Haram

Ni Doren John Bernasol
Dula

Tauhan

OMAR 1 – Omar sa entablado. Ang Omar isang taon na ang nakaraan. May katamtamang taas, makisig ang postura, nakasalamin, at may balabal sa leeg. May kasungitan, malalim ang boses, at may hinhin ang kilos.

OMAR 2 – Omar sa restawran. Ang kasalukuyang Omar. Nakasalamin pa rin at may balabal sa leeg. May maliit na pilat sa kaliwang pisngi, nagkabalbas nang kaunti pagkalipas ng isang taon. Mahinahon ang dating pero bigay todo kung tumula.

MACMAC – Mahusay na aktor na matalik na kaibigan ni Omar. Masayahing tao. May pagtingin kay Jane.

JANE – Isa ring baguhang artista na nakatuluyan ni Macmac. Naging malapit sa dalawang magkaibigan. Mahinhing dalaga.

SOL – Sekretarya ni Omar. May pagtingin sa direktor at medyo maharot ang kilos kapag kasama si Omar.

Tagpuan

Restawran – Dito kasalukuyang nagpe-perform ng spoken poetry si Omar

Entabladong panteatro – Pinapasukan ng tatlong tauhan bilang manunulat at mga artista

Blangkong silid – Ganapan ng monologo

Hiwalay sa entabladong may tabing ang isang maliit na entabladong may mikropono. Ito ang restawrang tanghalan ng spoken poetry. Ang tagapanood ay tila mga tao sa loob ng restawran na naghihintay ng pagtatanghal. Tahimik at madilim ang silid. Sarado ang tabing. Aakyat si Omar 2 sa de-mikroponong entablado. Tututukan siya ng medyo maparam na ilaw, at ite-test niya ang mikropono.

OMAR 2: Magtatalumpati ho ako’t hindi tutula. (Ngingiti.) Di tulad ng dati, di tulad noon. Magtatalumpati ako kahit na alam kong giliw na giliw ka sa mga taludtod na hinango mula pa rito. (Ilalagay ang kamay sa dibdib.) Pero lahat ay wala na. Ayaw ko nang tumula. Ayaw ko nang lumuha. Ayaw ko nang maniwala. (Yuyuko.)

Paglalahuan ng ilaw si Omar 2.

Bubukas ang tabing sa mas malawak na entablado, kung saan nagsasanay si Omar 1 at Macmac para sa isang dulang itatanghal. May hawak na iskrip si Omar 1 at tinuturuan si Macmac kung paano ito iarte.

MACMAC: Kailan ba makakamtan ang pangako mong payapang bayan, Jose?

OMAR 1: Konting emosyon pa, ’tol. (Aakbayan si Macmac.) Siguro pagod lang ’yan. Inaantok ka ba? (Sisigaw sa mga staff) Water break muna!

Aabutan ng tubig ang dalawa. Tatalakayin nila ang tungkol sa audition ng kukuning leading lady ni Macmac.

OMAR 1: Sasama ka ba sa pagpili ng kapareha mo?

MACMAC: Hindi na siguro. Kailangan ko pang kabisaduhin itong iskrip mo eh. Tiwala naman ako sa ’yo pagdating sa mga chick, p’re.

OMAR 1: Huwag mo nga akong igaya sa ’yo. Porke gwapo mabilis magpalit. Di tulad ko. Banayad magmahal.

Aakmang nabulunan sa iniinom na tubig si Macmac.

MACMAC: Bakit, nagkajowa ka na? Sus, sayang ang tamis ng dila mo sa pambobola dahil hanggang iskrip ka lang. Tatalab pa rin kaya ’yan sa babae?

Hindi papansinin ang sinabi ni Macmac at aalis ng entablado si Omar 1.

MACMAC: Kaya hindi ka magkajowa kasi ang suplado mo. Bitter!

Lalabas si Macmac sa salungat na direksyon.

Magdidilim. Magsasara ang tabing. Mahinang sisingit ang isang tugtog at mawawala rin agad. Iilaw sa entablado ng restawran.

OMAR 2: Haram. Ito ay salitang Muslim na ang ibig sabihin ay bawal. Pero ang iyong puso ba ay tatagal? Sa dinami-raming bawal, hangal, puso mo ba ay susugal?

Bawal ang titigan ka lang dahil maraming mga mata.

Bawal ang magtapat dahil alam kong ako’y idudura, ipagwawalang-bahala.

Bawal magmahal, bawal kang akapin, lalong bawal kang isiping.

O para lang itong baso na nakatikim ng halik ng nalasing ay nabuwal. Tulad ng puso ko na nabasag, naging bubog. Sinubukan kong pulutin. Ako’y nasusog. Ako’y wasak.

Sabay ng paglaho ng ilaw kay Omar 2 ay dagling sisingit ang tugtog. Pagbukas ng tabing ay titigil rin ito agad.

May isang audition na nagaganap. Si Omar 1 ay makikitang nakadekuwatro at may hawak na iskrip. Sa gilid niya ay sekretaryang nagbibigay ng panuto sa lahat ng auditionee.

Tatlong babae ang dadaan at wala siyang mapili.

Mapapagod si Omar 1 at hihingi ng break.

SOL: Sir, ano po ba talaga ang hinahanap mo? ’Yong tatlo maganda, matalino, at may talento pa!

OMAR 1: Pero kasi parang kulang sila eh.

Tutugtog ang isang instrumental na love song.

OMAR 1: Hindi lang maganda, matalino, o talentado. Naghahanap ako ng hinhin, ng hiya, ng may malakas na dating. ’Yong sa mata pa lang, mala-anghel na. Tipong kakikiligan ang kaniyang mga ngiti.

Magpapa-cute si Sol habang iniisa-isa ni Omar 1 ang katangian ng hinahanap niyang leading lady.

OMAR 1: Sol? Sige na. Resume na tayo.

Papasok si Jane na tila nahihiya.

Magaganap ang audition. Papalakpak si Omar 1 pagkatapos.

OMAR 1: Tapos na! Sol, pauwiin mo na ang iba. May napili na tayo.

Lalabas si Sol at maiiwan si Omar 1 at Jane. Magkakamay sila at maginoong babatiin ni Omar 1 si Jane.

OMAR 1: Sa totoo lang, itong audition namin ay hindi paghahanap ng perpektong babae para sa bakanteng role. Kasi . . . naghintay ako ng tamang babae. Naghintay ako na dumating ka.

Biglang tutugtog at biglang titigil din.

OMAR 1: Ako nga pala si Omar, ang direktor at writer na rin.

Mamatay ang ilaw.

Pagbalik ng ilaw, nasa entablado pa rin sina Omar 1 at Jane, masayang nagkukuwentuhan.

OMAR 1: Ang gagampanang mong papel ay si Clara. Siya ay kasintahan ng bidang si Andoy. Ang eksena mo ay magsisimula sa kalagitnaan ng kuwento. Sila pala ang ibang bumubuo sa cast. (Ituturo ang iba pang kasamahan.) Ito pala ang magiging kapares mo, ang— (Matitigilan.)

Makikipagkamay si Macmac kay Jane na tila nabibighani.

MACMAC: Ako nga pala si Macmac, o Andoy sa mga karakter. (Bibitiw sa pakikipagkamay.) Ako ang kasintahan mo rito—magiging kasintahan mo. (Ngingiti nang malandi.)

JANE: Ha? Kasintahan?

MACMAC: Sa iskrip siyempre. Pero . . . ikaw. He-he.

JANE: Ahh . . . Marunong ka ha. (Matatawa.)

Lalapit si Omar 1 na suplado ang mukha. Aabutan ng iskrip si Jane.

OMAR 1: Oh, ito ’yong papel mo. Madaliin mong kabisaduhin ’yan ha?

JANE: Ikaw ba talaga ang sumulat nito? (Sinusuri ang iskrip)

OMAR 1: Oo. Bakit?

JANE: Ang galing mo naman.

OMAR 1: Di naman masyado. Ako na rin ang direktor nito kasi mahirap nang maghanap pa. Makakasundo sa una, mag-aaway rin kalaunan. Tapos maghihiwalay. (Bubuntong-hininga.) Kaya nga nasanay na ako ritong mamahala nang mag-isa. Pero nice working with you.

JANE: Ako rin. Willing ako ng kahit na ano basta ikasasaya mo, boss. (May inihabol na malagkit na tingin kay Omar 1.)

OMAR 1: Talaga? Kahit na ano?

JANE: Oo naman. Kahit na ano basta ikagaganda ng play.

OMAR 1: Ahhh, OK.

JANE: Bakit pala?

OMAR 1: Wala. Basahin mo na lang ’yan.

JANE: Pero hanga ako sa ’yo, boss, kasi mahilig din ako sa mga tula. Nagsusulat ka rin ba no’n?

Sisingit si Macmac sa usapan.

MACMAC: Ahhm, Jane, gusto mo ipraktis na agad natin ’yan?

JANE: O sige. ’Yong may drama agad.

Lalabas ng entablado si Omar 1. Magsasanay ang dalawang artista. Konting lapat ng musika. Magtatawanan at maghaharutan sila. Maglalaho ang ilaw, at magsasara ang kurtina. Patuloy lang sa pagtugtog ang musika.

Matutuon ang ilaw sa restawran. Hihinto ang musika.

OMAR 2: Pero pinulot ko pa rin kasi umaasa ako na puwede pang ayusin. Ibalik sana sa dati. Dating halik, dating tamis, dating lambing, himbing, at dating akin. Pero sa halip na maayos, napuwing pa ako. Kahit na masakit, nakalimutan kong pumikit. Naluha ako hindi sa sakit ng mata, kirot ng daliri, kundi sa hapdi ng puso. Nang napuwing ako, nakalimutan kong pumikit.

Babalik ang ilaw sa malapad na entablado. May marahang tugtog ng musika. Pagbukas ng tabing, makikita sa gitna si Jane na nakaluhod at mahigpit na yakap ang binti ni Macmac. Ilang sandali pa ay binitawan nila ang yapos na iyon. Magkahawak-kamay silang mag-uusap.

JANE: Andoy, ipangako mong babalik ka.

MACMAC: (Hahawiin ang buhok sa mukha ni Jane patungo sa tainga.) Pangako ’yan, Clara. Babalik ako rito nang buo.  Mahintay mo sana ako.

JANE: Oo. At walang sandali ng buhay ko na hindi ka iisipin, Andoy.

Yayakapin ni Macmac si Jane at magpapatuloy pagkatapos.

MACMAC: Pakakasalan kita pagbalik ko.

JANE: Kahit saang simbahan, Andoy.

Hahawakan ni Macmac ang pisngi ni Jane at mag-iiyakan sila. Dahan-dahang maglalapit ang labi ng dalawa. Padabog na lalapit si Omar 1.

OMAR 1: Ano ba! Ginagalang ko ang ad lib ninyo, pero pwede bang igalang ni’yo rin ang iskrip ko? An’daming walang nabigkas na linya oh. Nagmamadali ba kayong maghalikan? Magsabi lang kayo.

Hihilingin ni Macmac kay Jane na umalis muna ito. Lalabas si Jane.

MACMAC: ’Tol, sorry naman oh. Medyo nadala lang ako. Binuhos ko kasi ang emosyon ko para do’n. Ang . . . ang totoo kasi, ’tol, gusto ko na agad si Jane. OK lang ba sa ’yo?

OMAR 1: (May pagkailang) Oo. Wala namang problema do’n. Una pa lang, halata na kita. Ang akin lang sana, propesyunal lang tayo rito sa stage.

MACMAC: Alam mo na pala. Kung ligawan ko kaya siya, ’tol? Kaya lang . . . Wala ka bang gusto kay Jane?

OMAR 1: Sus! Wala, ’tol. Alam mo naman priorities ko, di ba? Saka na lang ang lovelife lovelife na ’yan. Bawal sa amin sa Islam, ’tol, na mag-asawa ng hindi namin karelihiyon. Haram ang tawag diyan, kaya ’wag ka nang magtaka kung pihikan ako.

MACMAC: So tutulungan mo akong manligaw? Sige na. Sumuporta ka naman sa best friend mo.

OMAR 1: Bakit? Sigurado ka na ba talaga sa kanya? Baka iiwan mo rin lang.

MACMAC: Ngayon lang ako nagkandarapa sa babae nang ganito, iiwanan ko pa?

OMAR 1: Sige. Galingan mo riyan sa eksena ni’yo. Tuturuan kitang tumula. Alam ko mga hilig niya.

Tuwang-tuwa si Macmac. Sabay silang lalabas sa entablado. Magsasara ang tabing at didilim.

Bibigkas ng tula si Omar 2, at unti-unti siyang iilawan.

OMAR 2: Nakalimutan kong pumikit nang magkakilala tayo. Ni kisapmata ay kinalimutan ko.

Nakalimutan kong pumikit nang ako’y unang kinausap mo. Ngingiti-ngiti ako sa pagkukuwento kahit ano. Kahit magulo.

Nakalimutan kong pumikit nang nagkasundo tayo. Lunok ako nang lunok ng laway para tumino.

Nakalimutan kong pumikit nang isang beses nagtagpo ang ating mga mata na tila nagpapaliwanag ng ano’ng mayroon ka.

Nakalimutan kong pumikit nang tuluyan akong nahulog sa iyo, nang inakala kong buo itong puso.

Pero bago pa man nahugot ang puso rito sa dibdib, inunahan na ako ng lungkot, at lahat ay pumait . . .

Biglang dilim. May nangingibabaw na boses na tumutula. Makikita mula sa dahan-dahang pagbukas ng kurtina si Omar 1 na nagtuturo ng pagbigkas ng tula kay Macmac para ipagmayabang kay Jane.

May mahinang tugtog at maliwanag na ilaw kay Macmac.

MACMAC: Paraluman, sa aking paggising

Ngiti mo’y ibinabalik ako sa paghimbing.

Batid mo kaya aking daing?

Habambuhay nawa ika’y kapiling.

OMAR 1: Basta damhin mo lang na parang ang bawat salita ay sa ’yo. Tapos konting pikit. Lasapin mo ito nang dahan-dahan.

Itutuon ang ilaw kay Omar 1. Didilim ang paligid, at tutula siya nang malakas. May kasabay pang hampas ng kamay at kaunting kumpas na rin.

Habang binibigkas ni Omar 1 ang tula, nili-lip sync ito ni Macmac sa harap ni Jane sa kabilang sulok ng entablado.

OMAR 1: Paraluman, sa aking paggising

Ngiti mo’y ibinabalik ako sa paghimbing.

Batid mo kaya aking daing?

Habambuhay nawa ika’y kapiling.

Kinikilig na papalakpak si Jane. Maiiwang mag-isa at nakatunganga si Omar 1, tinititigan ang dalawa. Iiling-iling si Omar 1 at lalabas sa eksena. Pupunta sa gitna ang dalawa.

MACMAC: Una pa lang tayong nagkita, Jane, naging magaan na agad ang loob ko sa ’yo. Minsan lang naman akong dapuan ng ganitong damdamin, kaya sasagarin ko na. Jane, aking Clara, mahal kita. (Hahawakan ang kamay ni Jane.)

JANE: Alam ko. At naghihintay lang naman talaga ako. Oo, Macmac, aking Andoy, mahal din kita.

Matutuwa si Macmac at yayakapin nang mahigpit ang kapareha. Magsasara ang tabing at magbubukas.

Magkayakap pa rin ang dalawa subalit iba na ang suot. Nagtatanghal na sila ng dula.

MACMAC: Mahal kita, Clara.

JANE: Mahal din kita, Andoy.

Magpapalakpakan. Tatawagin ang iba pang cast ng dula. Huling tatawagin si Omar 1. Papagitnaan ng dalawang lalaki si Jane.

Pahihintuan ni Macmac ang lahat at kukunin ang kanilang ng atensiyon.

MACMAC: Nais ko pong ipaalam sa lahat na ako at ang leading lady kong si Jane ay ikakasal na. Totoo ito at hindi arte lang. Sabik na akong makapiling at maging katuwang siya habambuhay. Imbitado ho ang lahat. Direk, ’tol, best man ka ha?

Tatango lamang si Omar 1 at babatiin ang kaibigan. Kinikilig na mag-uusap ang iba pang tao. Isa-isa silang lalabas hanggang si Omar 1 na lang ang matitira.

OMAR 1: Nang malaman kong mayroon ka nang iba, na kayo na, nakalimutan kong pumikit.

Nakalimutan kong pumikit, maging ang huminga, nang sinabi mong, “Best, kami na.”

Nakalimutan kong pumikit, maging ang lamig at tigas ng sahig, ang alak, ang pait. Bakit?

Lalabas si Omar 1 na umiiyak, at papasok ulit siya na may bote ng alak sa kaliwang kamay, paluray-luray hanggang sa gitna. Sasandal siya sa pader. Tutugtog ang kantang “Ikakasal Ka Na.”

Lalabas sa projector ang mga larawang kuha nina Macmac at Jane bilang magkasintahan. Sasayaw ang isang pares ng contemporary dance na naaayon sa tugtog habang sawing-sawi si Omar 1.

Isasara ang tabing. Balik ang tagpuan sa restawran. Magpapatuloy sa pagtula si Omar 2.

OMAR 2: Tulad ng mga bote ng alak na katabi ko noong gabing ikinakasal kayo—nagkita sa altar, nagbanggit ng pangako at dasal. An’saya. Parang fairy tale na meant to be. Best wishes.

Walang mag-aakala, walang mag-iisip na may taong sawi, pusong sira. Buti pa nga rito sa entablado, malaya akong magsabi nito . . .

Mahal kita. Mahal kita . . . Mahal kita, putang ina! Paano ako? Mahal kita, paano ako? Mahal kita, pero nakikita kong kayo. Mahal kita, pero haram na maging tayo.

Didilim. Tutugtog ang isang recording.

Kriiiing . . . kriiiing . . .

OMAR 1: Hello? Jane? Si Omar ito.

JANE: Oh, Omar, kumusta ka na? An’tagal nang hindi ka nagparamdam ah? Nagtaka nga rin si Macmac eh.

OMAR 1: Mangingibang-bansa na ako, Jane. Sa huling beses sana, puwede ba tayong magkita? May ipagtatapat lang ako.

JANE: (Pabulong) Ha? Sige, pero i-text mo na lang saan at kailan. Baka marinig tayo ng asawa ko.

Toot!

Bubukas ang tabing. Makikita si Jane hawak ang shoulder bag at nagmamadali. Tatawid siya sa kabilang dulo ng entablado. Nakasunod si Macmac sa kaniya na tila nagdurusa.

Didilim at babalik ang ilaw.

Makikita si Omar 1 na naghihintay kay Jane. Sabik na magyayakapan ang dalawa. Tatanungin ni Jane si Omar 1 kung bakit matagal itong hindi nagpapakita. Biglang susulpot si Macmac at susuntukin nang dalawang beses si Omar 1.

Dudugo ang ilong ni Omar 1. Maglalabas ng kutsilyo si Macmac at sasaksakin si Omar 1 sa mukha, ngunit iilag ito. Madadaplisan sa kaliwang pisngi si Omar 1.

MACMAC: ’Tang ina ka! Kaya pala wala ang best man sa kasal namin. Hudas ka, ’pre. Kasal na kami sisingit ka pa. Sabi mo haram. Sabi mo masaya ka para sa akin. Ba’t ka nagtaksil?

Aakma si Macmac na susuntukin muli si Omar 1, ngunit papagitnaan ni Jane ang dalawa.

OMAR 1: Oo, ’tol. Masaya ako para sa ’yo. Ang suwerte mo kay Jane. Pero mali ka, ’tol. Mali ang akala ni’yong lahat. Oo, haram. Bawal. Bawal ang magkagusto sa hindi namin karelihiyon. Bawal din magmahal ng pareho naming kasarian.

’Tol, gago ka. Minahal kita! Kaya ako lumayo, nagparaya. Mahal kita, ’tol. Maliwanag na? Ipagtatapat ko sana ito kay Jane bago ako umalis. Mahal kita!

Mahinang tugtog. Babalik ang tagpo sa entablado ng restawran.

OMAR 2: Haram. Ito ay salitang Muslim na ang ibig sabihin ay bawal. Pero ang iyong puso ba ay tatagal? Sa dinami-raming bawal, hangal, puso mo ba ay susugal? O para lang itong baso na nakatikim ng halik ng nalasing ay nabuwal? Tulad ng puso ko na nabasag, naging bubog. Sinubukan kong pulutin. Ako’y nasusog, Ako’y wasak.

Nakalimutan ko mang pumikit, naalala kong ngumiti. Ngumiti akong sa loob ko’y mga bubog na naging susog na nagpapuwing, nagpaluha.

Pero oo, ang tulang ito ay pagtatapat. Sinadya kong huwag pumikit at maging dilat. Dilat sa katotohanang pangarapin ka lang ay sapat. Katotohanang ang pagmamahal minsan talaga ay sukat. Ito ay totoo. Aminin nating lahat.

Advertisements

Muwang

Ni Doren John Bernasol
Dagli

 

“’Nak, ibibigay ni sir lahat ng gusto mo,” panghihikayat ng ina. “’Yong bike, maraming chocolates, at iba pang mga laruan. May ipagyayabang ka na ulit sa mga kaklase mo. Di ba gusto mo ’yon, ’nak? Gusto mo ’yon?”

Diniinan ng ina ang hawak sa balikat ng bata. Tumango ang bata.

“Basta huwag kang iyak ha?” dagdag ng ina. “Sumunod ka lang sa gusto niya. Tulad lang ng ginawa mo dati kay sir.”

“Siya pa rin ho ba, Nay?” tanong ng bata.

“Di na, ’nak. Mas mabait ito siya. Kausapin mo. Marunong din siya ng konting Tagalog.”

Kinatok ng ina ang pinto.

Tumambad sa mag-ina ang maamong mukha ng matanda. Nakangiti. Walang balbas, puti ang buhok, at may kalakihan ang tiyan.

“Please be careful with my son, sir,” ang Ingles ng ina.

“Walang problema,” sabi ng matanda, sabay abot ng bayad. “As agreed. I added some.” Pinapapasok nito sa silid ang bata at isinara ang pinto. Umalis na ang nanay.

Umupo sa kama ang matanda at kinandong ang bata. “My dear, what’s your name?”

Di marunong mag-Ingles ang bata, pero natanong na ito sa kaniya dati. Sinagot niya ito ng buong pangalan at edad. Ito ang turo ng nanay niya. Matapos nito ay nagtanong ang bata, “Sabi ho ng nanay ko, bibilhan mo ako ng bike, chocolates, at iba pang laruan?”

“Oo naman,” sabi ng matanda. “Basta sundin mo ako.”

“Ay, hindi na lang ho ’yon.”

“Toy na lang? Tell me ano’ng toy gusto mo.”

“Puwede po bang huwag ni’yo na lang akong ibalik kina Nanay?”

Hindi tumugon ang matanda. Pinag-isipan nito ang gagawin habang akap ang bata.

Editors and Contributors

REGULAR EDITORS

Eric Gerard H. Nebran is an educator and illustrator from General Santos City. He is currently a PhD Comparative Literature student at the University of the Philippines–Diliman. His research interests include orality, history, and literary productions of his hometown.

Jude Ortega is the author of the short story collection Seekers of Spirits (University of the Philippines Press, 2018). He studied political science at Notre Dame of Marbel University in South Cotabato and currently divides his time between Senator Ninoy Aquino and Isulan, both in Sultan Kudarat.

CONTRIBUTORS

Doren John Bernasol is from Koronadal City and a graduate of Bachelor of Arts in Filipino from Mindanao State University in General Santos City. He’s currently working for Zuellig Pharma in Davao City.

Kurt Joshua O. Comendador is an AB English student at Mindanao State University in General Santos City, where he also serves as associate editor of the official student publication and as president of a book reading club. He was a fellow at the 2018 Davao Writers Workshop and at the recently concluded 3rd Nueva Ecija Personal Essay Writing Workshop. His piece that appears in this issue won the inaugural Lagulad Prize, a regionwide essay writing contest organized by Cotabato Literary Journal.

Jermaine Dela Cruz studied Bachelor of Arts in English Language and Literature at Mindanao State University in General Santos City. She works as managing editor of Standout GenSan, the official publication of General Santos City Chamber of Commerce and Industry, Inc., and she currently serves as interim chairperson of Pangandungan, General Santos City’s writers’ association.

Allan Ace Dignadice is from Koronadal City, South Cotabato, and a BS Electronics Engineering student at Mindanao State University in General Santos City. He is a former editor in chief of the official school publication of Koronadal Comprehensive National High School.

Norsalim S. Haron is from Pikit, Cotabato Province, and teaches at Rajah Muda National High School in the same town. He is a graduate of Bachelor in Secondary Education, major in Filipino, at the University of Southern Mindanao in Kabacan, Cotabato Province.

Marc Jeff Lañada was born and raised in General Santos City. He is a graduate of BA Communication Arts in the University of the Philippines–Mindanao. He was a fellow at the 2017 Davao Writers Workshop, and some of his works have appeared in Dagmay, the literary journal of Davao Writers Guild.

Ang Putang Inang Bayan

By Doren John Bernasol (Poetry)

Isa akong puta.
Mandidiri ka
na noong pagkabata
ay makailang beses akong ginahasa,
na tinuruan ako ng santo’t rosaryo,
pinakilala sa isang diyos, pinagmano,
na sa bawat dasal pala ay may suweldo,

na akala ko minahal na ako
kasi nga binihisan, nilinis, pinangalanan,
tinuruan,
pero bakit nilamutak pati laman?
‘Yung sisipsipin ka nang sagaran.

Mandidiri ka. Tawanan mo ako.
Itong braso, labi, ari, at laylay kong suso.
Lahat ito ay sinisid at inangkin
nang inulit-ulit iyon sa akin.

Magpumiglas man,
wala akong laban.
Mangmang ako sa puri at kinang.

Ako ang putang ipinagtanggol ni Rizal,
ikinamatay ni Bonifacio’t del Pilar,
nagsanhi ng maraming putukan
na nag-uwi noon ng mga bangkay at sugatan.
Ako ang putang tinubuan ninyo ng muwang,
pinagtamnan ng pangarap at maraming kahilingan.

Sige! Pandirihan niyo ako
kaya kahit ako rin mismo,
hindi ko kayang mabura ang mga nagwawalang halik,
mga yapos na kanilang ginigiit,
ang pagpasok nila sa akin nang paulit-ulit,
nandidiri ako sa mga nanuyong laway sa aking leeg,
ang naaagnas kong sikmura, ang pagod ko nang bibig.
At lalo ang pandidiri ng aking mga anak
nang malamang ako’y puta, ginahasa,
at pinulutan lang ng iba.

Oo puta ako, sa Kastila, Kano, Hapon, at muli sa Kano,
na ang minamatamis kong kalayaan ay pambobola lang ng mga dayuhan.

Paano, mga anak kong
nakipaglaban para sa akin?
Paano silang naging kalasag sa maraming digmaan,
na humarang para hindi lang malapastangan?
Kahit sa mga anak ko lang,
kahit sila lang pakiusap.
KALAYAAN!

Pangarap ni Ija

By Doren John Bernasol (Fiction)

Nang dumating si Ija sa kanilang bahay, agad niyang ibinalita sa ina ang mataas na markang nakuha niya sa pagsusulit. “At alam mo, Nay,” dagdag ng dalagita, “ang sabi ni ma’am, dapat maging guro rin ako tulad niya kasi magaling daw ako sa klase.”

Hindi umimik si Tuya. Naalala niya na sa susunod na buwan pala ay magtatapos na ng hayskul ang kanyang bunsong anak. Ni handa para sa pagtatapos nito ay nahihirapan na sila, paano pa kaya ang paghagilap sa hiling nitong pangkolehiyo?  Lunok-laway niyang tinapat si Ija na baka hindi na kayanin pang maipagkolehiyo ito.

Hindi na humingi ng paliwanag si Ija nang marinig ang ina. Batid na rin niya ang sitwasyon nila.

“Magsaing ka na,” utos ni Tuya. “Medyo damihan mo kasi dito raw maghahapunan si Sir Pablo.”

Nabuhayan ng loob si Ija nang marinig ang pangalan ng kakilala nilang maykaya. “Nay, baka po matulungan tayo ni Sir Pablo. Baka may alam siyang scholarship para sa akin, o kahit mapapasukang trabaho na lang po. Ayaw ko pong huminto.”

Umiwas ng tingin si Tuya at hindi tumugon. Pumasok na lamang si Ija sa kuwarto at nagbihis.

Nang dumating si Lano, ang ama ni Ija, muling nagkuwento ang dalagita tungkol sa kanyang mataas na marka at sa sinabi ng guro, ngunit tulad ni Tuya, iling at malulungkot na salita lang din ang naging tugon ni Lano.

Nanlumo si Ija. Matutulad lang siya sa kanyang mga nakatatandang kapatid. Nagbukod ang mga ito nang maaga at hindi nagkaroon at nakatupad ng matatayog na pangarap.

Ilang sandali pa ay dumating na si Pablo nang nakamotor. Nagdala ang bisita ng litsong manok at pansit gisado. Parehong mainit pa. May nakasupot din siyang dalawang lapad. Malapit siya sa mag-anak na katutubo dahil matagal nang nagtratrabaho sa kanyang lupain si Lano, at si Tuya ay naging yaya ng kanyang mga anak noong iwan siya ng asawa.

Akmang sasalubungin ng malakas na ulan ang pagdating ng gabi, kaya bago pumikit ang dapithapon ay sumilong na ang lahat. Habang nag-iihaw ng tilapya ang mag-ina, nag-inuman sina Pablo at Lano. Halos tungkol kay Pablo ang naging usapan. Malaki ang negosyo nitong pautang at malawak ang lupain, kaya napag-aral nito ang tatlong anak sa lungsod, at ang mga ito ay may magagandang trabaho at maaayos na pamumuhay na ngayon doon.

Sarap na sarap si Ija sa kanilang hapunan. Minsan lang sila magkaroon ng gan’on karaming ulam. Tinanong siya ni Pablo kung ano ang napipisil niyang kurso para sa kolehiyo. “Gusto ko pong maging guro,” walang pag-aalinlangan niyang sagot.

Natahimik sina Lano at Tuya, at lihim na nagpasalamat nang hindi na sinundan pa ni Pablo ang tanong.

Bumuhos ang ulan sa kalagitnaan ng kanilang hapunan, at lalo pa itong lumakas nang matapos silang kumain. Inalok ni Lano ang amo na doon na lang magpalipas ng gabi.

“Oo nga, sir,” dugtong ni Tuya. “Tiyak madulas ang daan pauwi sa inyo mamaya. Delikado. Nakamotor pa naman kayo.”

“Saka hindi pa natin nabubuksan ang ikalawang lapad,” sabi ni Lano, sabay tawa nang bahagya.

“Ipatuloy na lang natin ang inuman,” sagot ni Pablo. “Pero uuwi ako kapag tumila ang ulan.”

Matapos ang hapunan ay inilatag sa mesa ang isa pang lapad at ang mga tirang ulam para gawing pulutan. Nagpatuloy sa pag-inom sina Pablo at Lano. Nakisali sa kanilang usapan si Tuya.

Lumalim ang gabi. Dumako roon at rito ang usapan, at patuloy pa rin ang bugso ng ulan. Naubos nila ang pangalawang lapad, at nadagdagan pa ito ng tinatagong tuba ni Tano. Nang muling mag-alok ang mag-asawa na doon na siya magpalipas ng gabi, hindi na tumanggi si Pablo.

Ginawa ni Ija ang kanyang takdang aralin at nagpaalam sa matatanda na mauunang matulog, ngunit hindi siya nakahiga agad dahil narinig niya ang kanyang pangalan. Pinag-uusapan siya ng matatanda. Nilapat niya ang tenga sa dingding na pawid at nakinig sa usapan.

Sa hapag-kainan, ipinapaliwanag ni Tuya kay Pablo ang kalagayan ni Ija. “Gusto sanang humingi ng tulong ng anak namin sa ’yo, kasi hindi na namin magawang mapag-aral siya ng kolehiyo. Baka may kakilala kang makakatulong sa kanya o kahit mapapasukang trabaho habang nag-aaral siya.”

Ilang sandaling nangalumbaba si Pablo, pagkatapos ay sinabing, “May mga kalabaw ako, at may ilang ektaryang lupaing hindi ko na naaasikaso. Sapat na sigurong dori iyon para kay Ija?”

Nagising ang inaantok na diwa ni Ija. Kahit kailan hindi sumagi sa isip niya na mamutawi ang ganung salita sa bibig ni Pablo. Kahit normal sa tribu nila na ipagkasundo ang babaeng anak sa taong may kakayahang magbigay ng dori, anuman ang edad ng lalaki, hindi niya inakalang mapapasok siya sa gan’ong sitwasyon. Buo na ang isip niya dati pa man na magtatapos siya ng pag-aaral at gagawa ng mga sariling desisyon.

Ang mag-asawang Lano at Tuya naman ay hindi na masyadong nagulat sa tinuran ni Pablo. Noon pa man ay nagpaparinig na ito hinggil sa pagnanais nitong may makakasama at mag-aalaga sa pagtanda.

“Nabanggit ko na ito sa inyo dati pa,” sabi ni Pablo. “Naidulog ko na nga ito sa datu ng inyong tribu.”

“Ngunit, sir,” sabi ni Tuya, “hindi pa ganoon ka handa ang anak ko sa hinihiling mo. Musmos pa siya para maging ina.”

“Hindi ko naman nais na magkaanak pa, o magkaanak kaagad. Paaralin ko si Ija. Tutuparin ko ang pangarap niyang maging guro.”

Sa loob ng kuwarto, narinig ni Ija ang ama. Hindi klaro sa kanya ang mga salita nito dahil mahina ang boses nito, nag-aalala ngunit hindi umaalma. Parang alam na ni Ija ang pasiya ng ama.

Hindi alam ni Ija kung ano ang gagawin. Puwede siyang lumayas, ngunit saan siya pupunta? Puwede siyang magtrabaho, ngunit ano’ng trabaho ang kaya niya, at sapat ba ang kikitain niya para mapaaral ang sarili? Puwede siyang tumanggi sa alok ni Pablo at huminto na lang sa pag-aaral, ngunit paano na ang mga pangarap niya?

Ang matatanda ay patuloy pa rin sa pagkakasundo kasabay sa paglunok ng matamis na tuba, ang mahalagang pagpapasiya. Hanggang sa unti-unti na rin silang nagligpit at wakasan ang gabi sa pamamahinga. Unti-unti na rin sa wakas napagod ang ulan. Ang marahan nitong buhos ng mga natitirang patak ay salungat sa bumabalisbis na luha ni Ija. Itinago niya ang pag-iyak sa pamamaluktot at mahigpit na yakap sa unan. Ang bigat ng sumaklob na hinagpis na iyon sa kanya ay simbigat ng katitilang ulan.

Kinaumagahan, hindi pa nakadungaw ang araw sa langit ay nagising na si Tuya. Niyugyog nito si Ija. “Anak, gising na. May mahalaga tayong lakad ngayon.”

Nagmulat ng mata si Ija.

“Bangon na,” sabi ni Tuya. “Maghanda ka ng isusuot mo.”

“Handa na dati pa ang uniporme ko, Inay.”

“Hindi. Liliban ka muna ngayong araw sa klase. May mahalaga tayong lakad nina Sir Pablo at ng itay mo.”

“Saan po?” pagmamaang-maangan ni Ija.

“Sa datu.”

Hindi umimik si Ija. Bumangon siya at tinulungan ang inang tiklupin ang banig.