Buayahon

Ni Hannah Adtoon Leceña
Gumalaysay

“Nanie buayahon!”

Mao ni ang permanente nako madungog sa akoang mga kadula sukad pa sa una. Buayahon daw kuno ko. Kana bang tuo-tuo nga aduna koy buaya sa akoang kamot maong wala koy mga igsuon. Kay tungod lagi gitukob daw nako sila.

Tinuod. Upat unta mi karon nga mag-igsuon. Ingon sa mga tawo, do-re-mi unta mi. Apan ambot unsay nahitabo nga ako ra man ang nabuhi sa amoa. Ug kung dili ako ang una nahimugso, mabuhi kaha sila?

Akoang una nga igsuon, baynte anyos na unta siya karon—lalaki, gwapo, liwat kuno sa akoang amahan, taliwtig og ilong. Ang misunod kaniya, babae. Igo ra kini nakahilak ug namatay dayon. Nilabay ang pila ka tuig, nasundan na sab kini, ang akong igsuon nga si Princess, nga nabuhi pa og usa ka buwan. Ingon sa mga tawo, gwapa daw kaayo kini. Maong Princess iyahang ngalan kay mora kuno siyag usa ka prinsesa. Nagmaya ang tibuok banay sa pag-abot niya sa amoang kinabuhi. Apan nilabay ang usa ka buwan, nagsakit na sab kini. Nagpulihanay ra mig sakit ni Princess. Halos maglurat na kuno iyahang mata tungod sa kainit, ug paghuman niya mahuwasi, ako na man sab ang maglimbaglimbag tungod sa taas nga hilanat.

Paghuman sa usa ka buwan, namatay siya.

Dili nako mahinumdoman ang kinatibuokan tungod kay hanap kini sa akoang panumdoman. Mag-upat ka tuig pa ko niadtong panahona. Apan dili nako makalimtan ang sakit. Dili mahimong makalimot ko sa kapait nga akoang gibati sa una (ug tingalig hangtod karon).

Gamay nga lungon nga kolor pink ang gipanday ni Angkol Balong alang kang Daping, angga ni Princess. Mihilak si Lolo sa hilom. Nilagupok ang bungbong sa balay, ug nasamad ang kinumo ni Papang. Ningaab akoang Lola Pilang ug mga iyaan. Ilahang mga mata nitan-aw kanako, samtang ako nisiplat kang Daping, tua sa higdaanan giilisan ni Mamang og sanina. Gisuot ni Princess akoang paborito nga sinina.

Pila na ka manambalan ang giadtoan sa akoang ginikanan aron lang pakudlitan akoang kamot. Sukad katong elementarya pa ko. Moadto mi usahay og bukid sa Kansan ug sa Pansulan aron magpakitabang sa mga manambalan aron lagi mamanghoran na ko. Sumala pa sa akoang inahan, katong bata pa ko, gipakudlitan kuno ko sa usa ka manambalan—si Sigon, nga gikan pa kuno sa Lake Sebu. Gigisian niini akoang palad ug gitunol sa kagabhion nga hayag kaayo ang buwan anha gihimo ang ritwal. Paghuman, abi sa mga tawo naayo na gyod ko, apan wala diay gihapon.

“Ikaw, tungod sa imo maong namatay ang imong mga igsuon!” Mao kini ang nadungog nako sa akoang inahan sa gabii nga nagbilar sila sa haya ni Princess.

“Tungod nako namatay sila,” ingon pod nako sa akong kaugalingon.

Hangtod sa nitungha ako sa eskuylahan, mao lang gihapon ang sunlog sa akoa sa akoang mga kadula. “Nanie buayahon!”

Hangtod sa nitungha ko og kolehiyo, ikapila makuhaan si Mamang. Ikapila na sab ko magpatambal sa bisag kinsa bisan pa og sukwahi kini sa akoang ginatuohan. Nakahinumdom ko, adunay usa ka manambalan nga miadto sa amoang balay. Tag-as kaayo kinig kuko, ug gisuksok niini iyahang mga kuko sa akoang mga kuko samtang nagsulti og mga pulong nga wala namo masabti. Nagdugo intawon akoang kamot. Nakahilak ko dili sa kasakit sa akoang kamot apan tungod sa gibati sa akoang dughan. Nilabay ang pila ka buwan, nagmabdos akoang inahan, tulo ka buwan.

“Ayaw sa og uli diri kay nagmabdos imohang mama,” segun ni Papang.

Tama. Dili sa ko angay magpaduol sa akoang inahan. Apan naunsang pagkaunsa man nga bisag layo na kaayo ko sa ilaha, nahulogan ra man gihapon siya. “Bisag nakudlitan na ka, kung dili ka motuo, dili gihapon na moepekto!” segun sa akoa sa mga tawo.

Sala gihapon diay nako. Sala sa akoang mga kamot. Itambong ko na ba kaha kini sa impyerno?

“Buayahon ka?” pangutana sa akoang classmate nga si April sa akoa usa ka adlaw nga nahisgotan namo sa eskuylahan ang tuo-tuo sa amoa nganong wala koy igsuon. “Ako wala sab koy igsuon,” ingon niya. “Tulo pod unta mi, pero namatay pod sila. Gipangsulod namo sila sa gamay nga botelya.”

Nahikurat ko sa nadungog gikan niya. “Buayahon sab ka?” pangutana nako.

“Dili. Ingon sa manambalan, naay lungon sa akoang kamot.”

“Lungon?”

“Oo, lungon. Ug kabalo ba ka, Han, kung dili ta magpakudlit, dili sab ta magkaanak?”

“Ha?”

“Sumpa kini.”

Mitan-aw ko sa mga kuriskuris sa akoang palad. Ani diay kagamhanan ang kamot nako.

Karong kalagkalag, duawon na pod nako si Princess sa iyahang lubnganan. Wala ko pa gihapon napasaylo akoang kaugalingon sa nahitabo. Lisod patuohon ang akoang kaugalingon nga dili ako ang sad-an nganong nawala siya namo.

Tulay Buayan

by Genory Vanz Alfasain (Nonfiction)

Trenta minutos bag-o mag-alas otso sa gabii. Gadali ko og lakaw padulong sa “terminal” pa-tulay sa Buayan. Nagdali gyod ko arong makaapas pa ko sa Encantadia, ang palabas sa GMA 7 matag gabii.

“Tulay?” ang pangutana nako sa dispatser.

“Oo, lingkod na diha,” ingon sa dispatser.

Ako pa lang ang pasahero maong nilingkod ko sa front seat. Gitan-aw nako ang akong Facebook pangpatay sa oras samtang gahulat mapuno ang traysikel.

“’Migo, tulay ni?” ang pangutana sa usa ka babaye nga nagbaguod sa iyang mga dalang silopin nga puno’g groseri.

“Oo,” ang akong tubag.

Niirog ko samtang gitabangan nako siya sa iyang mga dala. Nipuwesto og lingkod ang babaye. Nabalaka ko kay sa hulma sa iyang lawas, maghuot gyod mi sa pransit.

“Wala nay space, ‘migo?” pangutana sa babaye.

“Sa ka-cute sa traysikel, mura’g wala na siguro,” ang tubag nako.

Sakto nga napuno na og pasahero sa likod. Nipuwesto na pod ang driver.

“Hay salamat, molarga na gyod,” ingon sa babaye.

Maglisod ko og ginhawa sa akong kahimtang. Nagbanhod ang akong tiil kay nadat-ogan og bug-at nga silopin. Medyo gigawas nako ang akong lubot sa lingkoranan arong makalihok-lihok ko. Maski gamay na lang ang malingkoran sa akong lubot, giantos nako makaabot ra gyod mi sa tulay Buayan.

“Naunsa na man ning mga blue boys uy. Sige-sige na lang ang dakpananay ba.” ingon sa babaye.

“Bitaw! Hastang hasula ra ba. Triple ride gyod ko paadtog GenSan ug pauli pa-Malapatan.” ang ingon sa usa ka pasahero sa likod.

Naminaw ra ang driver sa ilang pag-istoryahanay. Gitan-aw nako ang iyang nawong ug naghulat unsay iyang masulti. Gitan-aw nako ang plate number nga nakasulat sa atubangan sa akong batiis. Green ang kulay niya mao wa na ko natingala nga nihilom siya.

“Wala man god klaro ang ubang opisyales sa GenSan uy. Dugay na kaayo ni nga problema sa siyudad, gihulat pa nila nga magdaghan ang mga traysikel. Kini laging magamit sa eleksiyon ba.” ang yawyaw sa usa ka pasahero sa likod.

“Ay! Gayaya ra na sila! Mga nawong og kuwarta.” ang ingon sa babaye.

Sama sa driver, naminaw ra pod ko sa ilang mga komento bahin sa problema sa transportasyon sa GenSan. Dili ko magkomento kay basi maing-nan pa ko’g nagpaka-aron-ingnon.

“Abusado pod ning ubang driver. Mogara pud ba. Gitagaan na gani sila’g katungod giabuso pod nila. Hay pastilan,” ang ingon sa usa ka pasahero sa likod.

“Naa pod ning problema sa yuta sa giturnohan sa mga traysikel pa-Sarangani. Hangtod karon dili pa magamit ang bag-ong tulay sa Buayan.” ang reklamo sa babaye.

Sa hunahuna nako, lami kaayo yawyawan ning akong mga kauban nga pasahero. Lami kaayo iingon sa ilaha nga naa bay nabuhat ang sige nila’g reklamo. Kung kanang sige nila og putak giadto nila og dalan, unya nag-rally-rally, basig mapuslan pa sila. Arong mapugos ang lokal nga gobyerno nga mag-isip og maayong balaod nga makabenipisyo tanan, dili ra sa ilang pangsariling interes. Unsaon ba nako pag-istorya sa akong gibati, naglisod pa pod gani ko sa akong kahimtang sa sulod sa traysikel.

“Hay, salamat naabot nata,” ingon sa babaye.

“Hay! Salamat!” ang ingon nako samtang gahinay-hinay ko og lihok.

Gihatag na dayon nako ang akong pamasahe. Nag-kiang-kiang ang akong paglakaw nga mura ba’g usa ko ka pungkol, paadto sa nagtumpok nga habal-habal. Naningkamot ko’g lakaw arong makaapas pa ko sa Encantadia.

“Baluntay? Hatod ka?” ang pangutana sa usa ka habal-habal drayber samtang ginahilot nako ang akong paa.

“Pila man imong hatag?” ang pangutana pod sa driver.

Lami kaayo yawyawan ang driver apan dili nako mabuhat kay basig dili nako kaapas sa Encantadia. Kung naa lang koy Evictos sama sa mga Sangre, mag-teleport na gyod ko paadto sa among balay. Way hasol, wa pay gasto!

“Baynte para sa imoha,” ang tubag nako.

Nitando ang driver sa presyo nga gibungat nako niya. Nisakay na dayon ko arong makaapas ko sa palabas.

“Basi mabahoan ka nako, ha. Wala man god nako nadala ang akong pahumot.” ingon sa driver.

Wala na nako gitubayan ang iyang istorya kay naghunahuna ko kung mapildi ba sa upat ka Sangre ang kalaban nila nga si Hagorn.