Lanahan

Ni Alvin Larida

(Ang una nga bersyon sang sugilanon nga ini nangin finalist sa isa ka short story contest nga ginhiwat sang writers’ organization sa South Cotabato sang 2019 T’nalak Festival.)

Gapalamalhas nga nagatiyabaw si Emilda bitbit ang duha ka bulan nga lapsag samtang ginalagas siya sang wasay sang iya bana, nga nagabaga ang mata sa kaakig. “Malooy ka, Lando,” hambal ni Emilda. “Indi pag-umida ang aton anak!”

Sang maabot siya sang iya bana, hinali siya sini gingan-it kag ginhan-usan sang wasay ang iya tuo nga kamot. Nagsulumpit ang dugo. Nagligid ang bata kag napaligoan sang dugo sang iya iloy. Nakahapa si Emilda sa kangotngot nga iya naagum. Diri nakatiempo si Lando sang han-us sang wasay sa likod sang asawa sini.

Wala na gid nakapalagyo si Emilda. Wala nag-untat sa pagbunal si Lando sa likod kag ulo sang asawa. Nagasagol ang dugo kag balhas ni Lando sa tion nga ibakol niya ang wasay sa mabaskog kag nagalagamak nga tul-an. Naumpawan lang siya sang maghibi ang lapsag. Sa kahadlok, nagdalagan siya palayo sa gintaboan sang krimen.

Sa indi madugay, nanawag si Pasing, iloy ni Lando, sa diutay nga puloy-an sang pamilya. Nagtalamos sang laway kag luha ang mal-am sang makita niya nga nagapaligo sa dugo kag may dalagko nga pilas ang iya umagad. “Emilda, sin-o ang nagbuhat sini sa imo?” matagsing nga tiyabaw sang mal-am, kag nagsungaw ang pagpanangis sa iya baba.

Ginkuha ni Pasing ang lapsag nga nagahibi kag nagalutik sa dugo sang iya iloy. May nabatian siya nga nagakumod sa puno sang paho sa bangi sang dalapugan. “Ano ayhan ato?” Nagsulod siya sa banggirahan kag nagsid-ing sa siklat sang dalapugan. Nakasiyagit siya sa iya nakita. “Lando!”

Nagakudog kag nagapaligo sa dugo si Lando samtang may bitbit nga wasay. “Nay, malooy ka,” hambal sini kay Pasing. “Indi ko hungod nga patyon ang akon asawa. Palangga ko si Emilda, Nay!”

Nagpalapit si Lando sa iloy. “Nay, batona ini.” Gindaho sini ang lanahan nga may nakapiod nga libreta. “Patya na lang ko, Nay. Indi na ko kasarang.”

Nagdalagan palayo si Pasing sang tuman ka paspas samtang bitbit ang lapsag. “Tabang! Tabang! Tabang!”

Nagkurog liwat si Lando kag nagbaga ang mata. Ginsunod niya si Pasing. Nagdalagan siya kag ginpungkoy ini sang wasay. Naigo sang pakol sang wasay ang likod sang mal-am, kag nadasma ini, parehas sang natabo kay Emilda kagaina, pero wala sini nabuy-an o naipit ang lapsag.

Ginpulot ni Lando ang wasay kag ginhan-us ini sa iloy, apan bag-o ini magtupa, naunahan ini sang sunod-sunod nga lupok sang pusil. Natumba si Lando.

“Ne Pasing, dalagan na!” singgit ni Mandoy, manghod ni Pasing.

Nagbangon si Pasing nga ginasipit gihapon ang lapsag kag nagdalagan nga wala balibalikid. Nanago siya sa idalom sang punoan sang saging. Nagwawaw ang lapsag, kag nakabati liwat si Pasing sang duwa ka lupok.

Sa ginahigdaan ni Lando, nagtulo ang luha sini kag naghambal, “Human na ang lanahan.”

Ginhunos ni Pasing ang lampin sang bata para ikudong sa iya ulo. Nakibot siya sang makapkapan niya ang lanahan kag libreta nga ginduhol sa iya ni Lando. “Ginoo ko, ano ining gindaho sa akon ni Lando?” Nagakudog nga naglakat siya pakadto sa iya puluy-an.

Pagligad sang pipila ka minutos, nagpalapit si Mandoy sa balay ni Pasing, bitbit ang wasay nga gingamit ni Lando. “Ne Pasing, si Mandoy ini,” tugda ni Mandoy nga nagahapohapo. “Palihog abrihi ang puertahan!” Gin-abrihan man dayon sang mal-am ang puertahan, kag namangkot ini kung kumusta na ang kahimtangan ni Lando kag ni Emilda. “Wala na sila, Ne!” nagamihamiha nga tugda ni Lando.

Nagtiyabaw si Pasing. Daw indi siya makakuha sang hangin sa iya pagwawaw. “Mandoy, buligi ako. Ngaa may lanahan kag libreta si Lando nga gindaho sa akon? Diin ini ginkuha sang imo hinablos?”

Diri nagluhod na si Mandoy sa atubang sang iya magulang. “Patawara ako, Ne. Ako ang nagkumbinsi kay Lando nga magtuon sang nasambit nga lanahan. Wala ako kabalo nga mali gali ang paggamit niya sa sagrado nga palangadion.”

“Kasan-o ini natabo? Ngaa?”

“Sang nagligad semana, nagpalapit si Lando sa akon. Luyag niya daw mahibaloan ang sekreto nga ginatago ni Emilda sa iya.”

“Ha? Sekreto? Galibog ang ulo ko, Mandoy.”

“Namuno sa akon ni Lando, Ne, nga pirmi kuno gab-i mag-uli si Emilda, kag may ginalikom ini sa iya. Gani, gintagaan ko siya sang lanahan—atong akon bulong sang una.”

“Ginoo ko, kabuot sang akon nga agot. Wala man gani ini kamuno sang problema niya sa akon. Ngaa gintago niya ang kasubo kag problema?”

Diri ginpalapitan ni Mandoy ang nagatangso nga magulang. Gin-uloulohan niya ini kag ginpainom sang tubig.

Sang maramasmasan, ginhambal ni Pasing, “Kinahanglan naton mahimos si Lando kag si Emilda, Mandoy.”

“Oo, Ne. Mahalin ako dayon para magtawag sang salakyan para madala sila sa morge.”

Nagtangdo na lamang si Pasing sa tuman ka kasubo. Naglakat dayon sang madasig si Mandoy.

Bitbit ang lapsag, ginbalikan ni Pasing ang patay nga lawas sang iya anak kag umagad. Ginbutang niya sa duyan ang lapsag. Ginpuno niya dayon sang tubig ang isa ka palanggana kag ginsawsaw diri ang isa ka tuwalya. Una niya ginpalapitan si Lando. Gintrapohan niya ang mga dugo nga nagmala na sa guya kag lawas sini.

Ginplastar niya si Lando malapit sa patay nga lawas ni Emilda. Ginlimpyohan niya man si Emilda. Gintrapohan niya ang ulo kag likod sini nga may nakaliswi pa nga mga tul-an. Padayon gihapon sa pagtulo ang iya luha. Naurongan siya sang makita niya nga sul-ob ni Emilda ang tsinelas ni Mandoy.

Natingala siya kung paano nakaabot ang bitas nga tsinelas sang iya manghod sa tiil sang iya umagad. Nasugpon niya sa iya hunahuna ang mga panghitabo. Nagsiyagit siya sang tuman kabaskog. “Mga sapat kamo!” Nagdungan sa iya tingog ang urangol sang mga ido.

Advertisements

Editors and Contributors

CONTRIBUTORS

Midpantao Midrah G. Adil II is a Doctor of Veterinary Medicine student at the University of Southern Mindanao in Kabacan, Cotabato Province, but is currently on leave from his studies and working as a content writer for a digital marketing agency in Davao City. He served as an editor in chief of his alma mater’s official student publication and was born in Tacurong City, Sultan Kudarat.

Glenn M. Arimas is from Midasayap, Cotabato Province, and a first year student at Southern Christian College, where he writes for the official student publication. He also likes mobile photography and making videos for YouTube.

Gerald Galindez teaches language and literature at the senior high school department of Notre Dame of Tacurong College in Tacurong City, Sultan Kudarat. He was a fellow for poetry at the 2018 Davao Writers Workshop and the 26th Iligan National Writers Workshop (2019), where he won a Jimmy Y. Balacuit Literary Award. He is also the winner of the national poetry contest of the Pananaw magazine of the United Methodist Church in 2008 and of the 2017 Cotabato Province Poetry Contest. As a zinester, he wrote I, Alone and Ginapasaya Mo Ako and co-edited Kalimudan: Literary Works from Sultan Kudarat and The Best of Sulat SOX. He earned his bachelor’s degree in secondary education (major in English) from the University of Southern Mindanao in Kabacan, Cotabato Province. He also writes Christian songs.

Estrella Taño Golingay, of Surallah, South Cotabato, has a PhD in language education and is a retired professor of Notre Dame of Marbel University. In 1994, her poem “Si Nene at Ako sa Pagitan ng Gabi” won the first prize in the poetry contest of Home Life magazine.

Norsalim S. Haron is from Pikit, Cotabato Province, and teaches at Rajah Muda National High School in the same town. He is a graduate of Bachelor in Secondary Education (major in Filipino) at the University of Southern Mindanao in Kabacan, Cotabato Province.

Alvin Larida teaches physics and chemistry at Dole Philippines School in Polomolok, South Cotabato. He earned his bachelor’s degree from Notre Dame of Marbel University in Koronadal City, South Cotabato, and is currently finishing his master’s degree at Mindanao State University in General Santos City.

Ma. Isabelle Alessandra M. Mirabueno is currently a grade 12 (Science, Technology, Engineering, and Mathematics strand) student at the Quantum Academy in General Santos City, where she serves as the managing editor and editorial writer of the school publication.

Mubarak M. Tahir is a pure-blooded Maguindanao–Moro from Datu Piang, Maguindanao. He earned his Bachelor of Arts in Filipino Language cum laude at Mindanao State University in Marawi City. He won the third prize for Filipino Essay at the 2017 Palanca Awards, and his work has been published in journals, newspapers, and anthologies. Currently, he is a Filipino instructor at Mindanao State University in General Santos City.

EDITORS

Jude Ortega (Editor in Chief) is the author of the short story collection Seekers of Spirits (UP Press, 2018). He was a fellow for fiction in six writers workshops, including the 55th University of the Philippines National Writers Workshop (2016) and the 53rd Silliman University National Writers Workshop (2014). In 2015, he received honorable mention at the inaugural F. Sionil José Young Writers Awards and at the Philippines Graphic Nick Joaquin Literary Awards. He studied political science at Notre Dame of Marbel University in Koronadal City, South Cotabato, and currently stays most of the time in Isulan, Sultan Kudarat.

David Jayson Oquendo (Editor for Fiction) is from Polomolok, South Cotabato, and works in Davao City as an electrical engineer. He was a fellow for fiction at the 2018 Davao Writers Workshop and is a former editor in chief of the official student publication of Mindanao State University in General Santos City.

Andrea D. Lim (Editor for Poetry) is working as an editor for a publishing company in Cebu City while taking her master’s degree in literature at the University of San Carlos. She was a fellow at the 24th Iligan National Writers Workshop (2017) and is a former editor in chief of the official student publication of Silliman University in Dumaguete City, Negros Oriental. Her family lives in General Santos City.

Paul Randy P. Gumanao (Editor for Poetry) hails from Kidapawan City, Cotabato Province, and teaches chemistry at Philippine Science High School–SOCCSKSARGEN Region Campus in Koronadal City, South Cotabato. He was a fellow for poetry at the 2009 Davao Writers Workshop and the 2010 IYAS National Writers Workshop. He is a former editor in chief of the official student publication of Ateneo de Davao University, where he earned his bachelor’s degree and is finishing his master’s degree in chemistry.

Hazel-Gin Lorenzo Aspera (Editor for Nonfiction) is a registered nurse, artist, and writer. She spent her childhood in Cotabato City and is now based in Cagayan de Oro City. A fellow for literary essay at the 1st Cagayan de Oro Writers Workshop, some of her feature stories appear in the book Peace Journeys: A Collection of Peacebuilding Stories in Mindanao. Currently, she is Associate Director for Communications and Junior Fellow for Literary Essay of Nagkahiusang Magsusulat sa Cagayan de Oro (NAGMAC).

Jennie P. Arado (Editor for Nonfiction) is from Koronadal City, South Cotabato, and currently works for a newspaper in Davao City as editor of the lifestyle section. She earned her BA in English (major in creative writing) from the University of the Philippines–Mindanao and was a fellow for creative nonfiction at the 2016 University of Santo Tomas National Writers Workshop. Her story “Ang Dako nga Yahong sang Batchoy” won the South Cotabato Children’s Story Writing Contest in 2018.

Norman Ralph Isla (Editor for Play) is from Tacurong City, Sultan Kudarat, and a department head at Mindanao State University in General Santos City. He was a fellow for drama at the 2015 Davao Writers Workshop and at the 4th Amelia Lapeña–Bonifacio Writers Workshop (2019). Several of his plays have been staged in General Santos City and South Cotabato.

Hamyang

Ni Alvin Q. Larida
Sugilanon

Sang nag-umpisa ang amon pag-imaway ni Nato, ginpaningkamotan gid namon magtiayon magpatindog sang amon puloy-an malayo sa poder ni Tatay, ang akon ugangan, agud mahibaloan man namon ang insakto nga pagbahinbahin sang amon nga budget. Agot si Nato sa lima nga magbulugto. Galagmay pa lang sila sang mailo sa ila iloy. Gani si Tatay Pedring lang ang nagbuhi kag nagpaeskwela sa ila tanan paagi sa ila gamay nga duta sa Barangay Canahay.

Sa tatlo ka tuig namon nga paglumon kay Tatay, indi maayo ang amon nangin relasyon. Ini man ang rason kung ngaa masami ang amon away ni Nato. Makita ko man nga palangga gid ni Tatay si Nato kag ang amon tatlo ka kabataan. Amo gid ini sang una ang nagapugong sa kaawot sang amon paghalin sa poder sang akon ugangan.

Sang mahuman ang amon ginapatindog nga balay sa Poblacion, nag-asiasi ako higayon nga magbalhin. Nangin mayad man ang amon pangabuhi. Taga Sabado, galagaw ang kabataan didto sa uma tungod mahilig sila maligo sa suba kag maningit sang kamunsil sa pangpang. Didto sila gapaamulya sa ila mga pakaisa. Taga uli nila kung hapon, madamo ang ila bitbit nga kamunsil. Gakaramungi pa gani ang tabungos.

Nagdugay kami sa Poblacion, apang taga fiesta lang ako makalagaw didto sa Canahay. Maayo na kung makaduwa ka bes ako makapalapit didto sa balay ni Tatay sa isa ka tuig. Wala man kami nagsabtanay ni Tatay sang naghalin kami sa iya poder, apang indi gid makabungat ang akon baba sa pagpanambit sa iya. Indi ko gid mapanalawsawan ang akon ginabatyag nahanungod sa iya.

Apang uyon gid sang kadamuan si Tatay. Nangin kapitan pa gani ini sang tatlo ka termino sa Canahay. Ginapalapitan ini sang mga kubos kag mga abyan niya. Taga hapon, samtang pula pa ang adlaw sa galawahan, ginapreparar na ni Tatay ang iya tuba nga ginbudburan sang balok kag padeharyo nga maskadahon, kumpleto sa buyo kag apog. May manamit pa ini nga sumsuman nga adobo nga bakbak ukon sinanlag nga apan. Kung makadawadawa kag dako ang patubas, shoktong ukon lapad man ang ginarolyo ni Tatay sa lamesa. Ini tanan para sa iya mga abyan kag kumpare. Pirti gid sila ka malipayon sa hinali nga maigo na sila sang ila tuba. Nagakisikisi gid si Tiyoy Nardo kag Tiyoy Dido sa ambahanon nga ginatira ni Tatay sa iya gitara.

Udto ato sang Marso kag nagapamaypay ako sa kagin-ot sa amon balkon sang nakabaton ako sang text halin kay Nato nga sa ospital kuno si Tatay diri sa Poblacion. Nagpin-ot kuno ang iya dughan kag nasapwan siya sa kusina nga nakahapa sa kilid sang buka nga baso. Gani nanghimos ako dayon para magkadto sa ospital.

Pag-abot ko sa ospital, daw gindapyahan ako sang mayami nga hangin. Paggawa ko sa ICU, sa nahamtangan ni Tatay, nakita ko nga mahuyang na siya kag nagapiyong na lang. Nabuta ang iya lawas sang aparato nga nagasuporta sa iya paginhawa. Naganguyngoy sa iya kilid si Manang Cecil, subang sa babaye kag ikaduwa niya nga bata. Daw indi ko makaya magsulod sa kwarto, gani gintext ko anay ang akon bana kung makapalapit siya higayon sa ospital para upod kami.

Sa kadugay ni Nato, ginpugos ko ang akon kaugalingon nga magsulod sa ICU. Nagtulukay lang kami ni Manang Cecil, kag ginkaptan ko ang kamot kag dapadapa ni Tatay nga tuman ka yami. Wala gid may naggwa biskan isa ka tinaga sa akon baba, biskan pag-agda na lang kay Manang. Daw ginsalapid ang akon dila sang tion nga ato. Hinayhinay ako dayon nga naggwa sa kwarto.

Sang nakauli na ako sa balay, nagtawag dayon si Nato nga wala na si Tatay—patay na si Tatay. Ginpahimos ako ni Nato para mag-uli sa uma. Kinanglan namon iplastar ang puloy-an ni Tatay para sa iya hamyang. Nag-una ako sa Canahay upod ang mga bata.

Sang ginahimos ko ang hiligdaan ni Tatay, nadiparahan ko ang nakatangkas nga mga album sa iya uluhan. Didto pa ang mga kodak sa kasal namon ni Nato. May mga nakapiod man nga mga relip nga bayo kag bistida nga sa akon tan-aw ginbakal niya para sa iya mga apo. Pagpalapit ko sa kusina, may nakita ko nga mga nakatangkas nga tabungos sa banggirahan. May mga pangalan nga nakasulat sa mga ini. Una ko nasid-ingan ang akon ngalan—Veronica. Abi ko anay si Nato ang nagapangpupu kag nagapangkutol sang mga gulay nga ginadala niya sa balay.

Nagtulo ang luha halin sa akon mata. Nangluya ako angay sang mga dahon sang alugbati nga nagaloyloy sa tabungos. Nakibot ako sang may naghaplas sa akon likod—si Manang Sylvia, asawa ni Manong Lando, subang nanday Nato. “Kaina pa kamo, Veron?” bungat niya sa akon.

“Mga duwa pa lang ka oras, Manay,” sabat ko.

Nangin masako kami sa pagpanghimos. Pag-abot sang mag-ululutod, nagtilipon dayon sila para pagaistoryahan ang mga plano. Isa lang ka semana ang hamyang ni Tatay, tutal wala man sang ginapaabot nga paryente halin sa malayo nga lugar kag ini man ang gintulin niya sang buhi pa siya.

Madamo nga abyan ang nag-abot para itukod ang palaypay sa atubang sang balay. Madamo man ang nagpahulam sang lamesa kag mga bangko para gamiton sa hamyang. Tuman kasako nga kalisod apang masadya nga hilikoton sang pamilya.

Daw fiesta sang Canahay taga gab-i sa balay ni Tatay. Ang mga may edad nagahampang sang tong-its, pyatpyat, kag Lucky 9, samtang ang mga kabataan naga-lukoluko kabayo, one-two-three-four-pass, ukon amo-amo. Amo man kami kasako para magsukad sang meryenda nga nilaga nga saging kag kamote para ipares sa kape. Ang mga nanay nagalutik sa bomba sa pagpanghugas sang mga dalagko nga kaldero, kawa, kag pipila nga mga pinggan kag tasa. Biskan sin-o na lang ang nagapalapit sa balay para maghatag kag magdaguro, halin sa gubernador sang probinsya padalom sa mayor sang banwa. Gani daw napigaran gawa ang kalisod kag kasubo nga naagum sang bug-os nga pamilya.

Pagkatapos sang lubong ni Tatay, samtang sabak ko ang amon agot nga si Loloy, nga wala gahalin ang mga kamot sa akon soso sa pagpangayutong, may nagpalapit nga mal-am nga babaye sa lamesa. Nanghugas ini sa kawa nga may nilaga nga dahon sang kabugaw. Dayon nagkuha ini sang paper plate kag naggalo sang kan-on kag lauya kag afritada. Ayawan man kapugong ang paper plate sa iya ginbutang. Nagaudauda nga nagpungko ang mal-am sa uway nga bangko sa akon tupad.

“Uy, Veron, kumusta na ikaw?” ang muno niya sa akon

“Mayad man, Tiyay, ah,” sabat ko. Gindaho ko ang kamot sang bata sa iya. “Oh, amin na kay Lola.”

“Ay abaw, amo na ning agot mo?” ang dugang niya. “Amo gid ini ang pirmi ginabungat ni Pare Pedring sa balay sang buhi pa siya. Tuman daw kabus-ok sang agot niyo ni Nato.”

Ginahunahuna ko kung sin-o ang mal-am.

“Abi mo lang, Veron,” padayon niya, “sang nagabusong pa ikaw sang una sang subang mo, mapisan gid maningit sang paho si Pare sa amon kay ihatag niya kuno sa iya umagadon nga nagapanamkon sang maaslum nga paho nga ginpaligid sa ginamos.”

Gaalalapok ang kan-on sa baba sang mal-am samtang nagalitanya sa akon, kag ang kaina nga nagaingos nga si Loloy, nalingaw nga nagapamati sa iya.

“Palangga niya gid kamo sato kay kamo gid daw ang makaatipan sa iya kay agot niya si Nato kag giunungan ninyo siya.”

Nangin hipus ako sa pipila ka minuto. Natunaw ang mga tinaga sa akon dila. Nanindog ang akon mga bulbul sa mga matuod nga sugilanon sang mal-am sa akon. Basta si Nato na gani ang manginahanglan kag maghulam, wala gid nagabalibad si Tatay. Mangita ini paagi mahatagan lang ang iya bata.

Mga pila man ka gab-i nga wala ako mayad nga tinulugan, sige ka paminsar kay Tatay. Maluya ako ka tuman. Napuno ako sang kapung-aw, kag daw ginayaguta ako sang paghinulsol sa akon nahibaloan. Wala man lang ako kapangayo pasaylo sa iya.

Samtang nagapungko ako, may lalaki ako nga nasanaaw sa indi malayo, nagapanglakaton sa kahon. May bitbit ini nga tabungos nga buta sang kamunsil kag paho. Nagtangis ako, kag hinali ako ginpukaw ni Nato. “Nagaugayong ka, ga!”

Ginhakus ko ang akon bana. “Ga, updi ko magkadto kay Tatay buwas sa patyo,” siling ko sa iya. Ginhugot niya ang hakus niya sa akon kag gintrapohan sang iya palad ang akon mga luha.