Hamyang

Ni Alvin Q. Larida
Sugilanon

Sang nag-umpisa ang amon pag-imaway ni Nato, ginpaningkamotan gid namon magtiayon magpatindog sang amon puloy-an malayo sa poder ni Tatay, ang akon ugangan, agud mahibaloan man namon ang insakto nga pagbahinbahin sang amon nga budget. Agot si Nato sa lima nga magbulugto. Galagmay pa lang sila sang mailo sa ila iloy. Gani si Tatay Pedring lang ang nagbuhi kag nagpaeskwela sa ila tanan paagi sa ila gamay nga duta sa Barangay Canahay.

Sa tatlo ka tuig namon nga paglumon kay Tatay, indi maayo ang amon nangin relasyon. Ini man ang rason kung ngaa masami ang amon away ni Nato. Makita ko man nga palangga gid ni Tatay si Nato kag ang amon tatlo ka kabataan. Amo gid ini sang una ang nagapugong sa kaawot sang amon paghalin sa poder sang akon ugangan.

Sang mahuman ang amon ginapatindog nga balay sa Poblacion, nag-asiasi ako higayon nga magbalhin. Nangin mayad man ang amon pangabuhi. Taga Sabado, galagaw ang kabataan didto sa uma tungod mahilig sila maligo sa suba kag maningit sang kamunsil sa pangpang. Didto sila gapaamulya sa ila mga pakaisa. Taga uli nila kung hapon, madamo ang ila bitbit nga kamunsil. Gakaramungi pa gani ang tabungos.

Nagdugay kami sa Poblacion, apang taga fiesta lang ako makalagaw didto sa Canahay. Maayo na kung makaduwa ka bes ako makapalapit didto sa balay ni Tatay sa isa ka tuig. Wala man kami nagsabtanay ni Tatay sang naghalin kami sa iya poder, apang indi gid makabungat ang akon baba sa pagpanambit sa iya. Indi ko gid mapanalawsawan ang akon ginabatyag nahanungod sa iya.

Apang uyon gid sang kadamuan si Tatay. Nangin kapitan pa gani ini sang tatlo ka termino sa Canahay. Ginapalapitan ini sang mga kubos kag mga abyan niya. Taga hapon, samtang pula pa ang adlaw sa galawahan, ginapreparar na ni Tatay ang iya tuba nga ginbudburan sang balok kag padeharyo nga maskadahon, kumpleto sa buyo kag apog. May manamit pa ini nga sumsuman nga adobo nga bakbak ukon sinanlag nga apan. Kung makadawadawa kag dako ang patubas, shoktong ukon lapad man ang ginarolyo ni Tatay sa lamesa. Ini tanan para sa iya mga abyan kag kumpare. Pirti gid sila ka malipayon sa hinali nga maigo na sila sang ila tuba. Nagakisikisi gid si Tiyoy Nardo kag Tiyoy Dido sa ambahanon nga ginatira ni Tatay sa iya gitara.

Udto ato sang Marso kag nagapamaypay ako sa kagin-ot sa amon balkon sang nakabaton ako sang text halin kay Nato nga sa ospital kuno si Tatay diri sa Poblacion. Nagpin-ot kuno ang iya dughan kag nasapwan siya sa kusina nga nakahapa sa kilid sang buka nga baso. Gani nanghimos ako dayon para magkadto sa ospital.

Pag-abot ko sa ospital, daw gindapyahan ako sang mayami nga hangin. Paggawa ko sa ICU, sa nahamtangan ni Tatay, nakita ko nga mahuyang na siya kag nagapiyong na lang. Nabuta ang iya lawas sang aparato nga nagasuporta sa iya paginhawa. Naganguyngoy sa iya kilid si Manang Cecil, subang sa babaye kag ikaduwa niya nga bata. Daw indi ko makaya magsulod sa kwarto, gani gintext ko anay ang akon bana kung makapalapit siya higayon sa ospital para upod kami.

Sa kadugay ni Nato, ginpugos ko ang akon kaugalingon nga magsulod sa ICU. Nagtulukay lang kami ni Manang Cecil, kag ginkaptan ko ang kamot kag dapadapa ni Tatay nga tuman ka yami. Wala gid may naggwa biskan isa ka tinaga sa akon baba, biskan pag-agda na lang kay Manang. Daw ginsalapid ang akon dila sang tion nga ato. Hinayhinay ako dayon nga naggwa sa kwarto.

Sang nakauli na ako sa balay, nagtawag dayon si Nato nga wala na si Tatay—patay na si Tatay. Ginpahimos ako ni Nato para mag-uli sa uma. Kinanglan namon iplastar ang puloy-an ni Tatay para sa iya hamyang. Nag-una ako sa Canahay upod ang mga bata.

Sang ginahimos ko ang hiligdaan ni Tatay, nadiparahan ko ang nakatangkas nga mga album sa iya uluhan. Didto pa ang mga kodak sa kasal namon ni Nato. May mga nakapiod man nga mga relip nga bayo kag bistida nga sa akon tan-aw ginbakal niya para sa iya mga apo. Pagpalapit ko sa kusina, may nakita ko nga mga nakatangkas nga tabungos sa banggirahan. May mga pangalan nga nakasulat sa mga ini. Una ko nasid-ingan ang akon ngalan—Veronica. Abi ko anay si Nato ang nagapangpupu kag nagapangkutol sang mga gulay nga ginadala niya sa balay.

Nagtulo ang luha halin sa akon mata. Nangluya ako angay sang mga dahon sang alugbati nga nagaloyloy sa tabungos. Nakibot ako sang may naghaplas sa akon likod—si Manang Sylvia, asawa ni Manong Lando, subang nanday Nato. “Kaina pa kamo, Veron?” bungat niya sa akon.

“Mga duwa pa lang ka oras, Manay,” sabat ko.

Nangin masako kami sa pagpanghimos. Pag-abot sang mag-ululutod, nagtilipon dayon sila para pagaistoryahan ang mga plano. Isa lang ka semana ang hamyang ni Tatay, tutal wala man sang ginapaabot nga paryente halin sa malayo nga lugar kag ini man ang gintulin niya sang buhi pa siya.

Madamo nga abyan ang nag-abot para itukod ang palaypay sa atubang sang balay. Madamo man ang nagpahulam sang lamesa kag mga bangko para gamiton sa hamyang. Tuman kasako nga kalisod apang masadya nga hilikoton sang pamilya.

Daw fiesta sang Canahay taga gab-i sa balay ni Tatay. Ang mga may edad nagahampang sang tong-its, pyatpyat, kag Lucky 9, samtang ang mga kabataan naga-lukoluko kabayo, one-two-three-four-pass, ukon amo-amo. Amo man kami kasako para magsukad sang meryenda nga nilaga nga saging kag kamote para ipares sa kape. Ang mga nanay nagalutik sa bomba sa pagpanghugas sang mga dalagko nga kaldero, kawa, kag pipila nga mga pinggan kag tasa. Biskan sin-o na lang ang nagapalapit sa balay para maghatag kag magdaguro, halin sa gubernador sang probinsya padalom sa mayor sang banwa. Gani daw napigaran gawa ang kalisod kag kasubo nga naagum sang bug-os nga pamilya.

Pagkatapos sang lubong ni Tatay, samtang sabak ko ang amon agot nga si Loloy, nga wala gahalin ang mga kamot sa akon soso sa pagpangayutong, may nagpalapit nga mal-am nga babaye sa lamesa. Nanghugas ini sa kawa nga may nilaga nga dahon sang kabugaw. Dayon nagkuha ini sang paper plate kag naggalo sang kan-on kag lauya kag afritada. Ayawan man kapugong ang paper plate sa iya ginbutang. Nagaudauda nga nagpungko ang mal-am sa uway nga bangko sa akon tupad.

“Uy, Veron, kumusta na ikaw?” ang muno niya sa akon

“Mayad man, Tiyay, ah,” sabat ko. Gindaho ko ang kamot sang bata sa iya. “Oh, amin na kay Lola.”

“Ay abaw, amo na ning agot mo?” ang dugang niya. “Amo gid ini ang pirmi ginabungat ni Pare Pedring sa balay sang buhi pa siya. Tuman daw kabus-ok sang agot niyo ni Nato.”

Ginahunahuna ko kung sin-o ang mal-am.

“Abi mo lang, Veron,” padayon niya, “sang nagabusong pa ikaw sang una sang subang mo, mapisan gid maningit sang paho si Pare sa amon kay ihatag niya kuno sa iya umagadon nga nagapanamkon sang maaslum nga paho nga ginpaligid sa ginamos.”

Gaalalapok ang kan-on sa baba sang mal-am samtang nagalitanya sa akon, kag ang kaina nga nagaingos nga si Loloy, nalingaw nga nagapamati sa iya.

“Palangga niya gid kamo sato kay kamo gid daw ang makaatipan sa iya kay agot niya si Nato kag giunungan ninyo siya.”

Nangin hipus ako sa pipila ka minuto. Natunaw ang mga tinaga sa akon dila. Nanindog ang akon mga bulbul sa mga matuod nga sugilanon sang mal-am sa akon. Basta si Nato na gani ang manginahanglan kag maghulam, wala gid nagabalibad si Tatay. Mangita ini paagi mahatagan lang ang iya bata.

Mga pila man ka gab-i nga wala ako mayad nga tinulugan, sige ka paminsar kay Tatay. Maluya ako ka tuman. Napuno ako sang kapung-aw, kag daw ginayaguta ako sang paghinulsol sa akon nahibaloan. Wala man lang ako kapangayo pasaylo sa iya.

Samtang nagapungko ako, may lalaki ako nga nasanaaw sa indi malayo, nagapanglakaton sa kahon. May bitbit ini nga tabungos nga buta sang kamunsil kag paho. Nagtangis ako, kag hinali ako ginpukaw ni Nato. “Nagaugayong ka, ga!”

Ginhakus ko ang akon bana. “Ga, updi ko magkadto kay Tatay buwas sa patyo,” siling ko sa iya. Ginhugot niya ang hakus niya sa akon kag gintrapohan sang iya palad ang akon mga luha.

Advertisements

Editors and Contributors

CONTRIBUTORS

John Dexter Canda is from General Santos City and a first year medical student at Ateneo de Zamboanga University. He earned his bachelor’s degree in biology from the same university and served as the editor in chief of the official student publication. His essays have appeared in the Youngblood column of the Philippine Daily Inquirer.

Allan Ace Dignadice is from Koronadal City, South Cotabato, and a BS Electronics Engineering student at Mindanao State University in General Santos City. He is a former editor in chief of the official school publication of Koronadal Comprehensive National High School.

Alvin Q. Larida teaches physics and chemistry at the senior high school department of Dole Philippines School in Polomolok, South Cotabato. He earned his bachelor’s degree from Notre Dame of Marbel University in Koronadal City, South Cotabato, and he is currently finishing his master’s degree at Mindanao State University in General Santos City.

Gian Carlo Licanda teaches English and journalism at Colon National High School in Maasim, Sarangani Province. He is currently taking up MAEd English at Holy Trinity College of General Santos City. He was a fellow at the 18th Ateneo de Davao University Summer Writers Workshop, in 2017.

Joebert Palma Jr. earned his bachelor’s degree in secondary education from Notre Dame of Dadiangas University in General Santos City in 2016. He is currently teaching high school biology and chemistry in the same city.

Adrian Pete Pregonir is a senior high school student in Banga, South Cotabato. He has been published in Liwayway magazine, and he was a fellow at the 2018 Davao Writers Workshop.

EDITORS

Jude Ortega (Editor in Chief) is the author of the short story collection Seekers of Spirits (University of the Philippines Press, 2018), the chapbook Katakot (Balangay Books, 2018) and the zines Mga Kuwentong Peysbuk and Faded Jeans and Old Shoes. He divides his time between Senator Ninoy Aquino and Isulan, both in Sultan Kudarat.

Eric Gerard H. Nebran (Managing Editor) is an educator and illustrator from General Santos City. He is currently a PhD Comparative Literature student at the University of the Philippines–Diliman. His research interests include orality, history, and literary productions of his hometown.

David Jayson Oquendo (Editor for Fiction) is from Polomolok, South Cotabato, and works as an electrical engineer in Davao City. He was a fellow for fiction at the 2018 Davao Writers Workshop and is a former editor in chief of the official student publication of Mindanao State University in General Santos City.

Andrea D. Lim (Editor for Poetry) is working as an editor for a publishing company in Cebu City while taking her master’s degree in literature at the University of San Carlos. She was a fellow at the 24th Iligan National Writers Workshop (2017) and is a former editor in chief of the official student publication of Silliman University in Dumaguete City, Negros Oriental. Her family lives in General Santos City.

Paul Randy P. Gumanao (Editor for Poetry) hails from Kidapawan City, Cotabato Province, and teaches chemistry at Philippine Science High School–SOCCSKSARGEN Region Campus in Koronadal City, South Cotabato. He was a fellow for poetry at the 2009 Davao Writers Workshop and the 2010 IYAS National Writers Workshop. He is a former editor in chief of the official student publication of Ateneo de Davao University, where he earned his bachelor’s degree and is finishing his master’s degree in chemistry.

Hazel-Gin Lorenzo Aspera (Editor for Nonfiction) is a registered nurse, artist, and writer. She spent her childhood in Cotabato City and is now based in Cagayan de Oro City. A fellow for literary essay at the 1st Cagayan de Oro Writers Workshop, some of her feature stories appear in the book Peace Journeys: A Collection of Peacebuilding Stories in Mindanao. Currently, she is Associate Director for Communications and Junior Fellow for Literary Essay of Nagkahiusang Magsusulat sa Cagayan de Oro (NAGMAC).

Jennie P. Arado (Editor for Nonfiction) is from Koronadal City, South Cotabato, and currently works for a newspaper in Davao City as editor of the lifestyle section. She earned her BA in English (major in creative writing) from the University of the Philippines–Mindanao. Her story “Ang Dako nga Yahong sang Batchoy” won the South Cotabato Children’s Story Writing Contest in 2018.

Norman Ralph Isla (Editor for Drama) is from Tacurong City, Sultan Kudarat, and teaches at Mindanao State University in General Santos City. He was a fellow for drama at the 2015 Davao Writers Workshop. Several of his plays have been staged in General Santos City and South Cotabato.

Amay, Anak, kag Tiyay Magda

Ni Alvin Q. Larida 
Sugilanon

 

Ginaganahan ako kaupod siya, ang nagatudlo sa amon sang maayo nga  tinuohan kag nagpakilala sa tatlo ka persona nga amon dalangpan—ang Amay, ang Anak, kag si Tiyay Magda.

Sa Sitio San Joaquin, sa pagluad sang dulom, nagatililipon kami sa Payag Dalangpan, kung sa diin ang mga babaye nagasuksok sang bandana nga puti nga may marka sang trayanggulo nga mata—simbolo sang tatlo ka persona—samtang ang mga lalaki nagasuksok sang itom nga balabal nga ginburambod sa ulo.

Ako subong ang natulinan ni Tiyay Magda nga magpreparar sa Dalangpan. Sa sulod sang tatlo ka bulan, kinahanglan nga diri ako magtinir sa payag kaupod niya. Ang pag-atipan kag pagbantay sa amon manunudlo isa sa dose ka kasuguan. Palangga namon si Tiyay labaw pa sa pagpalangga niya sa amon.

Sa pagkagat sang dulom, samtang sanaaw pa ang planeta Venus, nagahalok kami tanan kay Tiyay bilang amon balaan nga pagrespeto sa tinuohan. Magaumpisa ang amon pamulong-pulong sa tinaga nga Nilatin: Concupitio mala, dilige Christum, daemona secteris, salvifcum. Nagaararapok ang lana halin sa baba ni Tiyay samtang ginamitlang ini. Ginatim-id gid sang tagsa ka myembro ang mga tinaga nga ginaluad ni Tiyay. Para sa amon, bulawan ang mga tinaga, gani amon ini ginausang sang taman-taman, kag magagurumo ang amon kasingkasing sang tampad nga pag-ulikid sa balaan nga persona.

Pagkatapos sang hulubaton, ang tagsa ka myembro kinahanglan nga magapamanyos kag magainom sang lana, nga naghalin sa binalhasan ni Tiyay kag dinuplaan sang tatlo ka bes. Diri namon maagom ang kapawa kag kahilwayan halin sa tatlo ka persona.

Nagparauli na ang mga myembro sang mag-urangol ang ido sa Dalangpan. Malamig na ang dapya sang hangin, kag matingil na ang inukay nga kawayan sa sobra kabaskog sang amihan. Init gid lamang halin sa pugon ang nagapusnga sa amon malamig nga panit.

Nagsukad ko sang kan-on, kag ginbutang sa lamesa ang amon sud-an nga bulad. Ginsugba ko na ini kagaina bag-o mag-umpisa ang pamulong-pulong. Nanamitan si Tiyay sa kaparat sang bulad, gani tatlo gid ka luwag nga kan-on ang ginbutang niya sa iya plato kag ginpugaan ini sang tatlo ka kihad nga kamatis. Madasig niya nga ginmoal ang amon nga panyapon sa iya maligwa nga ngislo.

Mal-am na si Tiyay. Nag-saysyentay singko anyos na siya sang nagligad semana. Apang makita mo pa ang kabakod sang iya lawas, kahimsog sang iya mga titi, kag kahamis sang iya panit biskan kurinot na ini. Ako baynte-uno anyos pa lang, apang sa akon butkon nakapas-an ang kaluwasan sang amon myembro.

Sa amon pagpahuway ni Tiyay, ginhumlad ko ang banig sa amon katre kag ginplastaran ini sang tatlo ka ulunan. Gintabunan ko ang mata ni Tiyay sang bandana nga puti, tapos gin-amat-amat ko uba ang akon T-shirt kag shorts. Naghigda ako nga nakahublas sa katre. Gin-alsa ko ang akon butkon kag ginpaubaya ang kaugalingon sa ikatatlo nga persona.

Nag-ugayong si Tiyay, tanda sang iya pagbasbas sang ikaduwa nga pamulong-pulong. Hinay-hinay niya gin-uba ang iya bestida, kag hinali nga nagsaka sa akon. Indi ko pwede tandugon si Tiyay sa iya pagduruwadi, nga iya gin-ubra samtang gapaspas nga gapaspas ang pagpanakayon sa akon. Raginit sang katre kag ingos lamang ni Tiyay ang mabatian sa sulod sang Dalangpan.

Nakibot ako sang gindilapan ni Tiyay ang akon dughan, kag nagtinir ang hampang sang iya dila sa akon pusod. Kag higayon niya ako gin-ulaan sang lana—ginbubuan sang balaan nga likido. Kag hinali niya ini ginlumoy nga daw uhaw sa ilig sang akon pagpautwas.

Natapos kami ni Tiyay nga nagakabatyag sang kahilwayan kag kaluwasan.

Amo ini ang samyaw sang akon kabuhi sa poder ni Tiyay. Amo ini ang akon nga sugo—ang pagaupdan ang ikatatlo nga persona.

Sa sunod nga sinemana, ang akon naman pakaisa nga si Nonoy ang magaupod kay Tiyay para siya pagaalagaran kag palanggaon labaw pa sa pagpalangga niya sa amon. Kay ini isa lamang sa dose ka kasuguan nga ginbantala sa amon sang tatlo ka persona—ang Amay, ang Anak, kag si Tiyay Magda.

Editors and Contributors

EDITORS

Eric Gerard H. Nebran is an educator and illustrator from General Santos City. He is currently a PhD Comparative Literature student at the University of the Philippines–Diliman. His research interests include orality, history, and literary productions of his hometown.

Jude Ortega is the author of the short story collection Seekers of Spirits (University of the Philippines Press, 2018), the chapbook Katakot (Balangay Books, 2018) and the zines Mga Kuwentong Peysbuk and Faded Jeans and Old Shoes. He has been a fellow for fiction at four national and two regional writers workshops. In 2015, his stories received honorable mention at the inaugural F. Sionil José Young Writers Awards and at the Nick Joaquin Literary Awards. He divides his time between Senator Ninoy Aquino and Isulan, both in Sultan Kudarat.

CONTRIBUTORS

Jennie P. Arado is from Koronadal City, South Cotabato, and currently works for SunStar Davao as editor of the lifestyle section. She earned her BA in English (major in creative writing) from the University of the Philippines–Mindanao. Her story “Ang Dako nga Yahong sang Batchoy” won the South Cotabato Children’s Story Writing Contest in 2018.

Hazel-Gin Lorenzo Aspera is a registered nurse, artist, and writer. She spent her childhood in Cotabato City and is now based in Cagayan de Oro City. A fellow for literary essay at the 1st Cagayan de Oro Writers Workshop, some of her feature stories appear in the book Peace Journeys: A Collection of Peacebuilding Stories in Mindanao. Currently, she is Associate Director for Communications and Junior Fellow for Literary Essay of Nagkahiusang Magsusulat sa Cagayan de Oro (NAGMAC).

Allan Ace Dignadice is from Koronadal City, South Cotabato, and a BS Electronics Engineering student at Mindanao State University in General Santos City. He is a former editor in chief of the official school publication of Koronadal Comprehensive National High School. “Hawla,” his play that appears in this issue, is his fifth published work in Cotabato Literary Journal.

Gerald Galindez is a senior high school teacher at Notre Dame of Tacurong College in Tacurong City, Sultan Kudarat. His poem “San Gerardo and the Exocotidae” is the winner of the 2017 Cotabato Province Poetry Contest. He has released two poetry zines—I, Alone and Ginapasaya Mo Ako.

Rustom M. Gaton teaches at Montessori Learning Center in Isulan, Sultan Kudarat. He grew up in the municipality of Bagumbayan in the same province and earned his Bachelor of Secondary Education (major in English) degree at Sultan Kudarat State University.

Alvin Q. Larida is a teacher at Dole Philippines School in Polomolok, South Cotabato, where he teaches physics and chemistry for senior high school. He is a graduate of Notre Dame of Marbel University in Koronadal City, South Cotabato, and currently finishing his master’s degree at Mindanao State University in General Santos City.

Hannah Adtoon Leceña is a high school teacher and spoken word artist from Kiamba, Sarangani Province. She was a fellow for fiction at the 2018 Davao Writers Workshop and at the 3rd Bathalad–Sugbo Creative Writing Workshop (2019). She earned her Bachelor of Secondary Education (major in Filipino) degree at Mindanao State University in General Santos City.

Andrea D. Lim is from General Santos City and currently working as an editor for a publishing company in Cebu City while taking her master’s degree in literature at the University of San Carlos. She is also a former editor in chief of The Weekly Sillimanian, the official student publication of Silliman University in Dumaguete City, Negros Oriental.