paniniwala ang mga katribu naming Tagakaolo. Hindi naman talaga dapat pinagtatawanan ang  mga hayop, pero totoo kaya ang gaba, o tinatakot lang kami ni Mama para hindi namin pagtawanan ang mga hayop? May mga bagay talaga sa mundo na hindi mo mapaniniwalaan kung hindi mo ito makita—o maranasan.

Nang magbakasyon kami sa Malungon noong 2012, noong siyam na taong gulang ako, sumasama-sama ako sa mga pinsan kong hindi malayo ang edad sa akin. Isang umaga, bumaba kami sa isang bangin para maligo sa balon at mag-igib ng tubig. Maraming ikinuwento ang mga pinsan ko tungkol sa mga kababalaghan sa aming sitio, pero binalewala ko ang kanilang mga sinabi. Nasanay kasi ako sa Gen San na halos wala nang naniniwala sa mga naturang bagay.

Sa kasagsagan ng kuwentuhan, napansin ko si Makmak na isinusuksok ang kamay sa maputik na gilid ng sapa. “Ano’ng ginagawa mo?” tanong ko sa kaniya. Sinagot niya ako sa magkahalong wika, “Gapanguha ako ng native na crabs.” Nakahuli siya ng dalawang maliit na alimango, at ibinigay niya ang mga ito sa akin. Masaya ako dahil iyon ang unang beses na makakakain ako ng ganoong pagkain. Mga alimango nga raw ang isa sa mga pantawid-gutom ng mga kamag-anak ko tuwing walang ani. Nakita ko kung gaano sila katibay para makaraos sa araw-araw, para sumalungat sa ragasang kagutuman ng tadhana.

Pagkatapos ng masayang pagtampisaw at kuwentuhan, umakyat na kami pabalik sa kabahayan. Dala-dala ang isang lumang galon na may lamang tubig at isang puting plastik na may lamang alimango, halos gumapang ako sa pagod. Matarik ang bangin. Sanay sa pag-akyat doon ang aking mga pinsan, hindi tulad ko na hinahawakan pa sila para makaungos.

Nang makarating na kami sa taas, nagpahinga kami saglit. Habang naaaliw ako sa makapigil-hiningang tanawin, napansin ko na umaakyat sa sisidlan ang isa sa mga alimango. Kinuha ko ito at tiningnan. Gumagalaw-galaw pa rin ang mga paa nito. Naisipan kong kumanta ng budots, at natawa ako dahil parang sumasayaw ang alimango. Sumasabay ang galaw ng mga paa nito sa ritmo ng kanta. “Bay, tan-awa ra gud ning crab,” sabi ko kay Makmak.

“Huwag mo ’yan paglaruan!” agad na sabi ni Makmak. “Makilatan ka!” Inagaw niya ang alimango.

“Makilatan?” tanong ko.

Tumango siya.

 “Atik uy,” sagot ko. “Lufot man kaayo ka.”

“Hoy, John,” sabi ng iba kong pinsan. “Totoo bitaw ’yan.”

Natakot ako. Hindi ko naman sinadya na paglaruan ang alimango. Nadala lang ako sa kuryosidad.  Ngunit nagdadalawang-isip din ako kung maniniwala ba ako sa mga pinsan ko. Baka tinatakot lang nila ako dahil gusto nilang makaganti; ipinagyayabang ko kasi sa kanila ang mga karanasan ko sa Gen San, at hayagan kong ipinapakita sa kanila na hindi ako naniniwala sa mga kababalaghang ikinukuwento nila.

Mahirap pala ’pag magkaiba kayo ng mga lugar na pinanggalingan ng iyong mga pinsan. Parang isang Katoliko na nakapangasawa ng isang Muslim o isang banyaga na napadpad sa ibang bansa. Kailangan mong unawain ang iba at makibagay—sa pananalita, mga gawain, at marami pang iba.

“Kwaa ang buhok sa imuhang patilya,” sabi ni Tata sa akin.

Dahil di ko naman makita ang aking patilya, si Makmak ang gumawa. Nagpaubaya lang ako. Naniniwala ako na para sa kabutihan at kaligtasan ko ang ginagawa nila.

Inilagay ni Makmak sa katawan ng alimango ang nakuha niyang buhok sa akin, at dinuraan niya ang alimango. “Adto kaw butu ikabuluran!” (Doon ka sa ibang bundok magpasabog!) sabi niya, sabay tapon ng alimango sa malayo.

Hindi ko na naitanong sa mga pinsan ko paano naging pangontra sa lipak ang buhok sa patilya. Hanggang ngayon, hindi ko pa rin naiintindihan ang parang ritwal na ginawa nila. Nabanggit din nila na ang isa pa raw na pangontra ay ngipin ng kidlat. Ito ay bato na nakikita o nakukuha sa mga lugar na natamaan ng kidlat. Siyempre, walang dala-dalang ganoon ang mga pinsan ko.

Mayamaya’y nilamon ng ulap ang araw at bumuhos ang ulan. Lalo akong natakot. Sumilong kami sa isang kubo, at napansin kong dumidistansiya sa akin ang aking mga pinsan—ayaw nilang madamay kung sakaling matamaan ako ng lipak! Kumukulog at kumikidlat. Mangiyak-ngiyak na ako sa takot. Sa sandaling iyon, naniniwala na ako sa kapangyarihan ng lipak. Nagdasal ako nang mataimtim na sana hindi matuloy ang sinabi ng aking mga pinsan. Nagmakaawa at humingi ako ng tawad sa mga diwata. Mayamaya’y nahinto ang galit ng langit. Napatanong ako sa sarili kung totoo at epektibo ang ginawa namin.

Umuwi na kami pagtila ng ulan. Agad kumalat ang balita sa mga kamag-anak ko at kalapit na bahay. Napakasuwerte ko raw at nakaligtas ako. Napagtanto ko kung gaano katibay ang paniniwala ng aking mga katribu sa kapangyarihan ng lipak at sa pangontra dito. Nagkaroon ng kaginhawaan ang aking kalooban. Ngunit hindi pa pala tapos ang lahat.

Naabutan ako ng dilim sa isang bahay ng mga pinsan ko, sa ibabang parte ng sitio, at napansin namin ang maliwanag na pagkurap ng langit na parang kumukuha ito ng litrato sa buong sitio—parang idinodokumento ang susunod na paparusahan. Agad akong nagpaalam na uuwi na sa itaas sa bahay ni Lola. Nag-aagaw ang paniniwala sa isip ko kung dadaan lang ba ulit ang masamang panahon o tuluyan na akong makakatanggap ng gaba.

Sa aking pag-uwi, marami ang nakatingin sa akin. Tumatakbo ako sa maputik na daan. Nang masira ang aking tsinelas, nagpatuloy akong nakapaa. Tuliro ako. Gusto kong humingi ng tulong sa iba ko pang kakilala, pero sa tingin pa lang nila, alam ko nang ayaw nila akong palapitin. At ano naman ang maitutulong nila sa akin? Ito na siguro ang kapalaran ko. Puwede kong igalaw ang mga paa, ngunit hindi ako makakatakas. Naririnig ko ang paghalakhak ng kulog at kidlat—ako ang alimango sa palad ng Tagapangalaga.

Pagdating ko sa bahay ni Lola, hinanap ko si Mama, ngunit wala siya. Sa aking palagay ay sinadya ito ng mga diwata at ng tadhana para hindi ako matulungan. Totoo nang nagsisi ako sa ginawa ko sa alimango. Naiiyak akong napaupo na lang at nagdasal.

Napansin ako ni Lola. “Naunsa ka?” tanong niya.

“La, gidulaan ug gikataw-an nako ang crabs,” sagot ko.

“Ning bataa ni,” sabi niya.

Binuksan ni Lola ang isang lumang baul at inilabas mula rito ang isang misteryosong bato at isang maliit na sisidlan ng pomada na may lamang lana at maliit na sanga ng kahoy. Naalala ko ang sinabi ng iba na manggagamot daw si Lola ngunit matagal na itong huminto sa kadahilanang hindi namin alam. Pinahiran ni Lola ng lana ang bato at dinuraan ito ng laway. Bumulong-bulong siya na parang nagriritwal—parang nakikipag-usap sa Tagapangalaga. Pagkatapos, gamit ang bato, hinimas niya ang iba’t ibang parte ng aking katawan, habang umuusal ng mga salitang hindi ko naiintindihan.

Naisip ko na ang bato ay ang ngipin ng kidlat na binanggit sa akin ng mga pinsan ko. Hindi ko natanong si Lola tungkol dito, ngunit mukhang tama ang hinala ko. Matapos ang paghimas sa akin ng bato, unti-unting humina ang pagkulog at pagkidlat hanggang sa tuluyang nawala.

Napakasuwerte ko at naligtas ako. Dumaan ang mga araw na hindi umuulan, kumukulog, o kumikidlat. Mas lalong tumaas ang respeto ko at pagpapahalaga sa mga hayop at sa lahat ng nilalang sa mundo. Ngayon, sa tuwing may nakikita akong hayop na pinaglalaruan at pinagtatawanan, sa bahay namin o saan mang lugar, iniiwasan kong matawa at sinasaway ko ang mga taong gumagawa nito.

Marami pa akong hindi nalalaman tungkol sa mga katribu kong Tagakaolo. Marami pang nananatiling misteryo sa akin. Ngunit paunti-unti, natututunan kong mahalin ang aming kultura, paniniwala, at tradisyon. Sa tuwing may nalalaman akong bago, parang kidlat ang paggulat ng katotohanan.

Tayhup

Ni Luis B. Bahay Jr.

(Ang sanaysay na ito ay semifinalist sa 3rd Lagulad Prize.)

“Tambali nag lana.” (Gamutin mo ’yan ng lana.) Ito ang palaging sinasabi sa akin ng manggagamot kong ama kapag nagkakasugat ako. Madali lang akong masugatan at masaktan, pisikal man o emosyonal. Inaamin kong lampa ako. Mahinhin at malambot ang ikinikilos ko kaya madali lang akong madapa sa tuwing nakikipaglaro. Ang mga peklat sa aking mga binti at paa na mistulang mga isla ng Pilipinas ang palatandaan ng aking kahinaan. Mabagal din akong tumakbo. Mahina ang aking paghinga dahil meron akong hika. Kaya ayaw na ayaw ko sa mga aso. Ayaw kong nakikipaghabulan sa aso dahil minsan ay muntikan na akong makagat nito.

Minsan, nakita kong inatake ng aso ang isang bata. Nasa ikaanim na baitang ako noon. Inutusan ako noon ni Nanay na bumili ng sukang tuba sa tindahan para sa kaniyang lulutuing paksiw. Habang naglalakad ako sa daan, nadaanan ko ang mga batang naglalaro ng tumba-lata at habulan. May isa sa kanilang pinagkatuwaan ang isang aso. Pinaghahampas nito ang hayop ng biyak na kawayan. Nagalit at nagtatahol ang aso, at sinakmal nito sa binti ang bata.

Tinawag ko ang kakilala kong si Kuya Balong, na nasaksihan din ang pangyayari. “Ya, dal-on natu ni siya sa balay” (Ya, dalhin natin siya sa bahay), sabi ko.

Kinarga ni Kuya Balong ang bata at dali-dali naming dinala sa bahay para matayhupan. Tayhup ang pangunahing paraan ng panggagamot ng aking Tatay. Ang tayhup ay mahinang pagbuga ng hininga sa batok ng pasyente at may kasamang orasyon. Ako mismo ay nakaranas nito, at lamig ang nararamdaman ko kapag tinatayhupan ni Tatay. Lamig na parang kinikilabutan.

Nakagisnan ko nang may kakaiba kay Tatay dahil maraming mga tao ang pumupunta sa aming bahay para magpagamot sa kaniya. Kung hindi sila mga nasugatan, mga nakagat ng mga hayop na may rabies. May mga mula pa sa ibang bayan ng South Cotabato. Sabi sa akin ni Nanay, minsan daw ay may taga-Tupi na dinala sa amin sa Tampakan para ipagamot kay Tatay. Babae siya, nasa bente anyos. Kinagat daw siya ng makamandag na ahas, at bakas pa ang pangil sa may bandang dibdib niya. Medyo nagkukulay lila na rin ang kaniyang balat. Nanghihina na ang babae. Lupaypay. Agad siyang tinayhupan ni Tatay. Pagkatapos, pinahiran ni Tatay ng lana ang sugat ng babae at sinabihang bumalik pagkatapos ng tatlong araw.

Nang bumalik ang babae, naghihilom na ang sugat na gawa ng makamandag na ahas. Dagdag pa ni Nanay, lubos ang pasasalamat ng babae kay Tatay dahil gumaling ito at naiwasan ang malaking gastos  sa ospital.

Gumagamot din si Tatay ng mga naengkanto at ng mga may lagnat. Kapag nilalagnat ako, tinatayhupan ako ni Tatay. Hanggang ngayon, hindi ko pa rin lubusang nalalaman bakit may taglay na ganitong kakayahan si Tatay.

Noong nag-aaral ako sa kolehiyo sa General Santos City, naimbitihan ako ng isang kakilala na dumalo sa kanilang simbahan para sa tinatawag nilang “youth encounter.” Nagdalawang-isip ako noong una, pero sumama pa rin ako. Kalaunan, naging maganda naman ang okasyon. Gusto ko ang lahat ng kanilang itinuturo hinggil sa mga salita ng Diyos. Nakikinig lang ako sa tagapagsalita dahil may konbiksyon ang kaniyang pagsasalita. Mapapa-“Amen” ka na lang palagi sa kaniya. Nang umabot na ang talakayan tungkol sa faith healing, napabuntong-hininga ako. Humina ang pagkakasabi ko ng “Amen.” Hindi talaga tanggap sa kanilang simbahan ang anumang uri ng tradisyunal na panggagamot dahil sa nakasaad tungkol dito sa Banal na Kasulatan. Ang kakayahan daw ng mga manggagamot ay hindi galing sa taas kung hindi galing daw sa itim na kapangyarihan. Bilang isang anak ng manggagamot ay napayuko na lang ako. Tinanong ko ang aking sarili, “Masama ba talaga ang maging isang manggagamot?” Nirespeto ko naman ang kanilang pananampalataya at pinaniniwalaan. Tinapos ko pa rin ang programa.

Naimbitahan din akong dumalo ng isang seminar para sa binyag. Kinuha kasi ako ng aking pinsan na maging ninong ng kaniyang anak. Bago kasi mabinyagan ang isang bata, kinakailangang dumalo muna ng seminar sa simbahan ang mga magulang at ang mga ninong at ninang. Doon, nakinig ako sa mga ibinahagi ng katekista sa amin tungkol sa mga salita ng Diyos. Tinalakay din kung ano ang mga dapat pagdaanan ng isang miyembro sa Simbahang Katolika. Bahagyang natalakay din ang tungkol sa faith healing. Napayuko na lang ulit ako. Napatanong ulit ako sa sarili, “Masama ba talaga ang maging isang manggagamot?”

Ako palagi ang alalay ni Tatay tuwing may ginagamot siya. Tatlong klase ang kaniyang gamot na lana—lana para sa mga sugat, gaya ng mga hiwa sa balat, tusok ng matutulis na bagay, at gasgas; lana para sa mga naengkanto; at lana para sa mga nakagat ng makamandag na hayop. Ang ginagawa niya ay tatayhupan o hihipan ang pasyente sa may batok, mag-oorasyon, at lalawayan ang kaniyang hintuturo at ipapahid sa sugat. Kasunod niyan, bubuhusan ko ng lana ang bulak upang ilapat niya sa sugat. Panghuli, magbibigay si Tatay ng mga bawal gawin o kainin ng pasyente.

Napansin ko na iba-iba ang halagang inaabot kay Tatay bilang bayad, kaya tinanong ko si Nanay tungkol dito. Sagot ni Nanay, nasa nagpapagamot na raw ang desisyon. “Bahalag pila lang basta naay ikahatag,” (Kahit magkano lang basta may maibigay), sabi niya. Hindi man pinepresyuhan ni Tatay ang kaniyang serbisyo, kailangang may ibigay ang nagpagamot, kasi kapag wala, hindi raw tatalab ang tayhup. Dagdag pa ni Nanay, kapag gumaling na raw ang nagpagamot, mapupunta kay Tatay ang la, o ang kamandag na galing sa hayop,  at kung malakas talaga ang la, may ngiping malalagas kay Tatay. ’Yon daw ang kapalit. Kaya pala unti-unting nauubos ang ngipin ni Tatay, na pinagtatawan ko pa noon, at minsan ay may sumusulpot na parang mga pasa sa kaniyang balat.

Ibinunyag din sa akin ni Nanay ang mga kagamitang pang-orasyon ni Tatay na nakatago sa baul sa ilalim ng kanilang kama, at sa aking pagkamausisa ay pinakialam ko at binuksan ang baul na nilipasan na ng panahon. Nakita ko sa loob ang maliliit na kuwadernong may mga nakasulat sa lenggwaheng Latin. Sa nabasa ko sa isang pag-aaral, “libritos” ang tawag sa maliit na librong ito na pinaniniwalaang galing sa isang espíritu at nagsisilbing gabay ng manggagamot. Saglit kong binasa ang mga nakasulat, pero hindi ko maintindihan. Mayroon din doong luma at kulay gatas na panyo na maraming guhit—may mga bilog-bilog na tao, mga linya, at mga nakaimprentang salitang Latin. Hindi ko na ipinagpatuloy ang paghahalungkat dahil nakaramdam ako ng takot.

Sinabi ko kay Nanay ang ginawa ko sa mga gamit ni Tatay, at pinagalitan niya ako. Di raw kasi dapat  pakialaman ang mga ’yon dahil inilalabas lang daw ang mga ’yon ni Tatay tuwing Mahal na Araw. Ginagamit ni Tatay ang libritos sa pag-oorasyon sa kaniyang mga lana. Malakas daw kasi ang epekto ng mga gamot na Mahal na Araw ginawa.

Nasa dugo na namin siguro ang pagiging manggagamot. Sabi sa akin ng isa kong tiyahin, may mga kamag-anak kami sa Davao, Cebu, at Negros na manggagamot din. Tiyuhin ni Tatay ang taga-Negros. Tayhup din daw ang paraan nito ng pangggagamot, at mayroon din daw itong mga lana at libritos. At nang mamatay ito, ipinasa daw nito ang gahum nito sa kaniyang anak na lalaki, kaya ngayon, ang anak naman ang ang nagtatayhup kapag may nakakagat na aso o kaya’y may naeengkanto sa kanilang lugar.

Ayon sa mga kuwento sa mga baryo, kung sino daw ang may gahum na taglay, ’pag namatay ay kailangang maipasa para magpatuloy ang tradisyon. Kung ganoon man, wala akong takas sakaling sa akin ipasa ni Tatay ang gahum. Sa akin din kasi niya ibinilin ang kaniyang pangalan, bilang kaniyang junior. Kailangang may isa sa mga anak niya na magpatuloy ng pagtatayhup. Pero mahina ako at hindi ako matapang para tanggapin ang kakaibang responsibilidad. May sakit ako sa baga. Baka hindi ko pa natatapos ang orasyon ay atakihin na ako ng aking hika.

Noong 2014, na-admit si Tatay sa isang ospital dahil sa komplikado niyang sakit sa baga at kidney. Dahil na rin malamang sa kaniyang katandaan. Noong una, ayaw niya talagang magpaospital dahil nga siya mismo ay isang manggagamot. Parang ayaw niyang maniwala na magagamot siya ng doktor sa ospital, pero dahil awang-awa na kami sa kalagayan niya, pinilit namin siya, at wala na siyang nagawa. Sa pagkakatanda ko, araw noon ng Linggo, bandang alas siyete y media ng umaga, nang biglang nagpupumiglas si Tatay sa kaniyang higaan. Parang barkong unti-unti nang lumulubog ang kaniyang boses. Hindi ko na maintindihan. Ipinagkakait na sa kaniya ang mga letra at salita. Binabalibag na para bang sinasapian ang kaniyang katawan. Ganito raw ang nangyayari sa katawan ng taong may gahum kapag ilalabas na niya ito at walang tatanggap. Nagsilabasan na rin ang mga pasa na dulot ng mga la sa katawan ni Tatay. Nag-aagaw-buhay na siya. Tumawag si Nanay ng doktor, at ako ang naiwan sa tabi ni Tatay.

Inihahanda ko na ang aking sarili nang panahong iyon. Mahina na kung mahina. Lampa na kung lampa. Mahinhin na kung mahinhin. Sa puntong iyon, hinayaan ko na lang na tumagas ang gripo sa aking mga mata. Ayaw kong magpanggap na malakas at matapang sa paningin niya dahil hindi iyon ako. Gusto ko kasing makita niya sa kahuli-hulihan niyang pagsulyap kung sino ako, kung ano ako. Nabibilang ko na ang bawat paghinga niya, at sinubukan niyang ilabas ang kaniyang dila, pero naputulan siya ng hininga. Naiwang nakabuka ang kaniyang bunganga.

Sa hindi maipaliwanag na dahilan, hindi magawang maitikom ni Nanay ang bunganga ni Tatay. Hinawakan ko ang kanang palad ni Tatay ng aking kanang palad, at kasabay ng pagpikit ko sa kaniyang mga mata, napatikom ko rin ang kaniyang bunganga. Alam kong payapa siyang namahinga. Alam kong hindi na siya mahihirapan pa.

Nawala man si Tatay dito sa mundo, alam kong maraming tao ang nagpapasalamat sa kaniya lalo na sa mga nagamot niya. Hindi man nakalulugod sa mata ng iba, taliwas man sa itinuturo ng Simbahang Katolika, para sa akin, ang tayhup ay hindi masama. Hindi masama ang panggagamot. Hindi masama ang pagtulong sa kapwa. Hanggang ngayon, ayaw ko pa rin sa mga aso, hindi dahil natatakot akong makagat kung hindi dahil palaging ipinapaalala nito sa akin na minsan, may isang magaling na mananayhup na nagpapahilom ng aking mga sugat.

Ang Paghahanap sa Nawawalang Liwanag

Ni Martsu Ressan Ladia

(Ang sanaysay na ito ay semifinalist sa 3rd Lagulad Prize.)

Naganap ang isang solar eclipse noong Hunyo ng taong ito. Pinakahihintay ito ng mga kakilala ko sa amin sa Sarangani Province. Nagsilabasan sila na dala-dala ang kanilang cellphone upang makunan ng larawan ang pagdilim ng langit sa kalagitnaan ng araw. At habang nakatingala sila’t nag-aabang, pumasok sa aking isipan kung papaano ninakaw ng eclipse ang liwanag ng aking mga mata.

Sa Tagum, Davao del Norte, ako ipinanganak, at katapusan dapat ng Enero ang aking kaarawan, ngunit biglang dinugo si Mama Oktubre pa lang, tatlong buwan bago ang itinakdang kabuwanan niya. Nang mga sumunod na araw, naging malubha siya. Patuloy ang kaniyang pagdurugo. Nalagay sa peligro ang buhay naming dalawa. Kaya sapilitan akong inalis sa sinapupunan ni Mama upang maisalba ang sinumang masuwerte sa amin. Sa awa ng Maykapal, wala ni isa sa amin ang binawian ng buhay. Ngunit may binawian naman ng karapatan sa sapat na liwanag—ang aking kaliwang mata. Ang natitirang liwanag naman sa kanang mata ko ay dahan-dahan ding ninakaw.

Nagtataka noon si Mama habang buhat-buhat niya ako. “Du,” sabi niya kay Papa sa Cebuano, ang kaniyang inang wika, “nganong dili man ni mosunod og tan-aw sa imo ang bata pag naa ka dapit sa wala?” Bakit hindi ko raw sinusundan ng tingin si Papa kapag nasa bandang kaliwa ko ito. Sabi naman ni Papa sa Kalagan, ang kaniyang inang wika, “Paningog pa sagaw kay day, nanga yaning mata nang isu yagkaabo dawman ang kulur?” Nagtataka siya dahil nagkukulay abo raw ang kaliwa kong mata.

Ipinatingin ako ng aking mga magulang sa optometrist at ophthalmologist, mga doktor na dalubhasa sa mata. Isinailalim ako sa iba’t ibang medikal na eksaminasyon, nang lumabas ang mga resulta, sinabi ng mga doktor na isa akong biktima ng retinopathy of prematurity, isang kondisyong medikal na nagdudulot ng pagkabulag sanhi ng kakulangan sa buwan ng itinakdang pagkakasilang. Ngunit natuklasan man ng siyensiya ang kondisyong kinasadlakan ko, palaisipan pa rin noon ang misteryong sinapit ni Mama noong pinagbubuntis pa lamang niya ako.

Si Bapa Abdil, isang manggagamot na Kalagan, ang nakapagbigay ng paliwanag sa hiwaga ng aking pagkasilang—kung bakit umano dinugo si Mama sa hindi nakatakdang panahon, kung bakit ako nabulag, at higit sa lahat, kung sino ang dumukot sa liwanag ng aking mga mata. Paliwanag ng manggagamot, habang ipinagbubuntis daw ako ng aking ina, nakakita marahil siya ng mga bagay na hindi nito dapat tiningnan, pinansin, o binigyan ng atensiyon. Mga representasyon ng pagkabulag ang tinutukoy noon ni Bapa Abdil, gaya ng huling patak ng ilaw sa kandila bago ito mamatay, pagkapundi ng ilaw na dekuryente, at pagkulimlim ng langit.

“Eclipse, du! Nitan-aw ko sa eclipse,” nanginginig na pag-amin ni Mama kay Papa. Noong nagdadalantao siya, naganap din ang isang eclipse, at pinanood niya umano ito. Kinagiliwan niya ang pag-aagawan ng dilim at liwanag hanggang manaig ang dilim. “Pero wala na nako natan-awi ang pagbalik sa adlaw, ang pagngitngit lang,” dagdag ni Mama. Hindi raw niya napanood ang pagbalik ng liwanag, ang pagdilim lang.

At doon, sa kanayunan ni Papa, tinukoy ni Bapa Abdil, ayon sa kultura ng mga Kalagan, na ang eclipse ang salarin sa pagkawala ng liwanag ng aking mga mata. Sa aking paglaki, gamit ang lakas ng natitirang liwanag sa aking kanang mata, sumulyap ako sa eclipse nang minsang maganap itong muli sa gitna ng gabi. Isa itong lunar eclipse, iba sa solar eclipse na natanaw dati ni Mama. Kinagiliwan ko rin ito.

Ngunit hindi lahat ng kinagigiliwan ay pinaniniwalaan. Para sa akin, oo, totoong nagnanakaw ng liwanag ang solar eclipse, subalit hindi ang liwanag ng mga mata ng tao ang ninanakaw nito. Totoo mang nanakawan ako ng liwanag, walang kinalaman ang eclipse dito. Lumaki man ako sa kultura ni Papa, naniniwala ako sa makabagong pamamaraan ng pag-unawa sa mga kaganapan sa buhay ng tao. Tahasan kong iwinawaksi ang pagkakaugnay ng eclipse sa lahat ng hirap na dinanas ko dulot ng aking pagkakabulag.

Hahanapin ko ang aking nawawalang liwanag saan man, kailan man. Sino man ang haharang, hahawiin ko, at kakapain ko ang direksiyon tungo sa kinaroroonan ng aking liwanag. Hindi ko iindahin ang mga pagkadapa at pagkatisod, ang mga bukol sa makailang ulit na pagkabunggo. Maglalakad ako, at patuloy akong maghahanap dahil ang liwanag ay pag-asa—pag-asang balang araw ay aking makakamit na parang aking mga pangarap sa buhay.

Dumalo ako minsan sa isang seminar-workshop sa Quezon City na naglalayong ihanda ang mga visually impaired sa buhay kolehiyo. Halos lahat kaming partisipante ay magkakaedad, at may mangilan-ngilang mas matanda. Ang noo’y lubos kong pinagtataka, kaming mga magkakaedad, pare-pareho ang naging sanhi ng aming pagkabulag—retinopathy of prematurity. Iba-iba naman ang mga naging dahilan ng pagkabulag ng mga mas nakakatanda sa amin, tulad ng glaucoma, retinitis  pigmentosa, at aksidente. Sapantaha ko noon, marahil nabulag ang mga kaedad ko dahil kinagiliwan din ng kanilang mga ina ang parehong eclipse na kinagiliwan ni Mama.

Dahil sa matinding bugso ng emosyon, ibinahagi ko sa aking mga kasama ang mga sinabi ni Bapa Abdil tungkol sa eclipse. Sari-sari ang naging reaksiyon nila. May mga nagulantang, nagimbal, at namangha. May mga naniwala, at tulad ko, may mga nagsawalang bahala lang. Tumawag pa ang iba sa kanilang mga magulang at nagtanong tungkol sa nangyaring eclipse noong 1996, noong ipinagbubuntis kami.

Bago ang pagtitipong iyon, hindi sumagi sa isip ko ang posibilidad na nangyari rin sa ibang bata ang sinapit ko. Mga batang kasinggulang ko. Marami pala kami. Kami na nabuhay sa parehong panahon at nagkaroon ng parehong bating panimula sa kani-kaniyang buhay. Kaming mga napagnakawan ng liwanag. Kaming mga binulag ngunit patuloy na hinahanap ang aming mga nawawalang liwanag dahil ang liwanag ay pag-asa—gabay, tulay sa inihandog na pagkakataon upang kami’y mabuhay. Pero masasabi kong mas masuwerte ako. Ang ibang mga kaibigan ko, wala nang liwanag na natira sa kanila, samantalang sa akin ay may kakarampot pa, bagay na masasabi kong kinainggitan nila sa akin at ikinalulungkot kong hindi maibabahagi sa kanila.

Binigyan kami ng pagkakataon na ibahagi ang aming mga naging masalimuot na karanasan sa buhay bilang visually impaired. At gaya ng aming pagkakapareho ng dahilan sa pagkabulag, napag-alaman naming pare-pareho lang din ang aming mga pinagdaanan. Tila iisang salamin ang sabay naming tinitingnan, hindi lang ng aming mukha kundi ng mga pagsubok sa paaralan, sa pook-pasyalan, sa kahit saan man kami magawi.

Ibinahagi namin ang aming mga naging takot. Takot sa asignaturang matematika sapagkat hindi namin matingnan ang pisara at ang mga paliwanag sa likod ng mga naglalarong numero, ang mga pagkakasunod-sunod ng proseso sa pagkuha ng sagot sa nawawalang halaga ng ekis. Takot mapahiya kaya tinanggap na lamang ang mga paglalarawang hindi namin maintindihan dahil hindi angkop ang pagpapaliwanag ng asignatura para sa aming mga batang may espesyal na kondisyon. Ang naging bunga ng takot na ito ay mas kahindik-hindik. Ang karamihan sa amin, natatakot nang mag-aral, natatakot tumuntong sa kolehiyo dahil kulang pa ang kanilang kaalaman.

Ito ang totoong eclipse. Ang representasyon ng eclipse na pinaniniwalaan at kinatatakutan ko. Ang nagnakaw ng liwanag ng aming hinaharap at binigyang dilim ang aming mga katauhan. Ang patuloy na nakakintal sa isipan ng nakararami na kami ay walang mga kakayahan. Ang kawalan ng konsiderasyon sa loob ng paaralan sa aming espesyal na kalagayan. Ang patuloy na diskriminasyon mula sa mga kapwa estudyante, maging minsan mula sa mga guro at ibang mga magulang. Ang mga tao sa likod ng aming panghihina at hindi pagkilala sa aming sariling kakayahan—sila ang tunay na magnanakaw ng liwanag. Sila ang mapaminsalang eclipse na kinagigiliwan din ng iilan.

Naranasan kong lait-laitin ng isang kaklase noon. Sabi niya sa akin, “expired” na raw ang mga mata ko at kahit pa kumain ako ng isang plantasyong taniman ng kalabasa, walang magbabago. “Ang kalabasa, pampalinaw ng mata, pero sa ’yo, wala nang pag-asa,” ang patulang panlalait na kaniyang inimbento upang hamakin ako. Naranasan ko rin ang di angkop na pakikitungo ng isang guro. Hindi raw dapat ako bigyan ng espesyal na ayuda sa pagbabasa at pagsusulat. “Do not assist him, or else I’ll mark you zero!” sabi niya sa aking mga kaklase nang minsang magkaroon kami ng pagsusulit. Wala akong maisagot dahil hindi ko naman nababasa ang mga tanong.

Tulad ko, nakaranas din ng diskriminasyon ang aking mga kapwa visually impaired na kasama sa seminar. Subalit kakaiba sa ilan sa kanila, kakaiba sa paglabas ng eclipse, hindi ako nag-antay sa pagbabalik ng liwanag sa kalangitan. Gaya ng ginawa ni Mama, hindi ko hinintay ang liwanag dahil hindi naman talaga hinihintay ang pagbabalik nito. Dapat itong hanapin. Kaya pinagsikapan ko. Pinatunayan kong kaya ko at dahan-dahan kong binuo ang aking nagkagutay-gutay na pangalan sa mga matang nakakakita. Dahil hindi ito ang nakagigiliw na astronomikal na eclipse. Ito ang sosyal na representasyon ng eclipse kung saan ang dilim ay ang pagsubok sa ating buhay at ang liwanag na siyang ninakaw ay ang kalutasang di dapat na hintayin bagkus ay nararapat na hanapin.

Habang nanonood ang ibang tao ng solar eclipse noong Hunyo, naisip ko na paulit-ulit pa rin ang kaganapan ng eclipse na pinaniniwalaan ko, subalit nalulugod ako dahil nakaya kong hindi magpatinag sa dilim na hatid nito dahil naririyan ang Panginoon; ang aking pamilya na sumusuporta sa akin at patuloy na naniniwala sa aking kakayahan at halaga bilang isang tao; ang aking mga kaibigang tinanggap ako at ang aking espesyal na kondisyon na para bang walang malaking pagkakaiba sa ibang taong kanilang nakasasalamuha; ang aking mga naging gurong nagbahagi ng kanilang kaalaman sa akin upang hubugin ako at ang aking potensiyal upang maging isang ganap na propesyunal; at ang aking mga paaralang nagbigay sa akin ng malawakang edukasyon at naging gabay sa buhay.

Misteryo man ang hatid ng eclipse noong 1996 sa mga batang ipinagbubuntis noon at nawalan ng paningin, hindi narararapat na manatiling isang misteryo ang aming pagkakilanlan. Pagtanggap ang unang hakbang tungo sa pag-unawa. Nakakalungkot na sa tatlumpung batang dumalo sa aming seminar-workshop, tatlo lamang kaming nakapagtapos ng kolehiyo at wala pa ni isa sa amin ang nagkakaroon ng permanenteng trabaho. Pare-pareho man ang aming mga bating panimula sa kadilimang sumubok sa aming katatagan, labis kong ikinalulungkot na ang pagdating ng aming pinakahihintay na liwanag ay hindi sabay-sabay.

Hindi ko alam kung hinintay nila ang pagbabalik ng kanilang nawawalang liwanag. Sa akin, hinanap ko ito dahil wala namang katiyakan kung gaano ako katagal maghihintay at wala ring katiyakan kung ang nawawalang liwanag ay magbabalik pa ba. Nawala man ang liwanag ng aking kaliwang mata, nakatagpo naman ako ng panibagong liwanag na siyang naging aking pag-asa.

May magaganap pang eclipse sa mga susunod na taon. May mga liwanag pang dapat na matagpuan. At kung ako ang tatanungin, masasabi kong itong dagok na kinasasadlakan ng ating mundo sa panahong ito ay isang eclipse na hindi astronomikal. Dapat na patuloy nating hanapin ang liwanag, at walang panahong dapat na sayangin.

Nagsisilbing paalala sa akin ang eclipse na sa buhay at pamumuhay ng tao, sasapit ang dilim nang hindi inaasahan at makikipag-agawan ito sa liwanag, at ito ang hudyat ng panibagong pakikibaka sa isang paglalakbay upang mahanap ang pag-asa. Habang nakikinig ako noong Hunyo sa pagkamangha ng ibang tao sa muling pagpapakitang gilas ng eclipse, inihahanda ko ang aking sarili para sa panibagong taon sa law school at sa mga hatid na pagsubok nito sa akin. Muli kong sisimulan ang paglalakbay. Pansamantala na namang isasarado ang pinto ng kuwaderno ng literatura at bubuksan ang mga librong tinatalakay ang batas.

Ito ang dilim na sinusuong ko ngayon, at naniniwala akong sa likod nito ay ang liwanag na siyang katuparan ng aking pangarap. At balang araw, magbabalik ako sa hanay ng mga batang hanggang ngayon ay naghihintay pa rin sa pagbabalik ng kanilang nawawalang liwanag. Kung ako man ang matagal na nilang hinihintay, nararapat na mahanap ko muna ang sarili kong liwanag. Ano man ang mangyari, ikalulugod ko na maging gabay nila sa daan patungo sa kani-kanilang liwanag.

River of Shame

By Wilfredo Pascual Jr.
Essay

“We don’t have to leave,” she said. “If your father stopped leaving at night, the monsters wouldn’t come anymore.” —Angelo Serrano, “It Comes At Night”

When I was thirteen, my mother took me to see Dr. Custodio, our family doctor in San Jose, Nueva Ecija, who took care of the Pascuals for three generations. He sat behind his desk at his home clinic. He knew our medical history, our public and private lives well enough. I heard him say something to my mother, something that I would hold on to for the rest of my life. It saved me: “Nasaktan siya. Kailangan ni’yo siyang dalhin sa espesyalista. Dalhin ni’yo na siya sa psychiatrist.”

I was so relieved I wanted to cry. Finally I was going to get help. Somebody was going to listen to me. I was going to get better. I hardly said anything during that consultation. I was so ashamed of myself, which was how I felt most of the time—even with all the medals and awards in grade school.

At home, my parents pinned all my medals to a pair of black vertical banners that hung on the wall, all first place medals and ribbons. I won my first essay writing contest at age eight. I was recognized in art and academic performance. I was best in roller skates, an outstanding pupil every year, the most active, most polite, most talented student. It’s easy to assume that I was goal-driven, even competitive. But I have no memory of it. I only remember having so much to give and how liberating that felt. I remember the storm inside me, this intense energy, a flooding. I had no name for it. It was marvelous, ferocious, joyous, and terrifying. I felt it every time I wrote, made art, performed, and read books. I didn’t care so much about winning. All I wanted was the freedom to live and express that energy.

I was six when I started drawing pictures of girl’s clothes, women’s faces and shoes. I would draw in the living room. One time I looked up and saw my father looking at me. I smiled. He didn’t smile. He didn’t say a word. He just looked at me. Slowly my smile disappeared, and I crumpled my drawing.

I have no memory of what my mother said to Dr. Custodio. We went home that evening not saying a word to each other. We went upstairs straight to our rooms. My door was next to theirs. I couldn’t sleep. Finally somebody was going to help me try to understand what was wrong with me. I was still awake when my mother knocked, and I opened the door. She spoke to me in a low voice. It was a scene straight from Kisapmata.

“Sabi ng Daddy mo, mula ngayon gigisingin kita ’pag hatinggabi. Pupunta ka sa banyo.”

“Pero sabi ni Dr. Custodio, dalhin ni’yo daw ako sa doktor.”

“Makinig ka sa Daddy mo.”

That was all she said, and she went back to her room.

I was crushed. I remember closing the door and hitting myself repeatedly. “Why don’t I just die?” I screamed. Nobody heard me. I had to make sure no sound came out.

For as long as I could remember, waking up to the world had always been preceded by the smell of ammonia. Bedwetting was almost a daily occurrence. It got to a point that I no longer got up. I just pulled down my wet underwear, shorts, and pajamas and moved to a drier spot. Sometimes more than once in one night.

My earliest memory of terror is the sound of my father arriving. In the seventies, he drove a Jeep Renegade—blood red with a white leather top, its hood and sides trimmed in gleaming chrome and black decal stripes. I have vague recollections of his off-road adventures—fleeting images of a cliff, a grassy hillside, wild rivers. Mostly I remember the sense of danger that builds by nightfall, brought about by the curfew enforced during Martial Law. In the middle of the night that silence would be shattered by my young father speeding through empty roads and streets on his way home. I knew he was drunk because he would stay inside the Jeep in the garage and step on the gas pedal and rev up the Jeep relentlessly, a monstrous loudness intent on waking up the entire neighborhood.

I would cover my ears with a pillow and pray to God to please make it stop. Sometimes he would come up to my room—bloodshot eyes and reeking of alcohol—and he would hold me and weep. “But I do love you,” he would say over and over. “I do.” Sometimes he would watch over me while I pretended to be asleep, and then leave quietly. The following morning it would be as if nothing happened. I still feared him, loathed him. He very rarely looked at me, and when he did, I could sense how repulsed he was.

Dinner was an ordeal. One time I started to say grace quietly. He stopped me as I was making the sign of the cross. “Don’t pray,” he said firmly. Another time he glared at me because something made me laugh. When he was around I always blamed myself for making my presence felt. Before leaving my room, I learned to make sure that the hallway was clear. On my way home from school, I would stop at the corner of our street to make sure that my father was not at the gate. If he was, I would turn and walk around the block to the corner on the other side of our street named after my great-grandfather.

My mother had it worse. He would hit her. One time my father pulled out his gun at my mother who was holding me. I was maybe five or six. Another time he took us to the traveling circus in town. My mother and I were riding the caterpillar when I heard the other passengers screaming. The ride wouldn’t stop. I saw my father on the undulating ramp beating up the operator. We would go round and round, and each turn I would see my father pummeling the operator’s face until somebody stopped the ride. One time he took us to the movies to see a comedy. He was drunk. We were seated at the balcony. He stood up in the dark, pulled out his gun, and pointed it at the moviegoers. “Walang tatawa!” he yelled at them. People left the theater quietly. The silencing was just as damaging as the verbal and emotional abuse I suffered.

My father was the mayor’s son. The family had been in power for more than half a century. It was only after he died, actually only a few years ago, that my mother openly acknowledged to me that my father was sick, that he was an alcoholic. “We should have taken him to the doctor,” she said. I didn’t say anything.

She was a cold mother. I never felt any affection from her growing up. I have no memory of my mother asking me how I was doing, or telling me that I did a good job. I have no memory of seeking comfort from her. She was just as oppressed and tired as I was. One time when my father was out my mother and I had a fight. I yelled at my mother across the dining table, “Hindi ako masaya sa bahay na ito!”

“Ako rin!” she yelled back.

“Bakit hindi ka tumakas?”

“Dahil sa inyo.”

She was helpless. She was just as scared as I was, a captive. Always have been. When she was in high school my father invited her to a party. He lied. With the help of his friends, my father took my mother to a hut fifty miles away from our hometown. The first time my mother told me this story was the night after we buried my father.

Shortly after my appointment with the doctor, my father hosted a river picnic and invited dozens of my relatives on both sides of the family. By then the river of my childhood had changed directions. Ferdinand Marcos had built Pantabangan Dam, so the river was much shallower than I remember. I crossed it easily and stood on the other side, the river and my family behind me. I was looking at the old riverbed under the blinding light, the rocks bright as bones when I heard shouting behind me.

“’Yong malaking bato ang kunin ni’yo!”

“Maliit ’yan!”

“Hawakan ni’yo! Aanurin ’yan!”

I heard laughter. Cheering. I didn’t turn around. I knew what was going on. My parents brought my bed mattress to the river. It smelled so bad they had to submerge it in the river to wash it. They held it down with rocks, and when that wasn’t enough, the men held on to it.

I couldn’t look. I was trembling in shame. I squatted and started to pick up rocks and stones. Later, I heard a voice behind me, a relative. I can’t remember who it was. I didn’t even look up when he asked what I was doing.

“Looking for frog’s eggs,” I said.

After a while I turned around, and whoever it was who spoke to me had left. It had gotten quiet on the other side of the river. They had placed enough rocks on the mattress to hold it and keep it from floating away. I watched my family across the river. They looked so happy. It was so beautiful it hurt. I gazed at the river, the second largest in the island, fourth in the entire country. From its headwaters in the mountains it traverses the central plains of Luzon for about 160 miles until it drains into the Manila Bay to where water meets water, the world.

I have survived abuse, bullying, homelessness, addiction, betrayal, physical assault, three nervous breakdowns (ages fourteen, nineteen, and thirty-two); and two suicide attempts (1985, 1987). I am seeing a doctor now, and I have been on medication for the past four years. I am also an essayist and married to a wonderful man. The thing that I am most proud of is being alive.

It took a long time, but when I heard Dr. Custodio tell my mother that I needed help, to me that meant help was out there. If my family couldn’t give it to me, I had to find it on my own. It was 1985, the height of the AIDS crisis. The acronym LGBT didn’t exist yet. And people were about to overthrow the Marcos dictatorship.

The Long Wait to Cure

By Lance Isidore Catedral
Essay

At 4 PM, when most government offices were about to close, when cars were trapped in Metro Manila traffic, when students and employees fought for space in the MRT, the queue of new patients outside the Medical Oncology Clinic was as long as when the day had begun. On my table was the pile of new charts still unopened—each cream-colored folder bearing the name of a human being waiting to be called in.

The waiting area smelled of clothes drenched in sweat, what with the tropical afternoon heat and humidity. These people came from all over the Philippines—a country of seven thousand islands, blessed with year-long sunshine and white sand beaches and broad smiles but plagued with poverty and corruption. They brought with them tumors of different sizes and shapes, of varying degrees of aggression, in various parts of their anatomy. Perhaps many of them wondered, during this long wait, if they would live long enough to their son’s graduation or if they could still blow next year’s birthday candle.

For the rich and powerful, who could afford air-conditioned lounges in the most exclusive of hospitals, this long waiting time would be a waste, but for many of them who could barely even afford a complete blood count, this was a step closer to cure—if it existed at all.

Somewhere in the thick crowd was a woman named Faith whose folder sat at the top of the pile. She was twenty-three years old. She came from a nearby province, an hour away from Manila. As I called her name through the microphone, my voice reverberated throughout the Cancer Institute. But there was no commotion, no indication that someone was approaching the consultation room. Just as I was about to call the next name on the pile, a man—the patient’s father—told me that she was too heavy to carry, that she was in the opposite end of the hall, and begged if I could go to her instead.

Faith lay on a narrow metallic stretcher, listening to music with her earphones, a distraction from reality. Her left forearm was amputated when a tumor appeared in her wrist two years ago. The tumor was cancer—mesenchymal chondrosarcoma, the biopsy had read. She said yes, without hesitation, to amputation. She had just graduated with a computer science degree and landed a stable IT job. No cancer was going to hold her back.

Months after surgery, she felt a lump in her lower spine. It grew larger by the day, a threatening mass that would usher another chapter of her life. This time, she needed chemotherapy. She went to a private hospital where she finished four cycles of chemotherapy. It only made her a little better; the mass had not disappeared completely but was at least as big as a basketball. Her treatment—which included expensive chemotherapy medications, admission to a private room every three weeks, and expensive laboratory and imaging tests—caused a financial strain on her family. Her father was a traffic enforcer, her mother a housewife. In the Philippines, people pay for their treatment out of their pockets. PhilHealth, the government-run health insurance provider, only paid for her treatment partially. With no other options left, her family opted to bring her to a public hospital like ours.

I met her with the assurance that I would do everything I could to help her. As a practicing medical oncologist in the country’s largest public hospital, this meant me giving the best concoction of chemotherapy medications available, but this also meant I would take on the role of a social worker. What difference would an ambitious, evidence-based treatment strategy mean to her if she wouldn’t be able to get the medications she actually needed?

Cancer takes a toll, even in middle-class families. Some sell their small pieces of land, or have their kids stop schooling to save on tuition, or work additional jobs, to pay for treatment. Even curable cancers become death sentences for those who do not have the financial means.

For the next weeks, her parents and brothers would fall in line in offices of government officials who gave checks worth a few thousand pesos—not much compared to the overall cost of her treatment but, when put together, amounted to a substantial amount, sufficient to tide her for at least three cycles of chemotherapy.

“Do you want to go through with this?” I asked Faith when she got confined. Her mass had grown in size during the waiting period, and it looked like she had a massive backpack in her sacrum.

“Yes, of course,” she said. She asked if she would ever get better—the perpetual question, the answer to which was never a simple yes or no. If only life were simpler.

“Let’s hope so,” I said. “This is your best fighting chance.”

Faith’s first cycle did not go without any complications; she suffered severe neutropenia and did not feel well for many days. I discharged her after a few more days, only to have her readmitted for the next cycle.

When I go home after tiring days in the hospital, I often dream of the time when cancer will become as easily treatable as a simple skin infection and we don’t have to worry about the cost of treatment. It is a dream that pushes me, and the strong and optimistic army of physicians in the country, to do what we can, given our limited resources.

But my patients’ hope springs eternal—not just Faith’s but of most of the names in the chart pile. At the end of the day, no charts remain on my table, only unopened gifts—warm meals, fresh fruits picked from the backyard, pieces of candies, and slices of pies, whatever these patients could muster, their gratitude overflowing despite their poverty. If only to offer them, the underprivileged, a chance at a cure, all my exhaustion will have been worth it.

An Ama Reverie

By An-Nurhaiyden Mangelen
Essay

After staying for twenty-one days at Davao Doctor’s Hospital, it was time for Ama’s life support to be unplugged. It was a family decision, which was decided upon after Ama’s doctor told the whole family that, at that point, he had no chance of recovery. After all, in those twenty-one days, he never even opened his eyes. That time, the stroke proved fatal. Most members of the family also thought that if they were in his shoes, they would have preferred dying in his home back at Dalican in Datu Odin Sinsuat, Maguindanao, than in a hospital far away from his birthplace. By removing and unplugging every machine hooked up to his body, they spared him of further suffering. They thought it better to let him rest in his home.

In those twenty-one days at the ICU, my grandfather died three times. During those three times, the life support had been able to revive him, giving us enough time to bring him home. He was brain-dead, but his heart kept on pumping, his lungs begging for air from the dull, rusted green oxygen tank beside his bed. “Sundalo talaga siya,” some relatives concluded. “Lumalaban pa rin.”

I only saw him once in those twenty-one days. I also never cried, or even felt the urge to cry. I was still ten then. And it has been nine years since his death.

That lone time I saw him, I thought he looked cool, like the cyborg from Teen Titans, with plenty of wires connected to his fingers, elbows, nose, and mouth. He also had a translucent plastic tube inserted down his throat through what I assume was a long and wide cut covered only by plasters. My mother said that it was helping get air into his lungs, but back then, I did not know how a person could ever need such a painfully large tube inserted down his throat. As a kid who drowned himself in cartoons and toys, I never really felt the gravity of the situation. Looking back at it now, as a kid I would’ve never been able to fathom the pain he had to endure when the doctors intubated and took care of him. All the injections, the bedsore he had gotten from not being able to move around, or even the sensation of not being able to function and be the master of his body the way he wanted to—everything that he suffered through seemed too alien a thought for me back then.

If only I could somehow talk to him now, I would ask him how the experience was, like at what point did he lose consciousness of his surroundings, or was he able to have visions of heaven and hell, like how some people claim to have a glimpse as their light dies out? I think it would be such a killer bonding moment. After all, I never bonded with my grandfather that much. If only that were to happen, I would’ve been able to ask him, before he drew his final breath, how it felt to have a grandchild like me.

Looking back, I wanted to slap my younger self across the face for not realizing that after his first death, after the life support revived him, my grandfather might not even remember anyone, anything, or even his self anymore. He might not remember the face of his children, his wife, how he lived his life. He was brain-dead after all.

At that moment, when my mother sat there crying outside the ICU, I remember feeling sad. Sad, but not devastated. I even had fun during our stay at the hospital. All I looked forward to during those days were going to the cafeteria at three in the afternoon to eat spaghetti and binignit, as well as buying compact disks and watching anime on my portable DVD player. I used to buy those counterfeit CDs at a bazaar fronting Davao Doctors Hospital. Never did the gravity of my remaining living grandfather’s death affected me or the fun I had in our stay there. At those moments, I cared more about my food and the lives of illustrated characters than the life of my grandfather. Call it a child’s ignorance, but how I wish I had realized earlier that I ought to be standing there outside the ICU waiting for the grand cosmic miracle of him waking up, winning the battle that he was fighting.

I was very close, yet so emotionally far.

On our way home to Dalican, I remember nine cars in the convoy: the ambulance, our car, the other cars owned by our relatives. We arrived there at around five in the afternoon. Along the way, we had to constantly keep an eye on Ama’s oxygen tank because three hours into the travel, it came awfully close to being empty. Dalican was still two and a half hours away; everyone was on guard. This forced us to drive so fast that the cars seemed to fly. The ambulance ran at 140 to160 kilometers per hour. The convoy of cars followed behind. Mama never stopped crying for the rest of the trip. In desperation, we played verses in the Quran on repeat in our car, as if that would give my Ama some air he so desperately needed to breathe.

I also clearly remember enjoying the ride, which was the fastest one I had ever been in my whole life. Before that afternoon, I just finished watching an anime about drifting and driving in the uphill roads of Tokyo, Japan. This is just like Initial D, I thought. I felt the thrill, the speed, the exhilaration of experiencing what it was like to be in the anime I had watched. It felt like we were in a race. As I try to remember, I want to scream at my ten-year-old me for failing to realize that we were in a real race, not against other cars but against time, that we were skating on thin ice. I even remember loving the moments the car zoomed past strangers on motorcycles, vehicles, and pedestrians.

While inside the car, I never thought of what might happen in Dalican. I never even thought about what would come next if ever Ama gave up while we were still on the road, or if the tank ran out of oxygen. I never thought of losing someone important, or maybe at that moment, he wasn’t important to me. Looking back, maybe I just lacked the compassion for my grandfather, or maybe at some point, I never even cared; after all, like I mentioned earlier, Ama and I had never spent quality time together.

As a kid, I loathed his prickly mustache that stabbed me every time he kissed my forehead. I despised the times when he would ask for kisses. I hated the way he smelled; he smelled like a glass of warm milk, and I hated the smell of milk. Every time I asked him for five pesos to buy a sachet of Milo, he would intentionally give me four pesos and demanded a kiss on my forehead before he handed the last peso. “Kagyabu nengka bulingit’n,” he would usually tease, telling me to stop eating Milo with my fingers because I looked gross every time I did so. I also hated Ama’s big round eyes, which he used to scare children as a way of having fun. I cannot count the times I stopped playing and cried because of those eyes. Those eyes, they gave the scariest glares. But despite hating his mustache and his eyes, I liked his round belly. Every time he asked for a hug, I imagined that that was the sensation of hugging Barney the purple dinosaur.

That round belly of his got severely small in those twenty-one days.

Reflecting on it now, I wish he had gotten better. That way, his belly could’ve grown bigger again and I would’ve been able to hug him for much longer. That way we could’ve spent more time together. I could’ve spent afternoons with him just sitting, sipping coffee, listening to stories only he could tell. I could’ve spent more time with the only grandfather I had.

In the small amount of time that the people were preparing his corpse for the burial, I felt like I did not belong in the room, that I shouldn’t be there, that that space was exclusive for those who loved Ama truly. Back then, the past me loved him because he was the only one whom I could ask Milo money from, but further than that, I was not sure. If only I had known how to handle things more professionally at that early an age, my last moments with him would not have been as useless. Looking back, I didn’t deserve to be present in his burial. No dead man deserves somebody who takes him for granted in his own burial.

The day of his death in Dalican, the house bustled with stories about Ama and his bravery as a soldier, the way he treated relatives from the uplands of Maguindanao whenever they visited, along with other tales of his generosity. I remember an aunt telling stories of how he helped her and her family find lodging when they went to Mecca for pilgrimage. Another relative told stories of how Ama always had a jar of native coffee from Cotabato City at the ready whenever a relative came to borrow money, then offer him a cup alongside the money he lent, as well as stories of how he used to never ask for the money back, because of his faith in the innate good nature of his relatives. This only amplified my thoughts of not deserving to be in his burial. After all, all the stories I could tell of my moments with Ama were all filled of me being annoyed at his milk-like scent and his mustache.

Many of the most notable stories about Ama were the ones told by my mother of her times with him when she was still a little girl, as well as that one about my parents’ wedding. According to her, Ama had always been her companion since she was a little kid. Ama’s wife never really treated my mother with compassion. As a child, my mother was a hardheaded, strong boy in the body of a girl. She often disobeyed my grandmother and played with other boys her age. She would play swords, jolen, and hulog-piso with them and other games boys typically played. For my grandmother, this was unacceptable and unbecoming of a little girl, so she tried her hardest to keep my mother inside the house. She taught her how to knit and sew to take her time off playing. She taught her how to cook to keep my mother in the kitchen. My mother never enjoyed these, and neither did Ama. He resisted for and with my mother. He would take her to Cotabato City (which was a two-hour travel from Dalican back then) just to let her escape the housework. My mother bonded with Ama the most out of six other siblings because of that. That’s the reason why it broke my mother gravely when he died. Then I learned how Ama played a gargantuan role in my parents’ wedding in 1998.

My grandmother was headstrong in disagreeing with the wedding. She was not in favor of my father because of his low financial capability. What Ama did was that he faked being sick, demanded to be checked at Davao Doctors Hospital, and forced his wife to come with him, just to give my parents ample time to marry. The wedding was kept secret from my grandmother. Of course, after she later discovered what went down, she fumed and disowned my mother.

During my parents’ wedding, my mother walked down the aisle alone, without her parents to walk her toward the man she wanted to marry. She was accompanied by her eldest sibling, and he took the place of Ama in the wali, a tradition among Muslims where the father entrusts her daughter to the groom and goes into an agreement between two noble men. It was a once-in-a-lifetime opportunity, accompanying my mother down the aisle as well as entrusting his only daughter to the man she loved, but he understood his role and made a once-in-a-lifetime sacrifice to make my mother’s dream a reality. Until now, my parents’ wedding invitation, which Ama hid from my grandmother, is still in his most treasured attaché case, untouched and collecting dust. That was the only tangible thing he held or saw that had a direct relation to the wedding.

When my mother told me this story, I realized the immense impact Ama had in my parents’ lives. I also realized that what he did was one of the reasons why I came to be. If my father and mother had not married, I wouldn’t have been born.

In the future, it would have been nice if he would be able to come to my wedding. Sadly, my own ignorance took that opportunity away from me.

After hearing that story, the ten-year-old me slightly longed for a much deeper interaction with my deceased grandfather. It had left a hole in me, small at first, but gaping at present: a type of jealousy that could never be filled. The end of that story took a part of me that I know I could never regain. A part forever lost with his passing, irretrievable, unobtainable.

His first stroke happened back in 2007. We brought him to Notre Dame Hospital in Cotabato City, and we stayed there for fifteen days. Luckily, he wasn’t incapacitated by the sickness, but his memory was impaired. Since then, he became extremely forgetful: we needed to introduce ourselves to him repeatedly whenever we met. The only ones he could remember were his children and his wife. Around that time, he also lost track of his bowel movement. He could not feel the urge to go to the bathroom anymore. When he stood up or walked around, pee dripped from his shorts, and he constantly pooped in his pants. Sometimes his poop would be dragged on the floor by his own feet, which infuriated my grandmother. From then on, she started hitting Ama on the legs or buttocks with broomsticks and other long hard objects. He never retaliated. At times, Ama just grabbed the broomstick and held it right there in midair. He would look my grandmother in the eyes till she let go. Most of the time, tears just fell from his eyes.

I can never imagine how my grandmother felt like, seeing those eyes and those tears that just fell from them. I wonder if she ever felt pity after all those moments she inflicted pain upon Ama. I wondered if he ever felt like speaking up, retaliating, or was it that he was already numb of the searing pain of being hit in the legs and buttocks and the only thing that made him cry every time was seeing the woman he married, the first woman he could remember, hit him over and over?

Reflecting upon it, that type of treatment was unbecoming of a woman who had stayed in a marriage for over half of her life. But at the end of the day, it was she who took care of him through thick and thin, in sickness and in health, despite the tedious job of cleaning after his mess, and she continued doing so until his last days. She was there with us at the hospital, at the burial, at the grieving period. I am sure that inside of her, there was also a gaping hole that came with his passing. I now wonder about the way she showed her love for Ama. How did their wedding go? Was it consensual or arranged? How about the courting? Was there even any courting? I never heard of the story, nor could I find someone willing to tell me. I couldn’t ask my grandmother, for she didn’t want to talk about it. Every time a conversation had closely veered towards that subject, she would skillfully divert it into another topic without fail, like how a relative was doing in school or anything other than their marriage. In rare moments where the conversation had nowhere to go, she would tell us that she was not comfortable talking about it and that she would slap our mouths shut if we continued pressing. We would then laugh, and then she would laugh. It would be clear to us that they were jokes, but still, nobody dared to try because everyone was scared, especially if she were to become mad.

I know that only Ama could tell that story.

The devastating part is that at this point, I could only speculate.

In 2011, hypertension and stroke got the better of him yet again, which led us to Davao Doctor’s Hospital. He finally took his rest on April 23 at Dalican.

I vaguely remember that during his burial, a small part of the younger me tried to assess the impact of his life on mine, his relevance, and the emotional connection I’ve had with him, and I remember failing.

I remember faking tears.

It was hard to try and develop fake sympathy. I really tried, but at the end of the day, I could only muster as much.

In the seven-day grieving period, hundreds of people came to his house at Dalican to pay their respects; the stories I heard about him that day, like the one on my parents’ wedding, as well as tales of his unselfishness, made me see him in a better light. I also realized that it wasn’t that we lacked the bonding moments necessary for me to feel attached to him; it was just that I tried my hardest to reject those opportunities instead of grabbing them. I rejected the moments when I should’ve just given him the kisses he repeatedly asked for. I frowned at his prickly mustache and glaring eyes; I failed to see that those were the only prickly mustache and glaring eyes I would experience from a grandfather ever. I took the only grandfather I had for granted. Now I’ve forever lost the chance to feel an extraordinary kind of love from a grandfather in the form of giving four pesos, of asking for hugs and kisses, of being stabbed by ridiculously pointy mustache.

It’s funny how you can learn to love somebody just by the memories that you both could’ve shared, not with the underwhelming memories that existed between the both of you.

Could he ever forgive me for not valuing his presence? Could he still love me despite my reluctance towards spending time with him? Could he still remember me? Could he dare say that after everything, he still sees me as a grandson?

All of these questions inside my head will forever remain questions, for the one who could answer them is gone. But sometimes, there are moments when the questions you are dying to ask do not need answers. There are moments when not knowing the answer is beneficial, because it reminds you of your mistakes so that you could never make the same mistake twice.

Sometimes, on starless nights, I would raise my cigarette toward the sky out of loneliness to show him that I smoke. Even just in my imagination, I would like to be reprimanded by him just to try to remember how he spoke, how he got angry, how he used to tell other people stories about his high school and college years, his friends, his family, his role as the eldest among them siblings, during which I would sit somewhere and eavesdrop. If I had only known better, I could’ve been the one asking him those questions.

Nine years has passed, but I still couldn’t make myself go to Davao Doctors Hospital alone. I am afraid of seeing the all-too-familiar staircase just a few meters from the entrance to the ICU, the watchers’ area that I guess still weirdly smelled like a nail salon. I could still vividly remember the corridors that led to the cafeteria, or the elevators I couldn’t dare ride alone back then, even in broad daylight. The place where I used to buy DVDs is now replaced by a KFC stall. I cannot dare go up and pass by the room we occupied in those twenty-one days—Room 512. I am scared of that place, not because of rumored ghosts that walk by the corridors at night or the souls that ride the elevators with you when you are alone. I am scared of the memory that that place makes me remember every time, with no fail.

I am afraid of seeing my past self in the form of another kid, running around the halls, the elevators, walking around the reception area toward the exit, toward the DVD stalls while a grandparent of his fights for his life in the ICU. I am scared of passing by the ICU area and seeing the staircase where my mother and her siblings used to sit while waiting for updates. I am scared to see the space where I took off my shoes and wore a green lab gown that one time I entered the ICU. I am scared to see myself riding one of their elevators as I remember how I had fun in those twenty-one days. I am scared of the apathetic, ignorant ghost of a ten-year-old kid, and it kills me that until now, I cannot make myself go to that hospital to make peace with my regrets.

Passing by the cafeteria and ordering my usual 3 PM binignit and spaghetti still scares me. I am scared of the emergency room, the reception area, the entrance, the exit. I am afraid of remembering the routes I took as I walked around the vicinity. I know that eventually I need to face these fears, my ignorance, my apathetic view at that time. I know that someday, I need to muster the courage to be able to look at that child, running, walking, having fun, while his grandfather relied on machines to keep himself alive. It will be the first part to my catharsis. To remember is to kill myself and suffer the pain that I should’ve felt. To remember is to suffer under the “what-ifs.” To feel the pain is to think “I should’ve known better.”

Now my family visits his grave once a month. Since I started going to school at UP Mindanao, I can only visit him during my school breaks. I usually bring nothing with me, except a bottle of water if ever I get thirsty, and a sachet of Off lotion to keep mosquitos away. Now that he is gone, I cannot bring him any gifts.

For now, this will have to do.

Noon Akto-o Hén Fa Gali Em (May Katotohanan Pa Pala)

Ni Adrian Pete Medina Pregonir

(Ang sanaysay na ito ay nanalo ng ikatlong gantimpala sa kategoryang Kabataan Sanaysay sa 69th Don Carlos Palanca Memorial Awards for Literature, ngayong 2019.)

Paghahalinghing ito na tinutuldukan ng hinaing ang labis na pagkamuhi sa bawat galaw ng oras na ang manusya ay umaalingasaw sa hangin.

Takna ito na ang pagkakataon ay kumakatok upang maibuwag ang nakapinid na hilagyo ng maraming proseso buhat nitong aking pakikipag-usap sa sariling isip.

Anong oras pa lang. Hindi pa naaninawan ang umuunat na liwanag sa butas ng aming sawaling dingding habang bumabalot ang hamog sa balat ng kapunuan na wala pang tigyaok ang tandang. Wala pang bakya ang lumulundong sa kawayang sahig.  Sa ilang sandaling pagpanaw ay kumakalabit pa ang masiglang basag na nota na parang Betamax na nagsasalita ng pangako mula kahapon. Dalisay pa ang nagtatangging magpakuhang muta sa abandonadong holen at sa bulwagan ng nag-uumpugang kilay. Ngunit nakaiirita nang pakinggan ang mga awiting dumadagundong sa kadalanan na inuuyog pati mga bato at kapunuan sa buong magdamag na pagroronda. Jusko! Nagawa pang magplahiyo ng awiting Momoland at baga’y sinakop na tayo ng mga Koreyano. Nakakaulaw dahil mapapaspageti-pababa ang yaring katawan kung sasabay sa jingle habang nagdi-“Dear Charo” ang kandidato. Ito ang tanging namumukaw sa akin mula sa higaan, kaya parang sinuway ko na ang pagsuway ng bakya ni Yê.

Sa paulit-ulit na propaganda at mga proposisyon ay lumulutang ang huwad na pagkatao tuwing kapihan sa Purok Plaza. Tila mga dagang inumpok ang lahat na mga táong nagsisiksika’t nag-aagawan ng pan de sal at kape sabay na nakikinig sa nang-aakit at nangungusap na mga labi ng kakandarapang konsehal, mayor, at gobernador. Walang lisyang maaga pang gumuho ang bakuran nina Aleng Inday nang hindi malulutsan ng sinulid ang nagsasawata’t naggigitgitang tao. Naghahalong mga salita. Naghahalong hininga. Hiningang may halong kasinungalingan. At dahil sa pagsisiksikang ito nakatagpo ko ang katatagpuin sa lumalaong panahon.

Sa aking pagbukas ng tarangkahan doon sa tapat, mariing nagtaka ako. Marahil hindi na pala Disyembre ang aming piyesta. Abril na. Marami nang mga sinampay na karatula at tarpaulin sa kuryente, sa mga kudal, sa dingding ng bahay, sa kahit saan mang sulok nitong aming lunan. Makikitang aliwalas ang dagway ng pare-parehong mukha, may iba’t ibang itinatagong ipupunla sa panghunahuna.

Isa-isa sa amin ang inaalayan ng tarpaulin na may tatak TOTOO SA SERBISYO. Itinuring nila kaming mga dahak-dahak, ganid sa pera. Kung hindi nila kami makayanang akitin, walang lisya’y pagkaumaga makakikita ka na lang ng sobreng puting nakasabit sa kudal na may nakasulat, “Botoha ako pagka-gobernador, kinyentos para sa imo.” Limandaang piso ang balor ng boto.

Nakagawian ko itong pangyayari tuwing sasapit ang umaga ng Marso at Abril kada tatlong taon. Nakagawian ko ang pagkusot ng kana’t kaliwang mata kung may bumabagabag na alalahaning nagpapatuliro ng aking diwa. Ng aking katauhan. Bilang kabataan. Bilang anak nitong Lupang Sinilangan. Bilang taong may karapatang hanapin ang katotohanan sa minsang pagkaligaw sa maraming panalgan ng pambibilog at pagyurak. Nakalulugod at lubos na ikalulunod ang tuwa kung ito ang pangyayari, ngunit iyan ang danas na itinuring kong kasuklam-suklam. Kapangit tingnan. Pagbebenta ng boto. Pagsisinungaling. Platapormang dati pang kasinungalingan. At minsang isinisikretong pagpaslang ng mga mangangamkam ng sakahan sa kapwa ko Blaan na hindi sumang-ayon sa kanilang panlilinlang na tila mga propeta na tagapagpalaganap ng maling impormasyon sa kanilang edukasyon—nakamit, nagawa, at gagawin pa sa sariling bayan.

Napapatanong na lang ako kung bakit dito kami itinadhana sa panahong talamak ang pagmamaskara. Kung bakit sa lambong ng ulap na umuunat tuwing sasapit ang umaga, sa tanghaling tapat na tutok ang sarili sa sariling pagbilad sa araw, o sa gabing naglalabasan ang kuwentong lamang-lupa ay hindi pa rin nawawala ang pakpak ng balitang hunyango.

Isang pangyayari noon, itong lubos kong pinaniwalaan bilang Mindanawon. Akala ko nga ito ang tama kong akala. At, dito nanibago ako sa salitang fake news. Nanibago ako na may bago palang reyna para rito—Mocha Uson ang katawagan. Nanibago ako dahil minsan din lang akong makakalap ng balita. Ngunit itong paksa kong sasabihin ay tunay na pagsisinungaling mula sa kaniya.

Kabilang ako sa nakipagsiksikan, nagpadala sa kaniyang dila. Akala ko nga ito ang pag-aakalang bigyan kami ng pansin at kalinga sa mga biyayang bigay ni D’wata. Minsan hinahayaan kong dumalaw ang kaluluwa ng aking mga kamag-anak na nadawit sa extrajudicial killings. Ang mga tala ng aking pagpapalapad ng imahinasyon sa tala ay parang pagsasakripisyo dahil binusog kami sa walang kahihiyang panlilinlang. Sa kaniyang plataporma’t propaganda, babaguhin niya raw ang lupaing ito, ang lahat ng pulo, ngunit iba itong aking nadatnan nang nakuha niya ang posisyon. Isang pagpapatiwakal para sa amin. Isang walang proseso ng kahandaan. Isang walang kapararakang paghahanap ng kinagisnang lahi. Isang walang kulay na pagpaslang sa aking kadugo, pag-agaw ng aming lupain na siyang susi sana na ipagbantayog ang aming kalayaan, sa pagpahayag, sa pagsisid sa tunay na katotohanan na ang batayan ay hindi plataporma.

Hindi naman nagkamali noon ang mensahero ni Emilio sa pagpakalap ng katotohanan. Hindi naman nagkamali ng paniniwala si Kudalat sa kaniyang prinsipyo. Ngunit bakit ito ang samu’t saring ganito? Ginawang mapusyaw ang kulay ng paglingon sa aming nasusong tradisyon. Batid ko ang tumoy nito sapagkat dahil din ito sa aking pinili. Gagapang ako upang iangat ang mga sigaw ng nasa bitag ng pagkaparool at nasa laylayang binibigkis ng katiwalian.

Masasabing sa pasan kong isang malapad na kahon na napupulutan ng unti-unting lumuluwag na maninipis na balat ng mais at sakbat, ay kasabay nito ang aking pagkamuhi at muling pagkatuto na hustong aangatin nito ang kanan kong paa patungo sa loob na dapat at marapat paniwalaan. Ito pala ang aming pagdusa dahil sa kawalang kaalaman namin.

Nagkakandalipit sa napuruhang bahagi ng punyal na nakapagpalugmok sa aking pagkawalang timbang ng damdamin ang makailang ulit kong pagkusot sa mata na gayon pa rin ang mga pahina ng plastik na kinababalutan sa hingahang huwad.

Walang makukuha sa akalang tama ang pag-aakala. Walang balor ang limandaang piso upang ibenta ang boto sa isang taong nagkalap ng maling impormasyon, propaganda, at plataporma. Mga butang na nagpilit gumulong sa isip na maging isang katotohanan. Nungkang maniwala sa nambubugaw na dila. Tama ngang may tradisyon akong ganito para mabawasan ang pangambang sumasanib sa aking katawan, isang hindi batayan na tunay niyang isinisiwalat sa lahat ang dapat isiwalat.

Iyan lang. Ngunit, mayroon pa, ito ang huli kong tulong na dapat mong mabatid. Na dapat mabatid ng lahat. Nakalilito man, ngunit ikaw bilang tao ay kailangang maghukay sa maraming paliko-liko, kagaya sa paliko-likong pagpapanggap ng mga politiko mong pinili:

Pabalik-balik ang patutunguhan ng mga bata’t matanda. Lumalangitngit, lumalawiswis ang kawayan. Alam mo iyan. Lumalagaslas ang tubig na minsang yumayakap sa iyong pandinig. May pakpak ang balita. Alam kong alam ng lahat iyan.

Subalit ang dapat na alamin ay hukayin ang mga tagdan kahit yari ito sa semento o sa establisiyemento ng maraming ganid sa yaman na kinagawian ang ritwal ng pagpapakalap ng hunyangong impormasyon upang maibaligtad ang dapat. Mismo, tayo ang magrorolyo ng panibagong paglalakbay gamit ang dugo ng panitik. Gamit ang isip sa pagpili na dapat may kredibilidad at pananalig.

Kaya, ito ako, isang Blaan sa Banga, Timog Cotabato. Isang netibong walang pinag-agam-agam sa maraming baklad ng pagtanaw na may pag-asang makapagtatanong  na may katotohanan pa pala.

Nag-agi ang Agi

Ni Jerico L. Marcelino
Panaysayun

Matapos ang flag ceremony, ginpakilala ang bag-o nga principal sang amun high school. Nagbagting talinga ko katong namangkot siya kung sin-o kuno ang president kang Supreme Student Government kag gintudlo ko ka iban nga istudyanti. Koon na, “Ay, gwapo man gali inyung president.” Baw, manami man pamatian. Pero pagtan-aw ko sa akun mga schoolmate, indi kadlaw nga nalipay ang nakita ko kananda—kadlaw nga may dara nga kung ano nga indi ko maistorya.

Wara gid takun nalipay kamayad sa iskwilahan. Tood, namian ko mag-iskwila. Namian ko makatoon, kag namian ko matawag akon pangaran kada recognition program. Sa indi pagpanghinambog, wara gid ko nadagdag sa top 5 halin elementary paadto hayskul. Pero amo lang da makapalipay kanakun.

Kada pauli, ginapanaw ko ang dalan imaw akun amigo nga si Elmer kay maagyan lang man amun kung paadto sa anda. Yang amigo ko paryas kami sa tanan nga butang. Kung honor student siya, amo man ko. Kung para-garden siya, amo man ko. Kung grabi tana kang limpyado, ah, amo man ko, pero gamay lang. Daw nahimo run gani tamun nga kapid.

Kung pauli, raku ko maagyan, apil ang dalan nga tunga semento, tunga awot nga lupa. “Oh, ja ruman yang mga laki nga wara mahimo sa kinabuhi nanda,” koon ko sa utok ko tong paagi dun kami sa terminal diin nagaturumpok ang mga tambay. Amo gid nang ginaindian ko bala nga may masublangan ko tapos manunlog kag magkinaradlawanay, magkoon, “Hi, chicks!” “Ay, bayot ko!” “Hi, Miss Beautiful!” Sakit sa pamatyagan nga mas kilala pa gali ko nanda kumpara sa akun ginikanan, sa akun pamilya, kag mismo sa akun kaugalingon. Nabatyagan ko man gyapon nga nag-init dugo kang imaw ko kay tana mismo naapektuhan kay darwa kami ginatan-aw nanda.

Tong rapit dun kami sa amun balay, naagyan namun ang pustaanan kang lotto diin may ingud nga sarisa. “Agay!” sakit-sakit gid tana akun ulo nga daw ano may natabug. Gali yang mga bata nga nagsirnaka sa sarisa ang nagtarablog sa amun. OK lang gid to daad sa amun, pero tong kinan-anan pa gid nanda ang andang gintamblog, dara kantsaw nga, “Bayot! Bayot! Bayot!” Akun ugat sa lawas daw mauslo sa kaugot, pero ginpunggan ko kaugalingon ko. Ang imaw ko wara gid nakapugung. Namurot tana kang mga bato, kag wara bala ginpanglibag tong mga bata sa babaw kang sarisa. Imbis nga maugot ko, nakakadlaw lamang takun dun sa anang gihimo.

Pag-uli ko sa balay, nami anay daad magpuhay pero kinanglan gid mag-ubra kang mga urubrahun sa balay. Ang balay koon nanda mabatyagan mo ang tood nga tender loving care, pero ngaa wara to nakun nabatyagan. Kay imo tana mismo nga kaburugtuan makabati ka kang indi amo. Ang ginadahum mo nga magbulig sa imo, mag-una-una pa kang panunlog sa imo. Mapaisip na lang ko kung gab-i kis-a nga nagbahul man ko ba nga indi man lain sa iban nga mga bata—naghampang kang takyan, nagsyatong, naghimo kang pinggan-pinggan nga halin sa lupa kag ginhaloan kang laway, nagsugba kang dahon kag baklun gamit ang panit kang kindi. Nakita ko nga mayad ang tanan. Ang indi ko lang gid maintindihan, ang abnormal nga utok kang iban.

Mapaiskwilahan, dalan, tindahan, kompyuteran o bulantihan, indi madura ang mata gaturok sa imo, mata nga dara panghimantay sa imo nga pagkatawo. Nag-abot sa akun panghunahuna kag natiman-an ko man nga biskan ano ka pa gali ka brayt, biskan gali raku-raku ang imong naadtunan nga lugar kay tungod lang sa mga kuntes nga nadaugan, kag biskan ano pa nga pakitang tao ang himoon mo, ang mga tawo bala isa lang ang makoon sa imo—kag amo ra kung ano lang ang makita nanda sa imo.

Hangtud kadja sa balay, agi ang tawag nanda sa akun. Biskan si Katay magsunlog nga dalagingging ang tawag sa akon. Ginapaintindi ni Kanay nga ang agi indi bayot sa amun kundi hinay maglihok nga daw bahi. Naintindihan ko run sanda, ang akun pamilya, kag amo to ang nagtatak sa akun. Indi ko bayot. Agi ko.

Hangtud kadja nagkinabuhi ko sa kalibutan nga puno kang mata nga turukon kaw mapabuhok paadto kuko. Nagkinabuhi ko nga dara-dara ang nalung-ong sa akun kaagi. Kung pabay-an mo ang mga tawo magdikta sa imo nga pagkatawo, pildi ka. Wara ka mahimo kada kundi magkinabuhi kung ano lamang ang andang ikoon kay gusto mo gid dawaton ka nanda.

Ginparas ko ang panghunahuna nga amo kato. Ginsulat ko gid sa akun ulo nga indi mo kinanglan magpaayun sa andang ikoon, magpadawat para madawat. Dawata lang gid kaugalingon mo kung ano timo. Nalung-ong ko nga indi mo kinanglan magpakitang tao—nga ang tood nga lalaki brusko, macho, may bungot, kag dalum ang limog—kay ang tood nga laki may jan bahul nga respeto—respeto sa bahi, sa ginikanan, sa iban tawo, kag mismo sa sarili. Ang pinakanami gid nga buhaton, man-anun mo ang tagipusoon mo. Man-an mo ang ginahunghong niya kag kilala mo kaugalingon mo. Kag man-an mo kung ano ang tood nga ginatudlo kang Ginoo. Amo ra ang pinaka-importante sa tanan.

Mismo ang sitwasyon kag panahon nagtudlo sa akun nga indi na magpaapekto. May madura haw sa imo kung ano man ang ikoon nanda? May madawat ka haw kung batuan mo sanda? Wara biskan sentimo.

Buayahon

Ni Hannah Adtoon Leceña
Gumalaysay

“Nanie buayahon!”

Mao ni ang permanente nako madungog sa akoang mga kadula sukad pa sa una. Buayahon daw kuno ko. Kana bang tuo-tuo nga aduna koy buaya sa akoang kamot maong wala koy mga igsuon. Kay tungod lagi gitukob daw nako sila.

Tinuod. Upat unta mi karon nga mag-igsuon. Ingon sa mga tawo, do-re-mi unta mi. Apan ambot unsay nahitabo nga ako ra man ang nabuhi sa amoa. Ug kung dili ako ang una nahimugso, mabuhi kaha sila?

Akoang una nga igsuon, baynte anyos na unta siya karon—lalaki, gwapo, liwat kuno sa akoang amahan, taliwtig og ilong. Ang misunod kaniya, babae. Igo ra kini nakahilak ug namatay dayon. Nilabay ang pila ka tuig, nasundan na sab kini, ang akong igsuon nga si Princess, nga nabuhi pa og usa ka buwan. Ingon sa mga tawo, gwapa daw kaayo kini. Maong Princess iyahang ngalan kay mora kuno siyag usa ka prinsesa. Nagmaya ang tibuok banay sa pag-abot niya sa amoang kinabuhi. Apan nilabay ang usa ka buwan, nagsakit na sab kini. Nagpulihanay ra mig sakit ni Princess. Halos maglurat na kuno iyahang mata tungod sa kainit, ug paghuman niya mahuwasi, ako na man sab ang maglimbaglimbag tungod sa taas nga hilanat.

Paghuman sa usa ka buwan, namatay siya.

Dili nako mahinumdoman ang kinatibuokan tungod kay hanap kini sa akoang panumdoman. Mag-upat ka tuig pa ko niadtong panahona. Apan dili nako makalimtan ang sakit. Dili mahimong makalimot ko sa kapait nga akoang gibati sa una (ug tingalig hangtod karon).

Gamay nga lungon nga kolor pink ang gipanday ni Angkol Balong alang kang Daping, angga ni Princess. Mihilak si Lolo sa hilom. Nilagupok ang bungbong sa balay, ug nasamad ang kinumo ni Papang. Ningaab akoang Lola Pilang ug mga iyaan. Ilahang mga mata nitan-aw kanako, samtang ako nisiplat kang Daping, tua sa higdaanan giilisan ni Mamang og sanina. Gisuot ni Princess akoang paborito nga sinina.

Pila na ka manambalan ang giadtoan sa akoang ginikanan aron lang pakudlitan akoang kamot. Sukad katong elementarya pa ko. Moadto mi usahay og bukid sa Kansan ug sa Pansulan aron magpakitabang sa mga manambalan aron lagi mamanghoran na ko. Sumala pa sa akoang inahan, katong bata pa ko, gipakudlitan kuno ko sa usa ka manambalan—si Sigon, nga gikan pa kuno sa Lake Sebu. Gigisian niini akoang palad ug gitunol sa kagabhion nga hayag kaayo ang buwan anha gihimo ang ritwal. Paghuman, abi sa mga tawo naayo na gyod ko, apan wala diay gihapon.

“Ikaw, tungod sa imo maong namatay ang imong mga igsuon!” Mao kini ang nadungog nako sa akoang inahan sa gabii nga nagbilar sila sa haya ni Princess.

“Tungod nako namatay sila,” ingon pod nako sa akong kaugalingon.

Hangtod sa nitungha ako sa eskuylahan, mao lang gihapon ang sunlog sa akoa sa akoang mga kadula. “Nanie buayahon!”

Hangtod sa nitungha ko og kolehiyo, ikapila makuhaan si Mamang. Ikapila na sab ko magpatambal sa bisag kinsa bisan pa og sukwahi kini sa akoang ginatuohan. Nakahinumdom ko, adunay usa ka manambalan nga miadto sa amoang balay. Tag-as kaayo kinig kuko, ug gisuksok niini iyahang mga kuko sa akoang mga kuko samtang nagsulti og mga pulong nga wala namo masabti. Nagdugo intawon akoang kamot. Nakahilak ko dili sa kasakit sa akoang kamot apan tungod sa gibati sa akoang dughan. Nilabay ang pila ka buwan, nagmabdos akoang inahan, tulo ka buwan.

“Ayaw sa og uli diri kay nagmabdos imohang mama,” segun ni Papang.

Tama. Dili sa ko angay magpaduol sa akoang inahan. Apan naunsang pagkaunsa man nga bisag layo na kaayo ko sa ilaha, nahulogan ra man gihapon siya. “Bisag nakudlitan na ka, kung dili ka motuo, dili gihapon na moepekto!” segun sa akoa sa mga tawo.

Sala gihapon diay nako. Sala sa akoang mga kamot. Itambong ko na ba kaha kini sa impyerno?

“Buayahon ka?” pangutana sa akoang classmate nga si April sa akoa usa ka adlaw nga nahisgotan namo sa eskuylahan ang tuo-tuo sa amoa nganong wala koy igsuon. “Ako wala sab koy igsuon,” ingon niya. “Tulo pod unta mi, pero namatay pod sila. Gipangsulod namo sila sa gamay nga botelya.”

Nahikurat ko sa nadungog gikan niya. “Buayahon sab ka?” pangutana nako.

“Dili. Ingon sa manambalan, naay lungon sa akoang kamot.”

“Lungon?”

“Oo, lungon. Ug kabalo ba ka, Han, kung dili ta magpakudlit, dili sab ta magkaanak?”

“Ha?”

“Sumpa kini.”

Mitan-aw ko sa mga kuriskuris sa akoang palad. Ani diay kagamhanan ang kamot nako.

Karong kalagkalag, duawon na pod nako si Princess sa iyahang lubnganan. Wala ko pa gihapon napasaylo akoang kaugalingon sa nahitabo. Lisod patuohon ang akoang kaugalingon nga dili ako ang sad-an nganong nawala siya namo.