Mababasa Rin ang Lupang Tuyo

Ni Luis B. Bahay Jr.

Mababasa rin ang lupa
Ng pawis
Na tumatagaktak
Mula sa balat na nakabilad
Sa araw, sa kamay na makalyo,
Sa dumi ng mga kuko, sa mga paang pasmado.
Tuloy ang pagtatrabaho.

Mababasa rin ang lupa
Ng mga luhang
Mula sa mga matang malabo
Ang paningin, sa sikmurang walang
Makain, sa ulam na palaging asin.
Tuloy ang pagtatanim.

Mababasa rin ang lupa
Ng marahas na ulan mula sa umuulang
Mga balang dadanak ng dugo,
Mga balang sa bibig isinubo.

Mababasa rin ang lupa
Hindi ng pawis, hindi
Ng luha, hindi ng ulan.
Dugo ang siyang didilig sa
Lupang tuyo.


Fairy Tale

By Roi Marc P. Labasan
Spoken Word

Hey, I’m really sorry to tell you this, but you will never be the fairest, you will never eat a cursed apple, and you will never ever be kissed by some random bastard prince for you to cheat death.

You will never fall into an eternal sleep after you hurt yourself with a spindle. You will never have a prince armed with “the sword of truth” and “shield of virtue” to fight a dragon for you. And a kiss will never ever awake you from an eternal coma. If you’re dying, go get a doctor, not a creepy prince.

You will never have a fairy godmother to dress you up, provide you elegant things from a garden, and make a golden carriage from a pumpkin. You will never be sought by a prince after leaving a glass slipper because of your clumsiness, and you will never ever be queen after you attend some shitty ball and dance with a prince named Charming.

You will never be a mermaid princess bestowed with legs by some crazy female octopus. You’ll never meet a guy named Eric who will battle that octopus for you, and you will never ever fall in love in just three days, for god’s sake!

You will never meet a beast with living “things” as his servants. You’ll never be saved by the huntsman ordered to kill you. You will never ever marry an evil hairy creature who hates Christmas, and accept a rose as a gift from him. A monster will always be a monster.

Lastly, you will never be a girl with magical blond hair and be locked up in a tower; you’ll never meet a good thief nowadays and will never ever ever ever ever ever ever ever ever have a happily ever after.

When your death is near, you’ll realize that humans don’t even fear death after all. For the real fear of us humans is to realize that after all the years of existence, we have never really lived. So wake up and quit your fucked-up fantasies because life is not a goddamn Disney fairy tale.

Treasures for a Lifetime

By Niccah T. Carillo

The darkness starts eating the whole place. It’s a sign that I should be at home. But unlike a normal teen, it’s a good thing for me. It’s my rest day from work, so I better savor moments when I’m still free, embrace the day like it’s the real freedom from struggles and problems, enjoy it as if there’ll be no more upcoming stressful days, and make the most out of its last, peaceful hours.

I am sitting on a bench here at the city plaza, silently observing people go by. It’s just another passing day for a teen to witness. There are kids eating ice cream, couples holding hands while walking, families sitting on other benches while eating street food, vendors encouraging people to buy, athletes stretching, boys skating, and girls talking about random topics.

If only I was luckier not to have the problem that my family is facing right now, maybe I can do the same stuff.

As I look at these people, I can’t help myself from reminiscing.

Far from where I am at now, the place where I was born seemed left out by progress, but I grew up a cheerful kid. I experienced some enjoyable “larong pinoy.” There are some memories I treasure dearly: playing as a mother at a young age because of “bahay-bahayan,” kissing solid ground and tasting rough sands because of “tumbang preso,” and arguing with playmates after losing in a game of “chinese garter.” I’ve been hurt because of playing tug-of-war. I’ve been cheated in a game of rock-paper-scissors. I’ve been scolded because of hitting a playmate while playing “shatong.” I cried over a candy stolen by another kid. I stumbled in “luksong-baka,” scarred my knees playing “patintero,” and got wounded because of playing hide-and-seek under the crescent moon’s light. How can I simply forget these childhood memories? Whether they gave me a smile or a frown, they’re all worth keeping.

Many moons have ascended, and I am now changed. I have come of age. I’ve witnessed and experienced myself “grow up.” After those childish acts, I became a teen. I can remember myself cutting classes, engaging in fights, and climbing the school’s walls (the so-called “third gate”) with other girls. Walls are easy compared to trees—I once fell and got a sprain because of climbing fruit trees with my classmate. I’ve also been chased by our school’s security guards for sneaking out. (I just wanted to buy snacks!) I was once marked absent because I was in the library taking a nap instead of attending classes. I got told to gather garbage because I was late for the flag ceremony. I got spanked by my older sister for swimming at the dam. (Obviously dangerous!) And the most unforgettable “teenage” memory? I used to be teased by my friends because of a crush on one of my classmates. I was also courted and had my own share of heartaches.

Thousands of babies are born every day with their futures unpredicted and unknown. Some wind up with rich families and are fed with golden spoons while some with the middle-class or poor families. Although mine is poor, I consider it the coolest. We have lots of debts, but we’re also full of care and love.  But it’s true that happy times start to fade when greater challenges occur. My family experiences a regular crisis, financially speaking. I spend holidays far from home because I choose to continue my studies as a working student. I used to cry under the fireworks hoping that my family are by my side during those merry times. I clean dirty kitchens and comfort rooms, but I still remain optimistic as the day ends, knowing that my hardship will bear fruit. I have been nagged and scolded by former employers, but I’m still full of hope, knowing that fortitude is the key to graduating and getting a stable and decent job.

At times, I would be envious of some teens who can buy stuff without shedding tears and sweat. I had also wished to have the same elegant and magical debut celebration as experienced by other girls turning eighteen. I also prayed to have the same time and life like other teens who can spend quality time with their parents and siblings. But wishful thinking aside, I’m still standing firm and aiming for a brighter future. I set those wishes aside because I know God has planned something greater for me.

With the setting of the sun, some lose hope. But as long as the sun rises in the east, I will remain resilient. I will still face the hard life full of determination and courage. Like a soldier of valor, I will patiently wait for another day when new hopes are visible. It’s telling me that I did a great job, that I can and I will. Like a newfound friend to encourage me to rise above the strong current, the strong waves of troubled waters, with the knowledge that one day, it will be calm.

From a beautiful and healthy child, I grew up into a whining grade school kid and became a fragile, naive teen. I’ve really changed a lot. With each birthday, I simply don’t have another digit added to my age. I also have spiritual and mental growth. Molded and shaped by my environment, I am happy for what and who I am now. I’ve been through many ups and downs, and I’ve frowned and cried many times, but I am still aiming for more treasures. Hopefully it’s a crown.

Soon I’ll reach the summit of success and I’ll be humbly victorious. In time, I’ll become a wise and mature young adult. I will be a good and strong parent and, eventually, be one of the respected oldies. I will grow as old as I can be.

A genuine smile forms on my lips. Again, I look at the people in the plaza. I am happy for them and for myself too. I am alone physically, but I am not without friends. I’ve found new ones even though from afar. How I wish I could do the same things without hindrances. But just like what they say, “Great things come to those who wait.” I pick my things, and I’m good to go. I have gathered enough treasures for this day. Some reminisced memories, life’s lessons, and self-motivational thoughts. Treasures for myself, treasures for a lifetime.


Editors and Contributors


Eric Gerard H. Nebran is an educator and illustrator from General Santos City. He is currently a PhD Comparative Literature student at the University of the Philippines–Diliman. His research interests include orality, history, and literary productions of his hometown.

Jude Ortega is the author of the short story collection Seekers of Spirits (University of the Philippines Press, 2018). He studied political science at Notre Dame of Marbel University in South Cotabato and currently divides his time between Senator Ninoy Aquino and Isulan, both in Sultan Kudarat.


Zaira Mae Calub is a graduating student at Mindanao State University in General Santos City taking up Bachelor of Secondary Education (major in English). She is also the literary editor of The Papyrus, the official student publication of the College of Education.

Renaizza Sheen D. Fuentebella is a fourth year Bachelor of Secondary Education (major in English) student at Mindanao State University in General Santos City.

Jeffriel Buan grew up in Polomolok, South Cotabato, and is currently taking up Bachelor of Secondary Education (major in English).

For the past twenty years, Nilyn Gamuza Pacariem has been serving as a Filipino teacher at Guinsang-an National High School in Sto. Niño, South Cotabato. One of her Hiligaynon flash fictions won a Peter’s Prize in 2016, and one of her Hiligaynon poems won the same prize in 2017.

Luis B. Bahay Jr. is a graduate of Mindanao State University in General Santos City and a licensed professional teacher. He is serving as a kagawad of the Sangguniang Kabataan and working part-time as a tutor in a private learning center in Tampakan, South Cotabato, his hometown.

A resident of Cotabato Province, Roi Marc P. Labasan grew up in Kidapawan City and is currently an AB Psychology student at the University of Southern Mindanao in Kabacan.

Niccah T. Carillo grew up in Koronadal City, South Cotabato, and is currently a Humanities and Social Sciences student at Lagao National High School in General Santos City.


The Heart of the Story in Every Detail

They say that the current attention span of an average human being is now at seven seconds, his mind drifting far and away from what’s in front of him on the eighth and ninth second. This poses a brand-new challenge to artists and people whose work is presented before an audience. And this, I believe, includes the writers. To some extent, writers work for an audience, whether we claim to be exclusively writing for art’s sake. At the end of the day, the works will be read.

In this issue of Cotabato Literary Journal, we celebrate the keen eye for details and its significance in the hopes of keeping the attention span of the readers as long as possible. In this conscious effort and value for details, the writers have shown how ferrying the readers slowly through and towards the heart of the story may perhaps be more commendable than sudden and numerous plot twists put there for entertainment.

Marlon Allecer’s “Ugma, Puhon” narrates a few hours in the life of Felicidad, a teenager sent by her mother for an errand. The entire story begins with Felicidad being instructed by her mother. As the story progresses, we meet different people in Felicidad’s neighborhood, and we get to see a glimpse of what kind of a village they live in, only by translating the details provided of us. “Show, don’t tell” may be the first cliché we learn in writing but may still be correct even until we decide to innovate. “Ang babaye kay may adunay pula ka ngabil, nakabugkos ang buhok, ug nakagunit og sigarilyo. Mubo pa gyud ang iya nga short, gani ginatawag kinig pekpek short, ug nakasando og pula nga halos ang dughan molugwa na.” Before we are brought to the ending, we are offered with enough details throughout the story to help us with our own understanding and translation of the ending. I also especially like how the story made use of dialogue as a device to propel the story.

“Atin Lamang” by Omar Akbar Mamento is a brave erotic essay with the sultriness emphasized in every good word choice. As eroticism better works with metaphors and a tease of subtlety, Mamento did just that. “Ginagalugad mo ang aking pagkatao nang walang pag-aalinlangan. Hinila ang aking prinsipyo’t itinapon sa basurahang walang laman kundi mga kasalanang nakalukot at pinag-iwanan na ng katotohanan. Ginamit mo ang iyong nakasanayang mapa at tinuklas ang natatanging yaman na mayroon ang aking katawan.” These lines are a personal favorite as it shows the balance between being gentle and being bold.   

Kiel Mark Guerrero’s “Barya ’Yan” is a poem that discusses the plight of someone working an unconventional, taboo job. But instead of making the entire poem didactic, Guerrero provided us with details and metaphors that do not only make us understand the life of the speaker but hinder us from judging these kinds of people. And I think that’s important: we are told of the moral lesson indirectly, but the impact comes to us stronger and more meaningful.

In providing the readers the details they need, it is equally important that these details come in a certain rhythm made possible with impeccable word choices and the sound they create. With these put together, we do not just write a piece of literature, we create music to the ears of the readers as well. This is true with Julius Marc Taborete’s “When the Old Paints the Youth.” Just as equally as I loved reading aloud the poem of Grace Nadon–Aprosta titled “Anak.” Her use of the Hiligaynon words brings out the rawness of the emotion of the speaker and of the poem in general.

On the other hand, “Ang Libro ni Jay-ar” by John Dominic Arellano takes us to the story of Jay-Ar, a little boy who is obviously a digital native and had learned on his own the value of physical books and of reading. We are further ushered towards the magic, getting lost in the scene and the story of Jay-Ar.

This month’s selection only emphasizes the need and the value of investing into details when writing. This is much more important in this age of memes and one-liner hugot where the shorter the piece is, the better it draws attention and interest.

We get to learn from the writers that this concern on attention span does not necessarily require us to shorten our piece. We just need to capture the readers with the perfect words, guide them through everything so they don’t leave us mid-sentence.

Jennie P. Arado
Davao City

Ugma, Puhon

Ni Marlon A. Allecer

(This piece is a finalist in Get Lit!, a contest on writing short stories for young adults conducted by Pangandungan, General Santos City’s writers organization.)

“Naa ang notebook dinhi o,” ingon sa usa ka inahan, dayon iyang gitungtong ang usa ka notebook sa ilahang lamesa. “Paglaksi dinhag usa ka papel. Isulat ang imong mga pamaliton.”

Mitubag ang usa ka batang babaye nga naghinganlag Felicidad, “Ma, di ko kinahanglan na kana. Iingon ra sa akoa, ug akong memoryahon.” Milakaw kini paingon sa samin, bitbit ang usa ka sudlay. “Kaya na man nako ang mamalit. Di ba nasugo na ko nimo adto? Maayo man.”

“Basta kay ako na kang naingnan ha nga mas labing maayo kung imong masuwat imong palitonon aron sakto gyud,” pakigsaad sa inahan ni Felicidad kaniya. “Siguraduhang mao gayud imong mga palitonon ha?”

“Naunsa man ni si Mama,” tubag ni Felicidad. “Dako na ko, di ba? Ana ka, maong ako nay imong sugoon magpalengke aning kinahanglanon nato. Okey ra man sa akoa nga di sab makasimba karon.”

Dayon didto siya miangay-angay adto sa ilahang samin nga aduna pay pangisi-ngisi. Dayon siya sa ulahing pag-posing kuno sa salamin, mibutang sa iyahang kamot paingon sa iyang hawak nga mingtul-id ang iyang tinindogan ug gipagawas sab ang iyang dughan, diin didto nakita sa iyang inahan ang iyang gibuhat.

“Ayay ka, pagdali na dinha aron makasayo ka didto. Daghan ra bag mga tawo karon,” ingon sa iyang inahan. Matod pa niya, ang iyang anak kay may posibilidad gayud nga mahimong Ms. Universe.

“Si Mama, di kabalo manuktok ba,” suko niyang sinultihan.

“Unsaon man pud nako pagtuktok nga way purtahan ang atong sala? Ha, unsa? Didto kos purtahan sa gawas sa CR manuktok nimo? Hala sige, pagdali na dinha.”

Sa wa magdugay, nasulti na sa maong inahan nga naghinganlag Karla ang mga pamalitonon. “Sigurado ka bang di nga gayud nimo kinahanglan nga ako pang isuwat?”

“Yes, Ma!” tubag ni Fely. Dayon, siya mingpanaw gikan sa ilahang balay paingon sa iyang paadtoan.

Samtang siya nagbaklay, adunay tawo nga nakiglalis sa usa ka tigulang. “Naunsa ka man, inahana ka. Wa nimo nakita ha nga adunay tawo nga mokuha sa imong bag? Ngano ka minggawas dinhi sa balay?” ingon sa maong tawo dayon tudlo-tudlo sa iyahang inahan, tinudloon nga sama sa usa ka inahan nga adunay gustong ipasilsil sa alimpatakan sa iyang anak. “Ngano man gud minggawas pa ka ba? Tan-awa ni ron, asa na imong kuwarta nga pinadala sa imohang anak? Sayang kaayo to, gikuha sa kawatan.”

Samtang nagapaminaw si Fely, natingala siya nga mura bag ginatuklod siya paingon didto sa tawo.

“Ha! Unsa? Moadto kag simbahan? Gidimalas pa man gani ka ron, moadto ka sa Ginoo? Aron nga unsa? Pagpasalamat siya nga wa na tay kuwarta? Aw, maayo ka na,” padayon nga pagyawyaw sa tawo sa iyahang inahan. Tungod kay kusog ang tingog sa maong tawo, rason nga mao ray iyang padungan.

Sa duol na si Fely, mingkalit og tan-aw ang tawo sa iyaha nga mingsiga ang mata pa nga gapula, timailhang suko gayud kaayo. “Huy, bataa ka! Paduol og padayon diri. Di ba, kay ikaw ang sugdag tadtad ron. Isa pa mo sa inyong pamilya, mga mangtas og batasan, di pahiram og kuwarta.”

Apan wala kadto nahimong rason nga mohunong si Fely sa paglakaw. Gani, imbes nga mahadlok siya, nakatawa na hinuon si Fely sa panghitabo nga adunay manok nga minglupad didto sa balay nga adunay gubot sa mag-inahan.

“Gahi pud ang imong pagsabot, no? Di gayud ka motuo sa akoa?” ingon sa tawo nga mas misuko na. Apan wa gihapon ming-undang si Fely sa katawa tungod nalingaw gayud siya sa pagtan-aw sa maong manok nga nagkapakapa.

“Angkol, miadto ra ko dinhi aron sa pagtan-aw sa manok ug di tungod kanimo,” maong pangrason ni Fely. Sige gihapon ang iyang pagkatawa hangtod sa mingkatawa na pud usab ang tigulang.

“Fely, aha man ka paingon?” pangutana sa tigulang sa hinay niini nga tingog. Daw minglahi ang panahan kadtong mingduol si Fely. Gani ang mga tawo nga nagtago sa ilahang balay ug nanglili, minggawas aron sa pagtan-aw kang Fely nga nalingaw sa manok.

“Aw, moadto kog palengke, Lola. Mitan-aw ra ko sa inyohang manok,” matod pa ni Fely. “Ug, Angkol, wa ko kaila man sa imoha, ngano mang suko ka dayon sa akoa? Mura ra mag adunay mingtuklod sa akoa paingon dinhi. Wa ko man tuyoa ang moanhi.”

“Ikaw gyud, bataa ka. Badlungon kay ka,” ingon sa tawo dayon mingsulod sa ilahang balay.

“Ay, inahan, wa pa ta nahuman. Pasalamat ka, ming-abot nang bataa na.” Mingpatalikod ang tawo ug minglakaw pasulod sa ilahang balay.

“Kabalo na diay ka mamalengke?” ingon sa tigulang. “Kagamay pa man nimo.”

“Oo, Lola,” tubag ni Fely. “Kabalo na. Sige, molakaw na ko.”

“Pag-amping baya, Fely. Buotan gayud ka nga bata.”

Mingpadayon si Fely sa paglakaw, ug sa wa madugay, adunay iro nga gikatay didto sa unahan. Mga mangtas og nawong nga mga lalaki ang kanunay nga nagkinataw-anay ug, sa buntag pa sa sayo, nag-inom na.

“Agi ra ko ninyo, mga Angkol,” ingon ni Fely.

“O, Fely, ikaw man diay na, asa man ka paingon?” pangutana sa usa ka tawo.

“Aw, mamalengke ko, Angkol,” tubag ni Fely, dayon ngisi sa ilaha, ug mipadayon nga mingpanaw siya.

“A, pag-amping baya, bata. Lisod didto sa palengke,” pabilin nga estorya sa tawo kaniya.

Midagan og kusog si Fely paingon sa sikad nga iyang nakita ug tungod pud sa kainit sa panahon. Nakita na gayud niya ang sikad nga maoy sakyan paadtog palengke.

“Fely, ikaw man diay na,” estorya sa drayber sa usa ka sikad. “Aha man ka paingon bataa ka? Kahibalo ba si Kapitana nga naa ka dinhi?”

“Oo, Kol,” tubag ni Fely. “Siya pa may nagsugo kanako nga mamalengke.”

“Aw, sa palengke diay ka paingon? Sige sakay na dinhi aron mahatod tika.”

Minglingkod si Fely sa sikad ug mingpiyong kadyot sa iyang mata tungod sa kasinaw sa adlaw. Sakto nga mao pa gayud ang sinag sa adlaw. Samtang nga naglingkod si Fely, nakakita siya og mga bata nga nagdula sayo pa sa buntag. Purting pagkasabaa sa nagkinataw-anay sila. Kay buntag sayo sa Dominggo, adunay mga nagbaklay pud nga nagpanon nga grupo ang nakailis og maanyag kaayo nga limpyo pud. Siguro paingon sa simbahan sila, matod pa sa hunahuna ni Fely.

Nagkandaiyag mga batasan nga tawo: tawo nga pormal kaayo apan adunay ngitngit sa kasingkasing ug tawo nga di man maayo tan-awon apan sila pay adunay maayo nga tinagdan. Klase-klase gayud nga mga tawo ang nakita ni Fely. Gani nakita pud niya ang usa ka babaye nga mingpara gikan sa gilid sa kalsada.

“Kol, sa palengke ra ko,” ingon sa babaye. Ang babaye kay may adunay pula ka ngabil, nakabugkos ang buhok, ug nakagunit og sigarilyo. Mubo pa gyud ang iya nga short, gani ginatawag kinig pekpek short, ug nakasando og pula nga halos ang dughan molugwa na.

Mipagilid lang ang batang babaye aron sa pagtagad sa babayeng mipara nga molingkod sa iyang gilid.

“O, Fely man imong ngalan no?” pangutana sa babaye. “Kadtong anak ni Kapitana?”

Mitubag dayon si Fely nga mingisi ug may ngipon nga naipakita, “Oo.” Dayon mingsentro siya sa iyang panan-aw sa samin sa sikad ug mipadayon sa hulat hangtod sa makaabot sa paadtoan.

Wala nay ubang dugang pangutana ang babaye tungod kay na-busy kini sa kaestorya sa telepono. Wala pa kaayo masabti ni Fely ang mga pang-estorya sa babaye, apan sa tono sa iyang tingog kay suko gayud kini. “Basta, hulata ko dinha sa palengke. Mag-estorya ta. Tanan imong nakita gabii, akong isaysay og maayo.” Gahilak ang babaye.

“O, Fely, naa na ta dinhi. Unsa man, hulaton pa tika dinhi?”

“Okey na, Angkol,” tubag ni Fely, dayon siya mitunol sa iyang bayad. “Kaya na nako mouli og ako ra isa.”

Apan sa wa madugay, adunay tingog nga nadunggan si Fely nga naghilak. Tingog diay sa bata nga nagapangita sa iyang mama. Sa kadaghan ug kasamok sa tawo sa palengke, natumba og kalit si Fely. Gusto man niya nga mohilak, apan sa iyahang hunahuna, gikinahanglan niya nga motindog.

“Okay ra ka, Fely?” ingon sa babaye sa sulod sa sikad. “Kini gyud ning mga tao dinhi sa palengke ba. Nabanggaan na nuon ka. Kaluoy pud nimo.”

Mitubag pud dayon si Fely, “Okey ra man, Ate. Salamat.” Mitindog siya dala papha sa iyang sanina.

Wala pa nahuman ang di maayo nga panghitabo sa palengke. Aduna pay nagdinaganay nga mga tawo tungod kay adunay nakawatag kuwarta. Purti ang ginukdanay, nga nagpakulba kang Fely, ug sa hunahuna ni Fely, “Tinuod gyud ba kahang di na nako kailangan ang papel nga pamaliton?” Mga butang nga angay hinumdoman nga sa panahon sa kagubot didto pa malimtan. Tinuod ba kaha nga sa pagtan-aw ni Fely sa palengke, maoy mga tawo nga nagtan-aw sa kalibutan?

Ug mipadayon si Fely sa pagtindog. “Fely, unsa man?” ingon sa drayber sa sikad. “Ubanan tika dinhi? Unsay pamaliton nimo diay?”

“Okey ra lagi ko, Angkol.” Nilingi pud siya dayon sa babaye. “Ate, okey ra ko.” Mingisi si Fely og dako kaayo. Kita gayud didto ang kaanyag sa iyahang nawong, ang kainosente sa iyang pagkabatang babaye.

“Sige a, ikaw bahala,” ingon sa drayber, dala kapkap sa likod ni Fely. “Mura naman kag dako Fely uy,” dugang pa niini.

Mitando na lang si Fely ug mingbabay sa babaye dala ngisi og dako ug ingon, “Ate, ayaw na hilak ha?” Milakaw og hinay-hinay si Fely, paingon sa puwesto sa iyahang iyaan didto sa palengke nga mohatag diretso sa unsay-unsay gikinanghalan ni Fely.

Samtang sa iyang paglakaw, naglingi-lingi siya sa mga tawo. Nakakita siyag lalaki nga puti ang sanina ug adunay antipara sa mata. Nagapamili kini og gulay. Naglibog kini unsay buhaton kay nagalikay pa sa mga tawo aron di mahugawan ang sanina. Apan sa wa masipyat, ang kanindot sa iyahang sanina kay nahugawan na gayud og gamay nga lapok gikan sa gulay nga bitbit sa usa ka tawo. Sumala sa ngisi sa usa ka lalaki, makita gihapon kaniya ang wa kagustohi nga panghitabo. Bisan sa kadako sa puti nga ania sa sanina sa lalaki, klaro gihapon ang kahugaw niini.

Mipadayon lang gihapon si Fely sa paglakaw, kung diin siya didto nakigsuksok sa kaguot sa puwesto. Nakigdutdot ug didto nakakita og hayag. Lisod man ang makabarog sa guot nga dalan, apan nakalingkawas ra gihapon si Fely. Sa iyang kagamay, di kapangutana nga makagawas gihapon siya.

“Fely! Fely!” tawag sa usa ka babaye dala senyas niini ug kaway sa iyang mga kamot. Milingi si Fely didto sa kung asa ang nagtawag kaniya. Usa kini ka babaye nga may pang-edaron na, dako ang lawas ug gibugkosan ang buhok nga may puti na ug gisul-oban og hairnet. Sa wala pagdugaya, si Fely miduol sa iyang iyaan nga kanunay ang pagpanawag kaniya.

Gani, mingtawag ang inahan ni Fely nga nagpahibalo nga si Fely ang mopalit sa mga gamiton sa ilahang puluy-an tungod sa kadaghan sa mga buluhaton niini isip kapitana sa Baranggay Kanunayon. Si Fely nga usa ra ka anak nga gipadako nga nag-inusara sa iyahang inahan, tungod ang iyang amahan kaniadto namatay nga nagserbisyo sa gobyerno isip usa ka pulis. Sa adlaw-adlaw, usahay malimtan na sa inahan nga si Fely naa adto sa ilahang balay, kauban sa iyahang mag-agaw nagadula ra. Apan wa gihapon masayop ang usa ka inahan nga ihatag ang gusto sa anak, gani na gihapon ang pagtan-aw sa iyahang nag-inusarang anak bisan asa moadto, ug mitawag siya sa iyahang igsoon nga naa sa palengke nakapuwesto ug mga gulayon nga klase-klase.

“Fely, ganina pa tika ginahulat. Ali dinhi o, ara na imohang gikinahanglan tanan,” ingon sa iyahang iyaan dala tunol sa mga pamaliton unta ni Fely.

“Ante, ikaw naman ang namalit ani tanan. Unsaon pa nako pagkat-on ani?” maong pangutana sa bata.

“Fely, mitawag imohang mama dinhi sa akoa mahitungod sa maong plano.”

“Ante, gusto nako mopalit ug makalibot dinhi sa palengke.” Naglingi-lingi pag usab si Fely sa iyahang puwesto nga gitindugan.

“Fely, maoy gusto sa imohang inahan. Basin bayag maunsa ka,” kabalakang tubag sa iyaan sa iyahang pag-umangkon.

“Pero, Ante, gusto gyud nako nga makapalit man lang bisan og kaisa sa laing tindahan.”

“Hala, sige, kung maoy imong gusto. Ikaw mopalit aning usa ka kinahanglan sa imohang mama. Kining ulahing tindahan dinhi, aduna siyay baligya nga haplas. Imong palitan imohang inahan ug hiloton ha?” maoy sugo sa iyaan.

Didto dayon ang kagana sa kagustohan gayud ni Fely ang makalibot pa. Bisan man tuod si Fely, gihatag na kaniya ang tanan nga iyahang gikanahanglan, aduna gihapoy kagustohan sa iyahang kasingkasing ang mosulay sa butang nga di maayo kaniya apan maoy iyahang gustong testingan aron mabal-an ang unsay resulta sa amgo sa kasingkasing nga maoy gustong makab-ot. Wala na nakasulti pag uban si Fely, tungod gani kay maoy iyang gusto.

Midiretso dayon ang bata didto sa tindahan nga mahibaw-an ang unsang klaseng haplas ang paliton o kung unsay ngalan sa palitan niya. Samtang sa iyahang pagdagan, adunay tawo diay iyang kasugat nga maoy rason nga natumba siya. Di man sakit ang maoy pagtumbahan, apan mihuot og kalit ang iyang dughan. Iya dayon nga nahinumdoman ang kanunay nga pahimangno sa iyahang inahan nga, “Anak, pag ikaw makasala gani, mangayo gayud kag pasaylo sa kanunay ha?” nga wa buhata sa maong tawo. Iya dayong nahimamat nga di gayud diay sa tanang tawo sa kalibutan ang may parehas ang batasan. Wala na lang dibdiba ni Fely pag-ayo ang maong panghitaboa. Mibangon siya sa iyang kaugalingong kusog, gani wa siyay kaila sa maong dapitan ug wa siyay masampitan og tabang. Milingi usab siya didto sa tawo nga nakabangga kaniya apan wa na niya hikit-i.

Mingpadayon siyag tindog dala lakaw paingon didto sa tindahan nga gitudlo sa iyahang iyaan. Sumala sa iyang nakita, daghang tawo nga tapok sa gilid nga suok. Mga tawo nga purting nag-inilugay og mga sanina, mga pantalon, ug uban pang gamit nga suotonon. Sa pikas pud nga dapit, mao usab ang usa ka karinderya nga mingaw kaayo. Wa gani bisan usa nga mingpalit sa maong baligyaan og sud-an. Nahibulong pag-ayo si Fely ngano nga wa may bisan usa ang mipalit sa maong baligyaanan. Nakuratan pag-ayo si Fely tungod sa adunay mingkalit og patong sa iyahang abaga.

“Fely, aha man ka? Asa si Kapitana?” maong pangutana sa tingog sa iyahang likod.

Gilingi ni Fely ang tingog sa iyahang likod. “Hay, ikaw man diay na, Ante Mara. Diri ra sa palengke,” tubag ni Fely. “A, Ante, pangutana ra unta nako ba. Ngano nga wa may tawo anang tindahana na o?” ingon ni Fely dayon tudlo sa nagabaligya og sud-an.

“Aw, ayaw gayud pag-anha anang babaye nga tigulang ha? Di daw maayo na iyahang baligya, magsakit ra ka,” maong tubag sa silingan nila Fely.

“A, mao ba, Ante? Sige, modayon na ko sa akong tuyo.” Wa na lang pansina ni Fely ang tindahan nga way mingpalit. Kaluoy pud sa tigulang, sa hunahuna ni Fely. Gipaphaan na lang ni Fely ang iyahang sanina, mura mag-aduna may hugaw iyang na kapkapan.

Midiretso samtang nagapamalandong ang batang babaye. Didto siya paingon sa tindahan nga iyahang pagaadtoan. Sa dihang adunay gubot ang nadungog ni Fely. Mga nagbuto-buto ug may kalayo sa wa malayoi nga dapit. Samok, saba, halang sa mata, lisod sa ginhawa. Maoy nasayran ni Fely sa adtong panahona.

“Mama!” “Papa!” “Akoooong, anak!” “Ginoong Diyos!” “Lord!” “God!” “Allah!” Nagklase-klaseng panawagan sa mga tawo ang maoy nadunggan ni Fely. Sakit sa ulo, tungod sa baho nga iyang nasimhotan ug huot sa dughan. Mao pud ang ulo nga sa iyahang paminaw di na gayud niya makaya ang panghitaboa. Gusto ni Fely nga moestorya apan di niya kaya. Molimbag-limbag nga gasipa-sipa sa kasakit. Maoy gusto niyang masayran. Apan adunay kaluyahon ang tanang tawo nga nasakitan. Gusto man nga motindog pa, sa dihang ang pagsulay na ang maoy motira sa matag usa, dili tanan tawo ang makaagwanta. Mga tawo nga gubot, mao sa gihapon iyang nadunggan. Ang sa iyahang nakita, adunay kusog nga gasiga sa wa malayo nga dapita.

“Kaluoy sa akong inahan nga ako rang biyaan,” maoy sa hunahuna ni Fely.

“Anaaaaaak! Anaaak!” ulahing nadungog niya ayha mopiyong.